– Nūrjan Jalauqyzy, sız Qazaq radiosynyŋ «Jastar men balalar» redaksiiasyna redaktor bolyp qabyldanyp, teleradiokorporasiianyŋ eŋ joǧarǧy lauazymǧa deiın köterıldıŋız. Alǧaşqy sūraǧym: Jurnalist degen kım jäne būl salaǧa qalai keldıŋız? Bır sūhbatyŋyzda «jurnalist mamandyǧy – qoǧamnyŋ emşısı, därıgerı sekıldı» dep aitypsyz. Osy oiyŋyzdy keŋırek tarqatyp berseŋız.
– İä, jurnalist «qoǧamnyŋ därıgerı» dep öz sūhbattarymnyŋ bırınde aitqanym ras. Mūndai tüiınge adam bırden kele qoimaidy. Ol – ömırlık täjıribenıŋ, körgen-bılgennıŋ, ışkı tolǧanystyŋ nätijesı. Uaqyt öte kele oi jetelep, sana saralaidy. Sol kezde ǧana mamandyqtyŋ şynaiy bolmysy aiqyndala tüsedı.
Şyn mänınde, jurnalistı därıgerge teŋeuge tolyq negız bar. Degenmen, men eŋ aldymen jurnalist mamandyǧyn qoǧamnyŋ şyraqşysy der edım. Ol – qoǧamnyŋ ainasy. «Jurnalistika – bilıktıŋ törtınşı tarmaǧy» degen ūǧymnyŋ jaidan-jai aitylmaǧany da sondyqtan. Sebebı jurnalistika men būqaralyq aqparat qūraldary – halyq pen bilıktıŋ arasyndaǧy altyn köpır. Būl missiiany ol baǧzy zamandardan berı atqaryp keledı jäne bügın de sol jauapty qyzmetınen jaŋylǧan joq.
Qazırgı taŋda äleumettık jelılerdıŋ yqpaly artyp, kez kelgen adamnyŋ öz pıkırın aşyq bıldıruge mümkındıgı bar zamanda qoǧamdyq pıkır būrynǧydan da salmaqty küşke ainalyp otyr. Qoǧamdyq oi endı tek estıletın ǧana emes, bilık qūlaq asatyn, nazar audaratyn quatty tetıkke ainala bastady. Osyndai jaǧdaida jurnalistikanyŋ maŋyzy kemımek emes, kerısınşe, öz salmaǧyn saqtai otyryp, ärdaiym küşınde bolady dep oilaimyn.
Jurnalistika – būl ülken jauapkerşılıktı talap etetın mamandyq. Ol qoǧamda bolyp jatqan kez kelgen qūbylysqa beijai qaramaityn, ärmäselege janaşyrlyqpen qaraityn, eŋ bastysy, memleketşıldık tūrǧydan oi tüiındei alatyn azamattardyŋ käsıbi joly. Eger osy ūstanymmen qyzmet etse, jurnalistika ärqaşan ūtady dep senemın.
– Nūrjan Jalauqyzy, üidegı «bes somdyq» radio bala kezımızde ünemı qosylyp tūratyn. Erden ataidyŋ ertegılerın tyŋdap, Jūmbaqbai ataidyŋ jasyrǧan jūmbaqtaryn şeşıp, hat jazuşy edık. Sızder şe?
– İä, ol kezeŋdı özıŋız de jaqsy bılesız. Ol uaqytta jalǧyz ǧana Qazaq radiosy bolatyn. Onyŋ özı qabyrǧaǧa ılınıp tūratyn şaǧyn radioqabyldaǧyş – radionükte edı. Al «Şalqar»radiosyn ata-analarymyz tolqyndy radiolar arqyly qysqa tolqynda tyŋdaityn. Radiotolqyndy şaǧyn tranzistorlar bolatyn, syrtta jürgende mehanizatorlar jügerı alqabynda jūmys ıstep jürıp, qaltalaryna salyp alatyn. Şopandarymyz qoi baǧyp jürıp, jandarynan tastamai «Şalqardyŋ» qysqa tolqyndaǧy habarlaryn tyŋdaityn.
