Qazaq tılın üirenudıŋ qyr-syry qandai? Ūzaq jyldar boiǧy talpynys nätijesı batyl qadamǧa jeteleidı. Jastai bastap, orta jolda toqtap, tübınde tıl üirenudı jalǧastyrǧan maman öz täjıribesımen bölısedı.
Qazaq tılın üirenudıŋ tiımdı joldaryn qarapaiym ärı tüsınıktı tılmen tüsındırıp jürgen publisist, PR mamany jäne bloger Gleb Ponomarev “Adyrna” ūlttyq portalyna qazaq tılın meŋgerudegı öz joly, jaŋa kıtaby jäne aldaǧy jospary turaly äŋgımelep berdı.
«TILGE DEGEN MAHABBAT ATAMNAN DARYDY»
– Gleb myrza, eŋ aldymen özıŋızdıŋ qazaq tılın üirenudegı jolyŋyzben bölısseŋız. Tıldı meŋgerudı qalai bastadyŋyz?
– Būl men üşın öte ūzaq ärı kürdelı jol boldy. Qazaq tılın 1991 jyly, balabaqşadan bastap üirene bastadym. Keiın mektepte jalǧastyrdym. Alaida 90-jyldary bızge tıldıŋ özın emes, köbıne filologiiasyn oqytty. Septıkterdıŋ atauyn jattadyŋ ba – «bestık», jalǧaulardyŋ tızımın jattadyŋ ba – taǧy «bestık». Bıraq tıldıŋ ışkı logikasy aşylmai qalatyn, nege olai ekenı tüsındırılmeitın.
Men mūǧalımderge ünemı sūraq qoiatynmyn. Mysaly, nege «kök» sözı bırde «sinii», bırde «zelenyi» dep audarylady? Nelıkten osy şaqta «jatyr», «otyr», «tūr», «jür» siiaqty kömekşı etıstıkter qoldanylady? Alaida köp jaǧdaida «Öitkenı ereje sondai. Jai ǧana jattap al» degen jauap alatynmyn.
Qazaq tılıne degen süiıspenşılık maǧan mektepten emes, atam Boris Nikolaevichten darydy. Ol tıldı özdıgınen üirengen. Söilem qūrauda qinalatyn, bıraq sözdık qory öte bai edı. Men oǧan qonaqqa barǧan saiyn bırge otyryp oqitynbyz. Atam maǧan ünemı «Kez kelgen pännen ekı aluyŋa bolady, tek qazaq tılınen emes!» dep aityp otyratyn.
Jalpy, tıl üirenu men üşın ärqaşan qyzyqty boldy. Mektep bıtırgende aǧylşyn jäne serb-horvat tılderınde (ony özım üirendım) erkın söileitınmın. Al qazaq tılınde jüzdegen kezdeisoq sözderdı ǧana bıletınmın. Bıraq olardy söilemge qalai dūrys qūrastyru keregın tüsınbedım.
ŪIаT SEZIMINEN BASTALǦAN ÜLKEN ŞEŞIM
– Qazır qazaq tılın qandai deŋgeide bılemın dep aita alasyz?
– Sol kezde bırneşe şet tılın meŋgere tūra, özım tuyp-ösken eldıŋ tılın bılmeitınım üşın qatty ūialdym. Qazaq tılın öz betımşe üirene bastadym. Alaida qalai dūrys oqu keregın bılmegendıkten, taǧy da sözder men tırkesterdı jattauǧa köştım. Bırneşe jüz söz üirensem de, köşedegı adamdardy tüsınbedım, mätındı de ūǧa almadym. Aqyrynda «mende qabılet joq, eşqaşan üirene almaimyn» degen qorytyndyǧa keldım.
Söitıp, tıl üirenudı on jylǧa toqtattym. Keide qaita bastap kördım, bıraq nätije bolmaǧan soŋ taǧy tastap ketetınmın.
