Foto: Jİ kömegımen jasaldy
Qazaqstandaǧy eŋbek migrasiiasy tek tabys tabu joly emes, eldıŋ äleumettık-ekonomikalyq jaǧdaiynyŋ basty indikatoryna ainaldy. 2025 jylǧy statistika boiynşa 156 myŋ otandasymyz şetelde eŋbek etıp jür: bırı Şotlandiia alqaptarynda kapital jinasa, bırı Europa zauyttarynda täjıribe şyŋdauda.
Būl üderıs el ekonomikasyna qarjy aǧynyn äkelgenımen, «bılıktı kadrlardyŋ jylystauy» men otbasy institutynyŋ älsıreuı siiaqty kürdelı syn-qaterlerdı de ala keldı. Memleket migrasiiany «ketu» emes, el damuyna qyzmet etetın «ainalym» sipatyna qalai köşırmek?
«BALALARYMNYŊ ÖSKENIN TELEFONNAN KÖREMIN»
Şardaralyq Tūŋǧyşbek Şotlandiiada qūlpynai terıp, 6 aida şamamen 10 million teŋge tabys tapqanyn aitty. Ol būǧan deiın Almatyda medisinalyq qoimada jūmys ıstegen. Jūmysty deldalsyz, jūmys beruşılerdıŋ resmi saittary arqyly tapqan. Bırneşe kezeŋnen tūratyn sūhbattan ötıp, fizikalyq qabıletı tekserılıptı. Qūjat räsımdeuge şamamen 4 ai ketken.
Suretter @tungyshbekkk instagram paraqşasynan alynǧan
Şotlandiiada aptasyna 6 kün, künıne 8–12 saǧat jūmys ıstep, aptasyna 300–450 myŋ teŋge aralyǧynda tabys tapty. Onyŋ aituynşa, būl jūmys qiyn bolǧanymen, qysqa uaqytta qaryzdaryn jauyp, kapital jinauǧa mümkındık berdı.
Alaida migrasiianyŋ ekınşı jaǧy da bar. Gülaiym esımdı qazaqstandyq äiel Angliiadaǧy jylyjai şaruaşylyǧynda 3 jyldan berı eŋbek etıp jür. Onyŋ balalary Qazaqstanda ösıp jatyr. Ol üşın migrasiia tek tabys emes, sonymen bırge auyr emosionaldyq jük.
«Bız aqşa tauyp jürmız, üi saldyq. Bıraq men Angliiaǧa 6 aiǧa kelgende balalarymnyŋ öskenın tek telefon ekranynan köremın. Būl – bızdıŋ tölep jatqan eŋ ülken qūnymyz», - deidı ol.
Būl sözder eŋbek migrasiiasynyŋ tek ekonomikalyq emes, otbasy institutyna äser etetın äleumettık mäsele ekenın aiqyn körsetedı.
ÄLEUETTI QAZAQTAR KETKENDE, TMD JŪRTY KELIP JATYR
Qazaqstannyŋ eŋbek naryǧy bügınde el şekarasymen ǧana şektelmeidı. Otandastarymyzdyŋ şetelge jappai aǧyluy – tek tabys tabudyŋ jeke joly emes, eldegı äleumettık-ekonomikalyq jaǧdaidyŋ keŋ indikatory retınde qarastyryla bastady. Soŋǧy jyldary köşı-qon üderısı tūraqtala tüskendei körıngenımen, ol kürdelenıp, sapalyq özgerısterge ūşyrap otyr. Resmi derekterge süiensek, 2025 jyldyŋ ekınşı toqsanynyŋ qorytyndysy boiynşa Qazaqstanda köşı-qonnyŋ oŋ saldosy +7 700 adamdy qūraǧan: elge 11,3 myŋ adam kelıp, 3,5 myŋ adam ketken. Ūlttyq statistika biurosy derekterı men memlekettık organdardyŋ mälımdemelerı syrttai optimistık körınıs ūsynǧanymen, būl statistikanyŋ astarynda maŋyzdy bır tendensiia bar: elge köbıne TMD elderınen keluşıler basym bolsa, eŋbekke qabılettı, jas jäne bılımdı qazaqstandyqtar kerısınşe damyǧan eŋbek naryqtaryna qarai bet alyp jatyr.
