Kollaj Jİ kömegımen jasalǧan
Eŋbek ūjymdaryndaǧy ahualdyŋ öte jaqsy boluy sirek. Bırınde dostyq qalyp pen janaşyrlyq saltanat qūrsa, ekınşı bırınde bıtpeitın janjaldar men qysym ornyǧady. Keibır jaǧdailarda alauyzdyq bır qyzmetkerge jüielı türdegı qysymǧa ūlasyp jatady. Būl qūbylys mobbing dep atalady. Ony keŋsedegı qarapaiym qyzmetkerden bastap ırı korporasiianyŋ top-menedjerlerı de basynan keşuı mümkın. Ne sebepten adamdar bır-bırın kelemejdeuge, qorlauǧa beiım bolady? Mobbingtıŋ tüp-tamyry nede jäne onymen qalai küresıp, qalai jeŋuge bolady? Osy mäselenı tereŋ, aşyq zerttep, qoǧamdyq pıkırdıŋ talqysyna şyǧarudy jön kördık.Mobbing jäne onyŋ sebepterı
«Mobbing» degen termin aǧylşyn tılındegı mob – «tobyr» degen sözden şyqqan, mobbing – «top adamnyŋ bır adamdy qorlauy» dep audarylady. Būl termindı alǧaş eŋbek ūjymdaryna zertteu jürgızgen şved psihology Hains Leiman qoldandy. Ol ūjymdaǧy kez-kelgen qyzmetkerdıŋ jäbırleuge ūşyraitynyn anyqtady. Ūjymdaǧy mobbing degenımız – būl ärıptesterınıŋ nemese basşylyqtyŋ bır qyzmetkerge jüielı türde psihologiialyq qysym jasauy. Ol kemsıtu, oqşaulau, trolling, qorqytu formasynda körınıs tabady.
Endı mobbingtıŋ negızgı sebepterıne keleiık. Bırınşısı – qyzǧanyş (künşıldık) pen kek. Ūjymdaǧy bır qyzmetkerdıŋ käsıbi tūrǧydan köp jetıstıkterge jetuı keibır ärıptesterınıŋ narazylyǧyn tuǧyzady. Tabysynyŋ täjıribesınen üirengennıŋ ornyna, bedelın tüsıru üşın qysymǧa alyp, qudalaidy. Tabysty qyzmetkerdıŋ qomaqty syiaqy aluy, jaŋaşa ömır süru salty, şyǧarmaşylyǧyn keŋınen nasihattauy qyzǧanyşty örşıtıp jıberedı. Mūndaida künşıldıktıŋ kekşıldıkke ūlasuy oŋai. Är adamnyŋ boiynda özgege bır qorlyq körsetuge degen ikemdılık bar. Osy arqyly tabysy artqan ärıptesıne degen qyzǧanyştan mobbing jasauşy topqa qalai qosylǧanyn aŋǧarmai qalady. Al qyzǧanyşyn säl de bolsa bäseŋdetu üşın mobbing qūrbanynyŋ saǧyn syndyruǧa, janyn jäbırleuge ūmtylady. Osylaişa, rahattanu, läzzat alu sezımın basynan keşedı.
Ekınşısı – bılıksız basşy. Eger ūjymdaǧy basşynyŋ komandany basqaru qabıletı tömen bolsa, ia bolmasa özı qyzmetkerlerge qysym jasaudyŋ agressivtık täsılderın qoldansa, ol jerde üreilı orta qalyptasady. Ondai kezde özı mobbingtıŋ qūrbanyna ainalmas üşın qyzmetkerlerdıŋ bır bölıgı qudalaudy bırden qoldaidy. Kei kezderı pıkırlerdıŋ özgeşelıgı jūmystaǧy janjaldyŋ tuuyna sebep bolady. Mūndaida alauyzdyq jeke adamdardyŋ arasyndaǧy öşpendılıkke ūlasyp, mobbingke itermeleidı.