30 jasqa kelgende būl joly naqty şeşım qabyldadym: qazaq tılın mındettı türde meŋgeremın dedım. Tegın kurstarǧa jazyldym. Bıraq ol jerde de älıpbi men jekelegen sözderdı ǧana oqytyp jatty.
Sodan keiın bırneşe özdıgınen oqytu kıtabyn satyp alyp, ızdene bastadym. Keiın qazaq tılı mūǧalımı Vladislav Tennıŋ bır keŋesı menıŋ baǧytymdy özgerttı: «Mi tılmen tolyǧuy üşın oǧan tolyqtai enu kerek». Osy sözden keiın äleumettık jelılerdı qazaqşa oqi bastadym, jaŋalyqtardy qazaq tılınde tyŋdadym. Alǧaşynda bar bolǧany 10 paiyzyn ǧana tüsınetınmın.
Bıraq däl sol kezde bır maŋyzdy dünienı ūqtym: qazaq tılınıŋ qūpiiasy – onyŋ grammatikasynda. Naqtyraq aitqanda, jalǧaular men jūrnaqtar jüiesınde. Myŋ söz jattap aluǧa bolady. Bıraq sözjasam zaŋdylyqtaryn bılmeseŋ, söilemnıŋ maǧynasyn tüsınu de, söileu de mümkın emes. Sol sätten bastap grammatikany tereŋ ärı jüielı türde oqi bastadym.
Sonymen qatar, adamdarmen söilesuge köştım. Qalada, takside, dükende – qai jerde mümkındık bolsa, qazaqşa söiledım. Ärine, basynda köp qate jıberdım. Tıldık kedergıden öttım. Bıraq bır närsenı tüsındım: eger qatelesuden qoryqsaŋ, eşqaşan söilep kete almaisyŋ. Qatelık – jeŋıske aparatyn joldyŋ bır bölıgı.
Qazır de qazaq tılın jetıldırudı jalǧastyryp kelemın. Grammatika turaly saǧattap aita alamyn, kürdelı erejelerdı qarapaiym tılmen tüsındırıp bere alamyn. Degenmen älsız tūsym bar. Būl – söileu daǧdysy. Söileimın, bıraq özım qalaǧandai senımdı deŋgeide emes. Qazır osy baǧytta belsendı jūmys ıstep jatyrmyn. Maqsatym – qazaq tılındegı podkasttarǧa erkın qatysa alatyn deŋgeige jetu.
KITAP JAZU — TERAPİIа
– Jaqynda sızdıŋ «Kazahskii iazyk s Gıleke 2» degen nūsqaulyq kıtabyŋyz şyqty. Būl kıtaptyŋ bırınşısı de bar. Ekınşısın şyǧarǧanyŋyzǧa qaraǧanda, kıtaptarǧa sūranys köp boldy ma?
– Alǧaşqy kıtabymdy bır jyl būryn jaryqqa şyǧardym. Ony özımnıŋ Telegram-arnamda tegın jariialadym. Bır jyldyŋ ışınde kıtapty 85 myŋ adam kördı. Būdan bölek, onyŋ WhatsApp chattarynda tarap, basyp şyǧarylyp, qoldan qolǧa ötkenın de bılemın. Tıptı bır tıl kursynda mūǧalım kıtapty basyp şyǧaryp, studentterge oqu qūraly retınde paidalanǧanyn estıdım.
Osy uaqyt aralyǧynda myŋdaǧan alǧys hat aldym. Köptegen oqyrman kıtapty oqyǧannan keiın qazaq tılındegı septıkter men basqa da grammatikalyq qūrylymdardyŋ qalai jūmys ısteitının alǧaş ret şyn mänınde tüsıngenın jazdy. Men üşın eŋ ülken marapat – däl osy. Adamnyŋ sanasynda «tüsındım!» degen sättıŋ tuuyna sebepker bolu – şynaiy baqyt.
Sol qoldaudan keiın kıtaptyŋ jalǧasyn jazyp, jaŋa taqyryptardy qamtudy jön kördım.