NEGIZGI BAǦYT – RESEI
2025 jyldyŋ toǧyz ailyq qorytyndysy boiynşa şetelde resmi jäne beiresmi türde jūmys ıstep jürgen qazaqstandyqtar sany 156 myŋǧa jetken. Būl – bır şaǧyn qalanyŋ halqymen teŋ körsetkış. Geografiialyq bölınıske qarasaq, negızgı baǧyt Resei Federasiiasy bolyp otyr, onda şamamen 128 myŋ qazaqstandyq eŋbek etedı. Odan keiın tızımdı Oŋtüstık Koreia, Polşa jäne Ūlybritaniia siiaqty elder jalǧaǧan. Būl tek köşı-qon emes, jūmys küşınıŋ jahandyq eŋbek naryǧyna beiımdelu prosesı ekenın körsetedı.
Osy prosestıŋ tüpkı sebebı qandai degen sūraq qoǧamda jiı qoiylady. Būl tek «şetel körıp kelu» me, älde el ışındegı äleumettık liftılerdıŋ baiau jūmys ısteuınıŋ saldary ma? Jastardyŋ bır bölıgı üşın būl täjıribe jinau, käsıbi damuǧa jol aşu bolsa, ekınşı bölıgı üşın būl – ekonomikalyq qysymnan şyǧudyŋ amaly. Iаǧni, migrasiia bır sebeppen tüsındırıletın qūbylys emes, ol bırneşe äleumettık faktordyŋ jiyntyǧynan tūrady.
EŊBEK MİGRASİIаSYN ŪIYMDASTYRU NARYǦY
Qazaqstandaǧy eŋbek migrasiiasyn ūiymdastyratyn agenttıkter sany bügınde şamamen 400-ge jetken. Būl sala ūzaq uaqyt boiy baqylausyz naryq retınde qalyptasty. Soŋǧy jyldary ǧana memleket tarapynan retteu küşeiıp, lisenziialau men baqylau tetıkterı engızıle bastady.
Osy oraida otandastarymyzdy şetelge jūmysqa jıberetın mamandardyŋ da pıkırın bıludı jön kördık. Osyndai agenttıktıŋ negızın qalaǧan Äigerım İzzatullanyŋ aituy boiynşa, qazırgı taŋda ülken sūranysqa ie baǧyttar – Polşa men Slovakiia. Būl elder qarapaiym jūmysşylarǧa jūmys vizasyn salystyrmaly türde qoljetımdı beredı.
Qazaqstandyqtar köbıne öndırıs, qoima, orau, markirovka siiaqty salalarda jūmys ısteidı. Sonymen qatar qūrylysşy, elektrik, dänekerleuşı jäne jük tasymaldau salalarynda da sūranys joǧary eken.
Foto agenttık negızın qalauşydan alyndy
Būl prosestıŋ taǧy bır maŋyzdy qyry – eŋbek naryǧynyŋ jahandanuy. Soŋǧy jyldary ükımet tarapynan Katar, Oŋtüstık Koreia, Japoniia, İtaliia jäne Europanyŋ bırneşe elderımen kelıssözder jürgızılıp jatyr. Sonymen qatar migration.enbek.kz platformasy arqyly bos jūmys oryndaryn sifrlyq formatta ūsynu bastamasy ıske qosylǧan. Būl qadamdar eŋbek migrasiiasyn köleŋkelı aimaqtan şyǧaryp, aşyq jäne retteletın jüiege ainaldyruǧa baǧyttalǧan.
MENIŊ MİGRANTYM KIM?