Üşınşısı – būrynǧylar men jaŋalardyŋ arasyndaǧy janjal. Keibır ūjymdarda «jaŋadan kelgender synaqtan ötuı kerek» degn jazylmaǧan eskı ereje bar. Mysaly, bır ūjymǧa jaŋadan jūmysqa tūrǧan adamdy ädeiılep elemeidı, kereksız jūmys jüktep, keleke etedı. Osylaişa ūjymǧa «jailylyǧyn» tekseredı.
Törtınşısı – agressiia men aila-amalǧa beiımdılık. Eger ol adamnyŋ balalyq şaǧynda bullingke beiımdılıgı bolsa, eseigende de sol mınez-qūlyǧyn qaitalaitynyna yqtimaldyq joǧary. Olar ūjymda saqtyqpen, astyrtyn ıs-äreket etedı: ärıptesınıŋ bedelın tüsıredı, pyş-pyş äŋgıme taratady, söitıp mobingtıŋ qūrbanyn yŋǧaisyz jaǧdaida qaldyrudyŋ aila-amaldaryn jasaidy.
Mobbing qalai taralady?
Ūjymdaǧy mobbing – dünie jüzıne keŋ taralǧan. Statistikalyq derekterden būl qūbylystyŋ auqymy türlı aimaqtarda aitarlyqtai jäne aluan türlı ekenın köremız. Halyqaralyq eŋbek ūiymynyŋ (HEŪ) mälımetterı boiynşa, älemdegı ärbır besınşı adam jūmys ornynda qorlauǧa nemese qudalauǧa tap bolady. Alaida zardap şekkenderdıŋ jartysy (qalǧany būl äreketı eşbır nätije bermeidı dep oilaidy) ǧana eŋbek qūqyǧynyŋ būzylǧanyn qūzyrly mekemelerge habarlaǧan. EuroOdaq elderınde jürgızılgen zertteuler körsetkendei, qyzmetkerlerdıŋ 5-ten 30 paiyzǧa juyǧy mobbing qūrbany bolǧanyn aşyq aitypty. Mysaly, Germaniiada būl körsetkış – 17 paiyz, Ūlybritaniiada – 13-28 paiyz aralyǧynda. Al Ündıstanda jūmysşylardyŋ 55 paiyzy qudalauǧa ūşyraidy eken. AQŞ-taǧy mobbing körsetkışı – 30 paiyz. Bükıl älemde jūmys ısteitın er-azamattar men äielderdıŋ 17,9 paiyzy ūjymdaǧy psihologiialyq qysymǧa jäne qudalauǧa ūşyraǧanyn aitypty, al 8,5 paiyzy fizikalyq küş körsetu men qorlauǧa tap bolady. Reseide ärtürlı kompaniialarda jūmys ısteitın qyzmetkerlerdıŋ 76 paiyzy mobbing oqiǧalarynyŋ kezdesetının joqqa şyǧarmaidy. Al Qazaqstanda mobbingke qatysty eşqandai resmi statistikany taba almadyq.
Mynadai bır taŋ qalarlyq derek bar. BŪŪ-nyŋ mamandarynyŋ baǧalauynşa, jyl saiyn depressiia men qudalaudan 12 mlrd. jūmys künı joǧalyp, būl körsetkış älemdık ekonomikaǧa 1 trln. AQŞ dollary kölemınde şyǧyn äkeledı eken.
Ūjymdaǧy qorlaudyŋ qandai türlerı bar?