Jarty jyl būryn maǧan «depressiia» diagnozy qoiyldy. Sol kezeŋde ömırımde jasaǧan eŋbekterımnıŋ bärın qūnsyz köre bastadym. Osyndai sätte kıtappen jūmys ısteu men üşın terapiiaǧa ainaldy. Būl özımmen-özım qalyp, körpege oranyp alyp, tynyş otyryp jazatyn erekşe uaqyt edı. Kıtapty jaza otyryp, adamdarǧa jäne osy älemge älı de paidam tietının sezındım. Būl sezım menı qaita tırıltkendei boldy.
– Ekınşı kıtaptyŋ bırınşısınen qandai aiyrmaşylyǧy bar? Kıtaptar qazaq tılın tolyqtai üirete ala ma?
– Jaŋa kıtabym kölemı jaǧynan alǧaşqy eŋbegımnen ekı ese auqymdy. Onda paidaly taqyryptar men praktikalyq laifhaktar äldeqaida köbırek qamtylǧan. Bırınşı kıtapty oqyǧan oqyrmandar etıstıkter men şaq jüiesı turaly keŋırek tüsındırıp beruımdı jiı ötıngen edı. Sondyqtan būl joly osy taqyryptarǧa arnaiy toqtalyp, olardy barynşa qarapaiym ärı tüsınıktı tılmen tarqatuǧa tyrystym.
Sonymen qatar kıtapty tek eresekterge emes, balalarǧa da qyzyqty etu üşın illiustrasiialar sanyn arttyrdym. Oqu üderısı jeŋıl ärı tartymdy boluy men üşın maŋyzdy.
«BŪL – MENIŊ AZAMATTYQ ŪSTANYMYM»
– Qazaq tılın üiretetın kıtap şyǧaruǧa ne türtkı boldy?
– Men qazaq tılın tört jasymnan bastap üirendım. Alaida onyŋ ışkı logikasyn, qūrylymyn şyn mänınde tek otyz jastan asqan soŋ ǧana tüsıne bastadym. Būl – öte ūzaq ärı kürdelı jol boldy. Nege deseŋız, men ūzaq uaqyt boiy qalai dūrys oqu keregın bılmedım. Mäselenıŋ tüp-törkının ūǧynǧanşa talai jyl öttı.
Sondyqtan öz täjıribemmen bölısu arqyly özgelerdıŋ bırneşe jylyn ünemdei alamyn dep senemın. Eger men jıbergen qatelıkterdı qaitalamai, tıldıŋ mehanizmın bırden tüsınse, olardyŋ joly äldeqaida qysqa ärı nätijelı bolar edı.
Men üşın būl – jai ǧana joba emes. Būl – menıŋ azamattyq ūstanymym, qazaq tılınıŋ damuyna qosqan şynaiy ülesım dep bılemın.
– Osy kıtaptardy şyǧaruǧa qanşa qarjy kettı? Bır jazbaŋyzda kıtaptardy şyǧarudaǧy qarjy mäselesın jazyp kettıŋız.
– Alǧaşqy kıtabymdy jazu barysynda bastapqyda ony tek mätın türınde ǧana jariialaudy josparlaǧan edım. Alaida keiın mūndai format oqyrman üşın bırsaryndy ärı qyzyqsyz boluy mümkın ekenın tüsındım. Äsırese, balalarǧa da, eresekterge de tartymdy boluy üşın kıtaptyŋ bezendırıluı aşyq, körnekı ärı mazmūndy boluy qajet dep şeştım.
Sol sebeptı men öz jobalarymda jasandy intellektını paidalanbau qaǧidasyn ūstandym. Būl arqyly elımızdegı käsıbi mamandarǧa – suretşıler men dizainerlerge jūmys bergım keldı. Osy ūstanymǧa säikes, bırınşı kıtaptyŋ mūqabasyn talantty qazaq suretşısı Arujanǧa, al kıtaptyŋ maketı men betteuın jergılıktı dizainerge tapsyrdym.