Al ūzyn tolqynda habar taratatyn Qazaq radiosy negızınen stasionarly üilerde ǧana bolatyn. Men sol bes som tūratyn stasionarly radiony qūlaǧyma jastap alyp, onyŋ habarlaryn tyŋdap östım. Ol kezde «Balalar men jastar redaksiiasy» jūmys ısteitın. Sol redaksiianyŋ joǧary synyp oquşylaryna arnalǧan «Örender» radiojurnaly bar edı. Men altynşy synyptan bastap sol baǧdarlamaǧa hat jazdym. Mekteptegı, auyldaǧy türlı oqiǧalardy qaǧazǧa tüsırıp jıberıp otyrdym.
Älı künge deiın esımde, Qazan revoliusiiasynyŋ mereitoiyna arnalǧan «Senıŋ zamandasyŋ» atty ülken radiobaiqau öttı. Būl – balalarǧa arnalǧan baǧdarlama bolatyn. Sol baiqauǧa «ol da menıŋ zamandasym ǧoi» dep, auylymyzdaǧy egde jastaǧy şopannyŋ ömırbaiany jaily äserlı material jazdym. Ol material «Örender» radiojurnaly arqyly efirde oqyldy. Menıŋ aty-jönım atalǧanda, «Nūrjan Sūranşieva, 6-synyp oquşysy» degen sözdı estıgen sätte, töbem kökke jetkendei quandym. Ata-analarymyz da mäz boldy, synyptastarymnyŋ aldynda abyroiym asyp, mektepte marapattarǧa ie boldym. Bız bärımız osy joldan bastadyq.
– Iаǧni, bala küngı armanyŋyzdy bügın jüzege asyryp otyrsyz ǧoi?
– İä, eŋ aldymen sol. Bıraq bärı sonymen toqtap qalǧan joq. Radiony tyŋdap öse jürıp, keiın Qazaq memlekettık universitetınıŋ Jurnalistika fakultetıne oquǧa tüstım. Sol kezde radio men «Qazaqstan pionerı» gazetı arqyly būrynnan tanyp-bılgen Güljamal Qūstanova, Aigül Qasenova, Orynbasar Äljıkov, Nūrǧali Oraz syndy ärıptesterımmen bır ortaǧa tüstım. Olardy student bolmai tūryp-aq radio men gazetten tanitynmyn.
Men Jurnalistika fakultetıne oquǧa qabyldanǧan tūsta radiojurnalistika kafedrasy jaŋadan aşyldy. Būl kafedra radiojurnalistika salasy boiynşa tūŋǧyş dissertasiia qorǧaǧan professorymyz, qūrmettı ūstazymyz Namazaly Omaşevtyŋ jetekşılıgımen qūryldy. Keiınnen Marat Barmanqūlov bastaǧan bır top ūstazdyŋ bastamasymen radio jäne televiziia kafedrasy aşyldy. Özım sol kafedrada şyŋdalyp, tärbielenıp, jurnalistikanyŋ alǧaşqy qyr-syryn qolmen ūstap, közben körıp üirendım. Reporterdıŋ kım ekenın, jurnalistıŋ jauapkerşılıgı qandai bolatynyn sol kezeŋde şynaiy tanydyq.
Student bola jürıp, Qazaq radiosynyŋ«Jastar jäne balalar redaksiiasynda» «Örender», «Pioner serıgı» atty radiojurnaldarǧa maqala men reportajdar daiyndadyq. Keiın jastarǧa arnalǧan «Ūşqyn» baǧdarlamasyna materialdar äzırledık. «Ūşqynnyŋ» aiasynda aiyna bır ret efirge şyǧatyn «Güldäuren» atty student jastar radiojurnaly bolatyn. Student bolsaq ta, bärımız bırıgıp, sol baǧdarlamalardy daiyndauǧa atsalystyq.