Endı mobbingtıŋ türlerıne keleiık. Psihologiialyq qysym özınıŋ auqymy, ıske asyru täsılı jäne maqsaty boiynşa bır-bırınen erekşelenıp tūrady. Ol aşyq ne jabyq boluy mümkın, ūjymdaǧy basşylyqtan ne ärıptester tarapynan boluy mümkın, keide basqaru qūraly retınde qoldanylady. Basşylyqtyŋ qatysu därejesı boiynşa ekı sanatqa bölınedı. Tıkelei mobbing (bossing) – basşylyqtaǧy adamnyŋ qyzmetkerın qudalauy. Mūndaida ūjymnyŋ basşysy öz qyzmetkerın jūrttyŋ közınşe kemsıtıp, jūmystaǧy (şyǧarmaşylyq) jetıstıkterıne közın jūmyp qarap, basqa qyzmetkerlerın öz qūrbanyna qarsy qoiyp, ūjymdy paidalanyp aila-amalyn ıske asyrady. Köldeneŋ (jasyryn) mobbing – qyzmetkermen bır deŋgeidegı ärıptesterınıŋ tarapynan bolatyn qudalau. Būǧan syrtynan ǧaibattau, jaǧymsyz pıkır qalyptastyru, ūjymda bedelın tüsıruge talpynu siiaqty ıs-äreketter jatady. Sondai-aq, mobbing körınıs tabuy boiynşa ekıge bölınedı: aşyq mobbing – tıkelei agressiia, qorlau, kemsıtu, jūrttyŋ közınşe ūrys-kerıs şyǧaru, qoqan-loqy jasau nemese fizikalyq küş qoldanu; jabyq mobbing – jūmys barysynda ädeiılep qiyndyqtar tuǧyzyp, saǧyn syndyru, şyǧarmaşylyq jetıstıkterın elemeu, mansaptyq jolmen ösuıne kedergı keltıru türınde körınedı. Būdan bölek mobbingtıŋ mynadai da türlerı kezdesedı: stihiialyq mobbing, didjital-mobbing nemese kibermobbing. Osy jerde didjital-mobbing turaly da aita keteiık. Sifrlyq tehnologiialar damyǧan saiyn, mobbingtıŋ jaŋa formalary paida boldy. Būryn bıreudı betpe-bet, ia bolmasa keŋsede jäbırleitınder endı ūjymdyq chattarda, äleumettık jelılerde qudalauǧa kırıstı. Mobbingtıŋ būl türınıŋ bır qauıptılıgı: ainaladaǧy adamdarǧa körınbeidı; äleumettık oqşaulau moraldyq jaǧdaiǧa qatty äser etedı; sifrlyq keŋıstıktegı kemsıtudıŋ türlı amaldary jasalady. Sarkazmǧa toly pıkırler, memder men gifterdı qoldanu arqyly jäbırlenuşınıŋ ar-namysyn aiaqqa basady. Mobbingtıŋ būl türımen küresudıŋ ozyq täjıribesı bar. Sonyŋ bırı – sifrlyq etikany qabyldau. Al didjital-mobbingpen tiımdı küresudıŋ bır joly bar, ol – faktılerdı jinaqtau. Psihologiialyq qysym bolǧan jaǧdaida messendjerlerdegı jazbalardy, habarlamalardyŋ skrinşotyn jäne özge de aiǧaqtardy saqtap qoiyŋyz. Eger ärıptester jelıdegı jazbaǧa jauap bermese, qarym-qatynastyŋ dästürlı türıne köşıŋız: poşta arqyly resmi hat jazuǧa bolady, ia bolmasa sol hatty qyzmetkerdıŋ qolyna ūstatyŋyz.
Agressiia qūrbandaryna ortaq qasiet bar ma?