Alaida ekınşı kıtapty daiyndau barysynda biudjet şekteulı boldy, sondyqtan ünemdeuge tura keldı. Qolda bar qarajatty negızınen betteu men dizain jūmystaryna jūmsadym. Al illiustrasiialar bölıgın jasandy intellekt kömegımen jasauǧa mäjbür boldym. Nätijesı ädemı şyqqanymen, perfeksionist retınde būl şeşım men üşın oŋai bolǧan joq. Iştei qazaq suretşılerın köbırek qoldai almaǧanyma qynjylamyn.
Ekı kıtaptyŋ jalpy şyǧyny şamamen 350 000 teŋgenı qūrady. Būl proseste maǧan donat arqyly qoldau körsetken oqyrmandarǧa erekşe alǧys bıldıremın. Sol qoldaudyŋ arqasynda barlyq şyǧyndardy jabuǧa mümkındık tudy.
– Eger memleket pen biznes sızdıŋ jobaŋyzdy qoldasa, eŋ aldymen qandai naqty qadam jasar edıŋız?
– Būl äzırge oryndaluy qiyn arman siiaqty körınedı. Degenmen, kıtabymnyŋ kıtap dükenderınıŋ sörelerınen oryn alǧanyn körsem, erekşe quanyşty bolar edım. Adamdar ony qolyna alyp, paraqtap oqyp, tıptı balalaryna körsetıp jatqanyn elestetemın. Qazırgı taŋda kıtap tek sifrlyq formatta ǧana qoljetımdı, al būl formattyŋ bärıne bırdei yŋǧaily emes ekenı anyq.
Kıtapty baspa türınde şyǧaru – ülken ärı jauapty jūmys ekenın jaqsy tüsınemın. Ol üşın mätındı qaitadan qaǧaz formatyna beiımdep, betteu jūmystaryn tolyqtai qaita qarastyru qajet. Sonymen qatar, qaǧaz nūsqadaǧy illiustrasiialardyŋ barlyǧy Qazaqstannan şyqqan käsıbi suretşılerdıŋ qolynan şyqsa deimın. Öitkenı kıtaptyŋ özındık ruhy men «jany» boluy men üşın öte maŋyzdy.
Ökınışke qarai, bügınge deiın memleket tarapynan da, biznes ökılderı tarapynan da menıŋ bırınşı de, ekınşı de kıtabyma naqty qyzyǧuşylyq nemese qoldau bolǧan joq.
ONLAIN KURS JÄNE BASTY KEŊES
– Qazaq tılın üirenemın deuşılerge bır emes, ekı kıtap daiyndadyŋyz. Odan bölek tıldı meŋgergısı keletınder sızden jeke sabaq ala ma, älde kurs ötkızesız be?
– Menıŋ ekı kıtabym bar, olardy kez kelgen adam erkın türde jüktep ala alady. Sonymen qatar, Instagram paraqşamda qazaq tılıne qatysty ondaǧan paidaly videolar jariialanǧan. Ol materialdarda men tıl üirenuge kömektesetın türlı laifhaktarmen jäne täjıribelık täsıldermen bölısemın.
Mausym aiynda qazaq tılı boiynşa onlain kursymdy ıske qosudy josparlap otyrmyn. Būl kursta teoriialyq sabaqtarmen qatar, praktikalyq tapsyrmalar da qamtylady. Öitkenı däl osy täjıribe arqyly mida neirondyq bailanystar qalyptasyp, tıldı meŋgeru prosesı äldeqaida jyldam ärı tiımdı jüredı dep esepteimın.
Būl kursqa bır jylǧa juyq uaqyt boiy daiyndalyp kelemın, qazırgı taŋda ol tolyq aiaqtalu satysyna jaqyn.
– Qazaq tılın üirenudı bügın bastaǧan adam eŋ aldymen nenı tüsınuı kerek? Sızdıŋşe, qazaq tılın üirenudıŋ eŋ tiımdı ärı jyldam joly qandai?