Menıŋ radioǧa degen mahabbatym bala kezdegı armannan bastau alady. 1982 jyly universitettı bıtırdım. Bır jyldai universitettıŋ köp tirajdy «Qazaq universitetı» gazetınde eŋbek etıp, keiın Qazaq radiosynda ştattyq oryn bosai qalǧanda, redaktor retınde qyzmetke qabyldandym. Ol kezde «Jastar men balalar habarlary bas redaksiiasynyŋ» bas redaktory, ardager jurnalist, ülken ūstazymyz Qasymhan Ersarin bolatyn.
Sol kısı menı Almatydaǧy Jeltoqsan köşesı, 175-üide ornalasqan ǧimarattyŋ törtınşı qabatyndaǧy Hamit Hasenovtyŋ kabinetıne ertıp aparyp: «Bız osy qyzdy «Jastar men balalar redaksiiasyna» redaktor retınde alǧaly otyrmyz. Osy särsenbı künı «Örenderden» keremet bır sūhbaty ketıp bara jatyr, tyŋdaŋyzşy», – dep tanystyrdy. Sonda Hamit Hasenov: «Sız aityp tūrsaŋyz, Qaseke, men senemın. Būl qyzyŋyzdan jaqsy jurnalist şyǧar. Alyŋyz, qarsy emespın», – dep kelısımın berdı. Sodan keiın menı üşınşı qabatqa alyp kelıp, üstelım men oryndyǧymdy körsettı. Osylaişa menıŋ radiodaǧy qyzmet jolym bastaldy.
Aldymen redaktor bolyp kırıp, keiın bölım meŋgeruşısı qyzmetıne köterıldım. 1985 jyly qaita qūru men jariialylyq kezeŋı bastaldy. Sol kezeŋnıŋ yqpalymen 1988 jyly bızdı partiia mektebıne oquǧa jıberdı. Qazaq radiosynan men, al televiziiadan taǧy ekı ärıptes – Oleg Gadsiev pen Serık Baihonov bardyq. Bızdı Ortalyq komitettıŋ ideologiia bölımı joldamamen oquǧa attandyrdy.
Sol 80 jyldar ışınde talai oqiǧany bastan ötkerdık, türlı satylardan öttık. Eldı ǧana emes, tūtas Keŋes Odaǧyn dür sılkındırgen Jeltoqsan köterılısınıŋ de basy-qasynda boldyq. Ol kezde men radioda qyzmet ettım. Sol jerde jürıp sūqbattar aldyq, alaŋda özımız de tūrdyq. Mūny jasyrmaimyz.
– Jurnalist retınde ǧoi?
– Jurnalist retınde de, azamat retınde de. Tıptı, sol künderı köbırek azamat retınde barǧan siiaqtymyz. Jurnalistık tūrǧydan alǧanda, sol künı elımızdegı dostyq, bır-bırın tüsınu, özara syilastyq turaly material daiyndaǧanym esımde.
Keiın Ūlttyq qauıpsızdık komitetıne şaqyryp, tüsırılgen suretterdı körsettı. «Mynalardyŋ arasynan kımderdı tanisyŋdar?» – dep, jauapqa alǧan kezderı boldy. Suretterdı qarap otyryp, radioda ısteitın bır qyzmetkerımızdıŋ qyzyn körıp qaldym. Közımdı aialdatpai, «joq, bılmeimın» dep öte şyqtym. Bıraq ışım alai-dülei bolyp, qatty qobaljydym. Ol jerden şyqqan soŋ eseŋgırep, öz ornyma äreŋ jettım.
Ol qyzdy tanyǧanymdy eşkımge aitpadym. Keiınnen baryp älgı apaidyŋ özıne ǧana: «Apai, qyzyŋyzdyŋ fotosyn kördım, baiqasynşy», – dep eskerttım. Apaidyŋ özı de abdyrap: «Ol nege olai ıstegen?» – dep, eseŋgırep qaldy. Al men ıştei tüsındım: ol – jas qyz, auzy aŋqiyp, tribunanyŋ tübınde tūrǧan edı. Mūndai oqiǧalardyŋ bolǧany jasyryn emes.