Mobbingke negızınen ekı adam qatysady: agressor men jäbırlenuşı (agressiia qūrbany). Agressorlardyŋ mınez-qūlqynyŋ jalpyǧa ortaq mynadai erekşelıkterı bar: bilıktı uysynan şyǧarmau, empatiianyŋ joqtyǧy, janjal şyǧaruǧa beiımdılık. Sondai-aq, äleuettı qūrbandarǧa da ortaq mynadai qasietter bar: tym jūmsaqtyq, özın-özı tömen baǧalau, äleumettık jaǧynan oqşaulanu. Mysaly, janjaldan qaşuǧa beiımdılık jäne bärıne jaǧuǧa ūmtylu degendı özgeler tüsınbeuı mümkın, al mūndai qyzmetker agressordyŋ nysanasyna döp keledı. Būl jerdegı bır anyq närse – kez-kelgen adam, tıptı ūjymdaǧy täjıribelı, tabysty, özıne-özı tolyq senımdı maman da mobbingtıŋ qūrbanyna ainaluy mümkın. Öitkenı, agressor özıne bäsekeles bolatyn qyzmetkerdı jasyryn qudalap, mobbingtı bilıktı saqtap qalu qūraly etıp paidalanady nemese qyzǧanyştan osyndai äreket jasaidy. Keide özge ärıptesterınen bılım-bılıgı joǧary, älı ūjymǧa «sıŋıp» ülgermegen jaŋa qyzmetker de qorlauǧa tap bolady.
Qorlanǧan adamnyŋ aǧzasyna qandai ziian keledı?
Endı mobbingtıŋ negızgı 5 damu kezeŋın tarqatyp köreiık. Būl qūbylystyŋ kenetten paida boluy sirek, ol köbınese bırneşe kezeŋmen ötedı. Osy kezeŋderde jäbırlenuşınıŋ psihologiialyq ahualy bırte-bırte naşarlai beredı. Janjaldyq fazada alǧaşqy qysym sezıledı. Būǧan jūmys barysyndaǧy kışkene bır dau-damai, ärıptesterdıŋ qyzǧanyşy nemese qyzmetkerdıŋ basşysymen aradaǧy tüsınıspeuşılık sebep boluy mümkın. Al agressiia fazasynda aradaǧy jaǧdai beibıt jolmen şeşılmegen soŋ, psihologiialyq qysym küşeie tüsedı. Jäbırlenuşınıŋ bedelın tüsıru üşın negızsız syn aitylyp, syrtynan ösek taratu beleŋ alady. Al agressor jäbırlenuşını ūjymǧa paidasy joq adam etıp körsetu maqsatymen joǧarydaǧy basşylyqqa şyǧady. Būl jerde ülken ūjymnyŋ basşysynyŋ ädıldıgı, tazalyǧy röl oinaidy. Eger ol aila-şarǧyǧa beiım adam bolsa, mobbingtı qoldaidy. Al ädıldıktı jaqtaityn jan bolsa, jäbırlenuşını qorǧaidy. Küieleu-qaralau fazasynda agressor «problemalyq» qyzmetkerdı bärınen şettetıp, jūrtqa jekkörınıştı adam etıp körsetıp, ūjymdy da odan alşaqtauǧa ündeidı. Soŋǧy fazada jäbırlenuşı qysymǧa şydamai, öz erkımen jūmystan ketedı. Iа bolmasa bärıne könuge şeşım qabyldap, psihologilyq şyrmauda qalady.
Bıraq küizelıs pen uaiym onyŋ densaulyǧyna ülken ziianyn tigızedı. Basşysy men ärıptesterınıŋ bıtpeitın qysymy emosionaldyq tūrǧydan älsıreuge äkeledı. Depressiiada, jabyrqau küide bolǧan adamnyŋ jūmysqa degen yntasy azaiyp, selqostyqqa boi aldyrady. Kündelıktı stressten ūiqysy qaşyp, közı ılınıp ketse qorqynyşty tüs köredı. Osy kezde jäbırlenuşı bar kınänı özınen ızdep, tyǧyryqqa tıreledı. Özgelerge nemese qorşaǧan ortaǧa negızsız, şekten tys senımsızdıkpen jäne küdıkpen qarauy (paranoiia), şamadan tys üreige berılu, ünemı jekkörınıştı boludan şarşau da adamnyŋ janyn auyrtady. Jinalyp qalǧan stress psihikany ǧana emes, tūtas aǧzany büldıredı. Mobbingtıŋ zardabynan qorlanǧan adam jürek-qan tamyrlary dertıne şaldyǧuy mūmkın. Zertteuler körsetkendei, mobbingke ūşyraǧan adamdardyŋ 59 paiyzy infarkt pen insultqa tap bolady. Sozylmaly stress immundyq jüiege ziianyn tigızıp, diabettıŋ 2-şı türıne alyp baruy mümkın. Mobbing qūrbandarynyŋ 35 paiyzynda tamaqqa täbetı joqtyqtan ia bolmasa köp ışkennen salmaǧy jiı-jiı özgeredı. Qorlauǧa tap bolǧan qyzmetkerlerdıŋ 28 paiyzy stresstı jeŋu üşın spirttık susyndarǧa, därı-därmekke den qoiady.