– «Qazaq tılın üirengıŋ kelse, auylǧa üş aiǧa barsaŋ, sol jerde-aq söilep ketesıŋ» degen pıkırdı jiı estimın. Ökınışke qarai, būl – keŋ taralǧan mif. Mūndai täsıl köbıne tek balalarǧa ǧana tiımdı. Sebebı tıldık ortadaǧy bala kez kelgenın tabiǧi türde, tez meŋgerıp kete alady.
Al eresek adamnyŋ miy mülde basqa täsılmen jūmys ısteidı. Oǧan tek ortaǧa enu jetkılıksız – grammatikany, sözdık qordy, erejelerdı jäne jüzdegen jalǧau men jūrnaq jüiesın sanaly türde meŋgeru qajet. Tıldı üirenu – mi üşın ülken intellektualdyq eŋbek. Sondyqtan köptegen adam būl prosestı jyldarǧa sozyp alady: keiınge qaldyrady, qaita bastaidy, qaita toqtaidy. Būl – şyn mänınde kürdelı prosess.
Degenmen, grammatikanyŋ negızgı qūrylymyn tüsınıp, belgılı bır bazalyq sözdık qor qalyptasqannan keiın ǧana tıldık ortaǧa baru öte tiımdı bolady. Sol kezde praktika adamnyŋ būrynǧy bılımın bekıtıp, progrestı aitarlyqtai jyldamdatady.
Osyǧan bailanysty menıŋ negızgı keŋesım mynadai: eŋ aldymen qazaq tılınıŋ grammatikalyq jüiesınıŋ qalai jūmys ısteitının tüsınu qajet. Qazaq tılı men orys tılınıŋ qūrylymy aitarlyqtai erekşelenedı, sondyqtan būl aiyrmaşylyqtardy dūrys ūǧynu maŋyzdy.
Qazaq tılı belgılı bır zaŋdylyqtarǧa negızdelgen jüie. Onyŋ qūrylymy salystyrmaly türde qataŋ ärı tūraqty, al erejeden tys erekşelıkter öte az. Sondyqtan ony «saǧat mehanizmı siiaqty naqty jūmys ısteitın tıl» dep qarastyruǧa bolady. Däl osy jüielılık – ony üirenudı jeŋıldetetın faktorlardyŋ bırı.
«EŊ BASTYSY – ALǦAŞQY QADAM»
– Qazır qazaqşa üirengısı keletınder köp pe?
– Tıldı üirengısı keletın adamdar öte köp. Bıraq sol niettı naqty äreketke ainaldyratyndar äldeqaida az.
Nege deseŋız, būl jol şynymen de eŋbektı talap etedı. Sözderdı, jalǧaulardy jattau, üi tapsyrmalaryn oryndau qajet. Mūnyŋ bärı oŋai emes. Sonymen qatar, söilep köru, qatelesu, qatelıktı qabyldau kerek, al būl köp adamǧa psihologiialyq tūrǧydan qiyn.
Men būl jaǧdaidy jaqsy tüsınemın, öitkenı özım de ūzaq uaqyt boiy däl osyndai kezeŋnen öttım. Sondyqtan eŋ maŋyzdy närse – bastau ekenın naqty aita alamyn.
Eger adamda qyzyǧuşylyq paida bolsa, ol bırtındep ony özıne tartyp äketedı. Būryn tüsınıksız bolǧan taqyryptar uaqyt öte kele aşyla bastaidy. Al bıreudıŋ sözın tüsınıp, qarapaiym tırkestermen jauap bere bastaǧan sätte adamnyŋ özıne degen senımı artyp, erekşe maqtanyş sezımı paida bolady.
Sondyqtan eŋ bastysy – alǧaşqy qadamdy jasau. Qalǧany bırtındep qalyptasady.
Menıŋ kıtabymnan bastauǧa bolady: onda bärı qarapaiym tılmen, jeŋıl äzılmen jäne tüsınıktı qūrylymmen berılgen. Oqyrmanǧa oqu qyzyqty boluy üşın arnaiy jazyldy.
– Sūhbattasqanyŋyzǧa rahmet!
Dana Nūrmūhanbet