1985 jyly qaita qūru men jariialylyq kezeŋımen kelgen ülken lep, ūlttyq sana-sezımnıŋ oianuyn eşqandai qarumen de, būiryqpen de, türlı tyiymdarmen de toqtatu mümkın emes edı. Öitkenı būl qūbylys tek bızdıŋ elımızde ǧana emes, Keŋes Odaǧynyŋ qūramynda bolǧan barlyq respublikalarda ūlttyq sananyŋ oianuymen qatar jürdı. Ol – sol zamannyŋ zaŋdy körınısı bolatyn. Sondyqtan ony toqtatu mümkın emes edı.
Osy tūrǧydan qarasaq, bız Qazaq radiosyna kelgen kezde bırde-bır material, bırde-bır habar Ortalyq Kommunistık partiia basşylarynyŋ sözınen alynǧan sitatasyz bastalmaityn. Al bız redaksiiaǧa kelgennen keiın sol qalyptasqan seŋdı būzdyq. Būl ıstıŋ basynda ärıptesım İmanbai Jūbai da tūrdy. Qazır ol QazŪU-de jas jurnalisterge därıs berıp jür.
Qasymhan aǧanyŋ bızge körsetken senımı men erkındıgımızdı dūrys arnaǧa baǧyttaǧanyna ünemı ıştei alǧys aitamyn. Mūny özıne de talai aitqanbyz. Ol kısı bızdı qolymyzdan qaqqan joq. Kerısınşe, jol aşty. Bız öz materialymyzdy özımız efirde oqityn deŋgeige jettık. Al oǧan deiın barlyq mätındı tek diktor oqityn. Bız radiotyŋdarmanmen tıkelei mikrofon aldynda söilesu mümkındıgıne ie boldyq.
Solaişa 1986 jyly, 5 mamyr künı İmanbai ekeumız Qazaq radiosynda tūŋǧyş ret respublikada ötken mūǧalımderdıŋ sezınen tıkelei efir jürgızdık. Būǧan deiın mūndai täjıribe bolmaǧan. Sebebı, kez-kelgen material mındettı türde «lito» dep atalatyn süzgıden ötetın. Aitatyn är söz, är söilem aldyn-ala naqtylanyp, «artyq auyz söz ketpeuı kerek» degen qataŋ talap bolatyn. Al bız sol joly ülken jauapkerşılıktı öz moinymyzǧa alyp, tıkelei efirge şyqtyq.
1990 jyly Saǧat Äşımbaev aǧamyz «qazır jastardyŋ jūmys ısteitın uaqyty» dep, menı qyzmetke şaqyryp, «Şalqar» radiosy bas redaktorynyŋ orynbasary qyzmetıne taǧaiyndady.
Keiın 1991 jyly Täuelsızdıgımızdı alǧan soŋ, düniejüzınıŋ tükpır-tükpırınen qazaqtar jinalyp, alǧaşqy Qūryltai öttı ǧoi. Sol tarihi jiynnan da tıkelei efir jürgızdık. Mūnyŋ barlyǧy – erkındıktıŋ, söz bostandyǧynyŋ, jurnalistikaǧa degen ülken senımnıŋ qalyptasa bastaǧan kezeŋı edı.
Būl jyldar – qazaq radiojurnalistikasynyŋ tarihynda altyn ärıptermen jazylatyn kezeŋder. Erteŋgı künı zertteuşıler men tarihşylar būl üderısterge üŋılıp, jazatyn bolsa, sol betbūrys däl osy kezeŋnen bastalǧanyn anyq köredı.
– 90 jyldarmen salystyryp aitqanda, būrynǧy jäne qazırgı «Şalqarda» qandai aiyrmaşylyqtar boldy?
– Qazaq radiosy men «Şalqar» radiosyn bır qolşatyrdyŋ astyndaǧy qos arna deuge bolady. Degenmen ärqaisysynyŋ özındık baǧdarlamalyq baǧyty, redaksiialyq saiasaty qalyptasqan. Qazaq radiosy qazaq jäne orys tılderınde habar taratsa, «Şalqar» radiosy tek qazaq tılınde söileitın arna boldy. Ol – qazaq tıldı tyŋdarmanǧa arnalǧan, ärı tek Qazaqstan aumaǧymen şektelmei, qysqatolqyndy habarlar arqyly şekaralas elderge de jetken radio.