Jäbırlenuşı öz qūqyǧyn qalai qorǧaidy?
Eger Sız mobbingtıŋ qūrbany bolsaŋyz, tyǧyryqqa tıreldım dep oilamaŋyz. Köptegen elderde būl qūbylys adamnyŋ eŋbek etu qūqyqtarynyŋ öreskel būzyluy retınde qarastyrylady. Eŋ bastysy, jäbırlenuşınıŋ qolynda aiǧaq pen dälel boluy tiıs. Olardyŋ qataryna: ärıptesterdıŋ kuälık etuı, korporativtık chattaǧy jazbalardyŋ skrinşoty, janjal bolǧan künderdıŋ ret-retımen qaǧazǧa tüsırılgen kündelıgı jatady. Örkeniettı elderde qarapaiym qyzmetkerdıŋ būzylǧan qūqyqtaryn qorǧaityn zaŋdar bar. Mäselen, Fransiia, Germaniia, Ūlybritaniia, Şvesiia, Kanada, Daniia, Norvegiia, İtaliia, Polşada psihologiialyq qysymnan qorǧaityn arnaiy zaŋ qabyldanǧan. Ukraina Radasy 2022 jyly 1 jeltoqsanda mobbingtı eŋbek qūqyǧynyŋ būzyluy retınde tanityn zaŋ şyǧardy. Mūndai zaŋ būzuşylyqqa barǧan adamǧa äuelı 1700-2550 griven kölemınde aiyppūl salady nemese 20-40 saǧat qoǧamdyq jūmysqa jıberedı. Mūndai zaŋ būzuşylyq ekınşı jäne odan da köp ret qaitalansa, aiyppūl kölemı 3400-5100 grivenge ösedı nemese 40-60 saǧatqa qoǧamdyq jūmysqa jıberıledı. Al bızde osyndai zaŋ bar ma? 2026 jyly 3 mausymda Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respublikasynyŋ keibır zaŋnamalyq aktılerıne Eŋbek zaŋnamasyn jetıldıru mäselelerı boiynşa özgerıster men tolyqtyrular engızu turaly» Qazaqstan Respublikasynyŋ Zaŋyna qol qoidy.
SARAPŞYLAR NE DEIDI?
«Osy zaŋ mobbingke ūşyraǧan adamnyŋ qūqyqtaryn qorǧai ala ma?» degen saualdy sarapşylarǧa qoidyq.