Soŋǧy jyldary migranttardyŋ äleumettık portretı de özgergen. Būryn būl köbıne orta jastaǧy jūmysşylar bolsa, qazır jastardyŋ ülesı aitarlyqtai artqan. Olardyŋ bırı şetelge tūraqtap qalu üşın barsa, bırı täjıribe jinap, aqşa tabu jäne älem köru üşın barady. Tıldık tūrǧydan alǧanda, qarapaiym jūmys oryndarynda negızgı kommunikasiia köbıne orys tılı arqyly jüzege asady, al jūmys prosesın jeŋıldetu üşın kuratorlar jüiesı qoldanylady. Būl migrasiianyŋ belgılı bır deŋgeide institusionaldana bastaǧanyn körsetedı.
Degenmen qauıp-qater de saqtalyp otyr. Turistık vizamen baryp, zaŋsyz jūmysqa ornalasu täjıribesı älı de kezdesedı. Mūndai jaǧdaida adamdar tūraqty tabys pen äleumettık qorǧaudan aiyrylady, keide elge nätijesız qaituǧa nemese deportasiiaǧa ūşyrauǧa mäjbür bolady. Al jūmys vizasynyŋ artyqşylyǧy – resmi kelısımşart, tūrǧyn üimen qamtamasyz etu jäne zaŋdy eŋbek şarttary. Iаǧni zaŋdy jol migranttyŋ qauıpsızdıgın aitarlyqtai arttyrady, bıraq oǧan uaqyt pen şydamdylyq qajet.
MİGRANT QAITSE QAUIPTI EMES RESURS BOLA ALADY?
Oŋtüstık Koreia siiaqty kei elderde zaŋsyz migrasiia mäselesı älı de tolyq şeşılmegen. Keibır azamattar turistık vizamen baryp, zaŋsyz jūmys ısteudı taŋdaidy, bıraq mūndai jol köbıne tūraqsyz ömırge alyp keledı. Agenttık täjıribesıne süiensek, zaŋsyz jürgen adamdardyŋ bır bölıgı tūraqty jūmys taba almai, qiyn jaǧdaiǧa tüsedı nemese elge qaita oralady.
Şetelde eŋbek etıp jürgen 156 myŋ qazaqstandyq adamdar – tek jeke tabys tabuşylar ǧana emes, sonymen bırge el ekonomikasyna aqşa audaryp otyrǧan remitentter. Bıraq būl jerde ekınşı maŋyzdy aspekt bar: olardyŋ arasynda bılıktı kadrlardyŋ elden ketuı de baiqalady. Būl qūbylys «brain drain» dep atalady jäne ūzaq merzımde eldıŋ kadrlyq äleuetıne äser etuı mümkın. Būl prosestı tek joǧaltu retınde qarastyru da bırjaqty bolar edı, sebebı şeteldegı diaspora el üşın äleumettık kapitalǧa ainala alady. Eger olar elmen bailanysyn üzbei, täjıribe men investisiia äkelse, būl kerısınşe damudyŋ qosymşa resursy bola alady.
Jalpy qazırgı eŋbek migrasiiasy Qazaqstan üşın tek ekonomikalyq emes, tereŋ äleumettık transformasiianyŋ körınısı bolyp tūr. Bır jaǧynan ol azamattarǧa jaŋa mümkındıkter aşsa, ekınşı jaǧynan ışkı jüielık mäselelerdı körsetedı. Migrasiianyŋ tüpkı sebebı tek jalaqyda emes, mümkındıkterdıŋ teŋsızdıgınde jatyr. Sondyqtan būl qūbylysty toqtatu emes, ony dūrys basqaru maŋyzdy. Memlekettıŋ mındetı – şeteldegı azamattardyŋ qūqyqtaryn qorǧaumen qatar, olardyŋ elge qaita oraluyna jäne mamandardyŋ jylystauyn (brain drain) boldyrmau üşın jaǧdai jasau. Sonda ǧana migrasiia «ketu» emes, «ainalym» sipatyna ie bolyp, qoǧam üşın qauıptı emes resursqa ainala alady.
Nazerke Erlıkqyzy