«Şalqardy» Moŋǧoliiadan bastap, Qytaidyŋ Şyŋjaŋ-Ūiǧyr avtonomiialyq öŋırındegı qandastarymyz, sondai-aq Reseidıŋ Qazaqstanǧa şekaralas aimaqtaryndaǧy aǧaiyndar tyŋdap otyrdy. Sol arqyly olar Qazaqstandaǧy jaŋalyqtardan habardar bolyp otyrdy. Bız «Şalqar» radiosy arqyly är saǧat saiyn aqparattyq jaŋalyqtardy berıp otyrdyq. Būǧan qosa, taŋǧy uaqyttan tüske deiın kün saiyn tört saǧat kölemınde aqparattyq-sazdy baǧdarlamalar efirge şyǧatyn.
Sol kezeŋde köptegen habarlardy tıkelei efirde jürgıze bastadyq. Ūlttyq qūndylyqtarymyzdy nasihattauǧa, «Altyn qordan» alynǧan ınju-marjandardy, radiospektaklderdı tyŋdarmanǧa ūsynuǧa basymdyq berdık. Mūnyŋ barlyǧy negızınen «Şalqar» radiosynyŋ efirı arqyly tarady.
Gülbanu, özıŋız de ūmytyp ketken şyǧarsyz, «Şalqar» radiosy arqyly kezınde, naqty aitsaq, 2012-2013 jyldary sız «Densaulyq» jäne «Adam qūqy» atty baǧdarlamalardy jürgızdıŋız. Tūraqty tyŋdarmandardyŋ jadynda qalǧan şyǧar dep oilaimyn. Baǧdarlamalardy sättı jürgızgenıŋızdıŋ arqasynda «Soros-Qazaqstan» qorynyŋ grantyn jeŋıp aldyŋyz, talai alǧyshattarǧa ie boldyŋyz. Sondyqtan men «Şalqar» radiosynyŋ tyŋdarmanǧa şyn mänınde qajet, ömırlık maŋyzy bar aqparattardy köteruı asa maŋyzdy dep esepteimın. Būl baǧyttan taimauymyz kerek.
«Şalqar» radiosy ūlt ädebietınıŋ ınju-marjandaryn keŋınen nasihattaǧan arna retınde de este qaldy. Mäselen, Mūhtar Äuezovtıŋ «Abai joly» romanyn bız alǧaş ret radioda audiotaspa retınde ūsyndyq. Būl şyǧarmany belgılı diktor Amanjan Eŋsebaiūly oqyp, efirden berıldı. Keiın sol nūsqany radiotyŋdarmanǧa qoljetımdı bolu üşın audionūsqa retınde qaita tarattyq. Būl – öz aldyna bır ülken tarih.
Sol siiaqty Bauyrjan Momyşūlynyŋ «Ūşqan ūia» şyǧarmasyn qazaq tılınde «Şalqar»radiosynan, orys tılınde Qazaq radiosynan jäne Reseidıŋ «Maiak» radiosy arqyly jariialadyq. Ony sol kezdegı Keŋes Odaǧynyŋ halyq ärtısı V. Lanovoidyŋ oquynda tyŋdarmanǧa ūsyndyq.
Bügınde däl osyndai baǧyttaǧy baǧdarlamalar «Şalqar» radiosynyŋ efirınde jürıp jatyr. Halqymyzdyŋ ruhaniiatyna qyzmet etetın, ūlttyq önerı men ädebietın nasihattaityn habarlardy bız älı de köbeituımız kerek. Sonda ǧana äleumettık jelıge telmırıp otyrǧan jastarǧa qūndy, sapaly dünieler qaldyra alamyz dep oilaimyn.
– Ūlt müddesı men eldık ideologiianyŋ jarşysyna ainalyp otyrǧan radioarnalardyŋ bügıngı jaǧdaiyna toqtalyp ötseŋız.