Ruslan Rüstemov, QR Parlamentı Senatynyŋ deputaty:
Eŋbek kodeksınıŋ 6-babyna säikes, eŋbek qūqyqtaryn ıske asyru kezınde eşkım de eşqandai kemsıtuşılıkke (sonyŋ ışınde basşynyŋ jeke közqarasy boiynşa qysym körsetuıne) ūşyramauǧa tiıs. Kemsıtuşılıkke tap bolǧan jūmysker qūzyrly organdarǧa jügıne alady, al mobbing saldarynan (psihologiialyq qysym) keltırılgen moraldyq ziiany boiynşa sotqa jügınuge qūqyly. Eşkımdı de eŋbek qūqyqtaryn ıske asyru kezınde şyǧu tegıne, äleumettık, lauazymdyq jäne mülıktık jaǧdaiyna, jynysyna, näsılıne, ūltyna, tılıne, dınge közqarasyna, nanymyna, tūrǧylyqty jerıne, jasyna nemese dene kemıstıkterıne, qoǧamdyq bırlestıkterge qatystylyǧyna bailanysty nemese özge de män-jailar boiynşa eşqandai kemsıtuge bolmaidy. Būl rette, eŋbek salasynda kemsıtuşılıkke ūşyradym dep esepteitın adamdar Qazaqstan Respublikasynyŋ zaŋdarynda belgılengen tärtıppen sotqa nemese Memlekettık eŋbek inspeksiiasyna jügınuge nemese mediasiia arqyly şeşuge qūqyly. Osylaişa, Äkımşılık-qūqyq būzuşylyq turaly kodekstıŋ 90-şy babyna säikes, eŋbek salasynda kemsıtuşılıkke jol bergen jaǧdaida, 30 ailyq eseptık körsetkışten bastap 100 ailyq eseptık körsetkış mölşerınde äkımşılık jauaptylyq qarastyrylǧan. Eŋbek kodeksınıŋ 23-şı babyna säikes, jūmys beruşı eŋbek qauıpsızdıgı jäne eŋbektı qorǧau boiynşa ışkı baqylaudy jüzege asyruǧa mındettı. Osyǧan orai, eŋbek tärtıptemesı – jūmyskerler men jūmys beruşınıŋ eŋbektı ūiymdastyru jönındegı qatynastaryn retteu tärtıbın (Kodekstıŋ 1 baby 1 tarmaǧynyŋ 31 tarmaqşasy) retteidı. Eger basşy joǧary tūrǧan organǧa (nemese qūryltaişyǧa) baǧynyşty bolsa, oǧan eŋbek mındetterın būzǧany jäne eŋbek tärtıbın saqtamaǧany üşın tärtıptık jazalar qoldanyluy mümkın.
Bibıgül Aǧybaeva, Eŋbek qatynastary salasy boiynşa sarapşy:
Prezident 3 mausymda qol qoiǧan zaŋda eŋbek adamynyŋ ar-namysy, qadır-qasietı degen jaŋa qaǧidat paida boldy. Al qaǧidat degenımız – kez-kelgen zaŋnyŋ negızı. Eŋbek kodeksındegı barlyq normalar 14 qaǧidattyŋ nezınde qabyldanady. Sol qaǧidattarǧa säikes, ūjymdardyŋ ışkı tärtıbıne özgerıs engızıledı. Mysaly, etikalyq kodeks bolmaǧan ūjymda sondai qūjatty jazyp, ärıptesterdıŋ bır-bırınıŋ ar-namysyna, qadır-qasietıne, jeke ömırıne qol sūqpau erejelerı sol jerde bekıtıluı tiıs. Eger jeke tūlǧalardyŋ arasynda belgılı bır kelıspeuşılık bolsa, mysaly bır-bırıne jaman söz aitu arqyly ar-namysyna tise, ıskerlık bedelıne nūqsan keltırse, oǧan äkımşılık jauapkerşılık bar. Äkımşılık-qūqyq būzuşylyq kodekstıŋ 73-3 babyna säikes, jala jabu faktısı boiynşa polisiiaǧa şaǧymdanuǧa bolady. Ekınşıden, Azamattyq kodekstıŋ 143-şı babyna («jala jabu») säikes, azamattyq talappen sotqa jügınuge är azamattyŋ qūqyǧy bar. Üşınşıden, jala jabu men mobbingtıŋ joldary bır jerde tüiısuı mümkın. Sol sebepten mobbingtıŋ qūrbany boldym dep eseptegen jūmysşy memlekettık qyzmetker ia bolmasa kvazimemlekettık sektorda jūmys ısteitın bolsa äkımdık janyndaǧy etika jönındegı komissiiaǧa, al jekemenşık sektorda qyzmet etıp jürgender Memlekettık eŋbek inspeksiiasyna şaǧym tüsıre alady.
Tölen TILEUBAI