– Bügıngı taŋda radioda mümkındıkter öte ülken. Men «Qazaqstan» teleradiokorporasiiasynda Basqarma töraǧasy bolyp qyzmet etken kezeŋde, naqty aitsaq, 2011-2012 jyldary äleumettık jelıler endı ǧana dami bastaǧan edı. Sonyŋ özınde bız onyŋ mümkındıkterın paidalanu kerek dep şeştık. Qazaq radiosy men «Şalqar» radiosynyŋ qyzmetkerlerıne tek radiotolqynmen ǧana şektelmei, daiyndalǧan habarlardy İnternet keŋıstıgıne jükteu jönınde naqty tapsyrmalar berdık.
Sonyŋ nätijesınde 2013 jyldyŋ aqpan aiynda «Şalqar» radiosynyŋ alǧaşqy videokontentı jaryq kördı. Ol tek radiostudiia aiasynda qalmai, podkast formatyna ūqsas türde körermenge jol tartty. Sodan berı on jyldan astam uaqyt öttı. «Şalqar» radiosynyŋ mümkındıgı būrynǧydan da keŋeie tüstı dep esepteimın.
Bügınde oidy tek radiotolqyn arqyly ǧana emes, video formatta da jetkızuge bolady. Ol materialdar erteŋ YouTube pen özge de platformalarǧa jüktelıp, öz körermenı men tyŋdarmanyn tabuǧa mümkındık alady. Sondyqtan menıŋ oiym – şarşamau kerek, toqtap qalmau kerek. Bar mümkındıktı barynşa paidalanyp, zaman talabyna sai jūmys ısteuge ūmtylu qajet.
– «Şalqar» radiosynyŋ 60 jyldyq mereitoiyna orai «Tolqyndaǧy däuren» degen ataumen arnaiy habar daiyndap jatyrmyz. Osy oqiǧaǧa orai aitaryŋyz bar ma?
– «Şalqar» radiosy qazaq älemınıŋ, önerınıŋ, mädenietınıŋ, ädebietınıŋ ünjariiasy bolǧan erekşe tolqyn. Ol Qazaq radiosynyŋ jylnamasy ıspettes. Būryn būl bölım «Qazaq radiosynyŋ «Şalqar» redaksiiasy» dep atalatyn, qazır jeke otau tıgıp, «Şalqar» radiosy atandy. Sondyqtan «Şalqar» radiosy – bızdıŋ altyn qorymyz. Mysaly, qazır Jamal Omarova, Roza Baǧlanova, Ermek Serkebaevtyŋ dauystaryn osy «Altyn qordan» tabuǧa bolady. Ūmytylmas dauystar, är qazaqtyŋ kökıregınde jattalǧan oqiǧalar – bärı osy «Şalqar» radiosynda saqtalǧan. Kezınde Mūqaǧali Maqataev ta, Mūhtar Şahanov ta «Şalqar» radiosynda öz öleŋderın oqyǧan taspalary älı künge deiın bar. Sondyqtan «Şalqar» radiosy – tek qazaq tıldı tyŋdarmandar üşın ǧana emes, qazaq tılın üirengısı keletın, qūrmetpen qaraityn bükıl düniejüzındegı radiotyŋdarmandarǧa habar taratatyn bıregei radio dep bılemın.
«Şalqar» radiosynyŋ qūşaǧy ärqaşan keŋ bolsyn, ärdaiym jaqsy habarlarymen tyŋdarmandaryn quantsyn. Ösıp kele jatqan jas ūrpaqty äleumettık jelıdegı jylt etken jaŋalyqqa emes, ömırlık azyq, ädebi qūndylyqtarǧa baulityn radio bolyp ary qarai damysyn. Şyǧarmaşylyq tabys pen ızdenıs tıleimın sızderge! «Şalqardyŋ» 60 jyldyǧy qūtty bolsyn!
– Rahmet, äŋgımeŋızge!
Sūhbattasqan
«Şalqar» radiosyndaǧy
«Tolqyndaǧy däuren» habarynyŋ
redaktory Gülbanu Alpamysqyzy.
2026 j.
