Qazaqstan Respublikasynyŋ jaŋa Konstitusiiasynyŋ jobasy qoldanystaǧy Konstitusiiamen salystyrǧanda memlekettıŋ qūqyqtyq bolmysyn, bilık tarmaqtarynyŋ qūrylymyn jäne azamattyŋ qūqyqtyq märtebesın jaŋaşa közqaras tūrǧysynan qaita qalyptastyrudy közdeidı. Būl özgerıster jekelegen baptardy tüzetumen ǧana şektelmeidı, kerısınşe memleket pen qoǧam arasyndaǧy özara jauapkerşılık pen serıktestık qaǧidalaryn qaita qarastyruǧa baǧyttalǧan. Sondyqtan negızgı normalardy salystyrmaly türde taldau olardyŋ mänın tereŋırek aşuǧa mümkındık beredı.
Qoldanystaǧy Konstitusiianyŋ 1-babynda Qazaqstan demokratiialyq, zaiyrly, qūqyqtyq jäne äleumettık memleket retınde sipattalyp, adam, onyŋ ömırı men qūqyqtary eŋ joǧary qūndylyq dep tanylady. Al jaŋa Konstitusiia jobasynyŋ 1-babynda osy qaǧida odan ärı naqtylanyp, memlekettıŋ basty qūndylyǧy – adam ekenı aiqyn ärı naqty tūjyrymdalady. Būl jerde memleket öz maqsatyn adamnyŋ igılıgımen bailanystyratyn, onyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǧaudy negızgı mındet retınde aiqyndaityn modelge köşetını baiqalady.
Jeke ömırge qol sūqpauşylyq mäselesınde de aitarlyqtai jaŋalyqtar bar. Qoldanystaǧy redaksiiada būl qūqyq dästürlı bailanys qūraldarynyŋ qūpiiasymen şektelse, jaŋa jobada ol sifrlyq keŋıstıkke tolyqqandy taralady. Jeke derekterdı qorǧau, olardy zaŋsyz jinau men paidalanuǧa jol bermeu, elektrondyq aqparat almasudyŋ qūpiialylyǧyn saqtau Konstitusiialyq deŋgeide bekıtıledı. Būl — qazırgı tehnologiialyq damu jaǧdaiynda azamattyŋ qūqyqtaryn qorǧaudyŋ özektı ärı zamanaui tetıgı.
Jaŋa Konstitusiia jobasyndaǧy eleulı özgerısterdıŋ bırı – Vise-Prezident lauazymyn engızu jäne Prezident ökılettıgınıŋ merzımınen būryn toqtatyluy jaǧdaiyndaǧy bilık beru tärtıbın jaŋaşa aiqyndau.
Qoldanystaǧy Konstitusiiada mūndai lauazym qarastyrylmaǧan. Prezident öz ökılettıgın jüzege asyra almai qalǧan jaǧdaida, onyŋ funksiialary aldymen Senat Töraǧasyna, keiın Mäjılıs Töraǧasyna, odan soŋ Premer-Ministrge ötedı (48-bap).
Jaŋa joba būl modeldı özgertedı. 49-bapta Vise-Prezident derbes konstitusiialyq lauazym retınde bekıtıledı. Ol Prezidenttıŋ ūsynuymen taǧaiyndalyp, Kūryltaidyŋ köpşılık dausymen maqūldanady. Sonymen bırge Vise-Prezidentke bırqatar şekteuler qoiylady: ol deputat bola almaidy, käsıpkerlıkpen ainalyspaidy, özge aqy tölenetın qyzmet atqarmaidy jäne ökılettıgı kezeŋınde saiasi partiia qūramynda bolmaidy.
Osylaişa, bilık sabaqtastyǧynyŋ qūrylymy qaita jüielenedı. Būl täsıl bilık auysu mehanizmın aldyn ala aiqyndalǧan tūlǧaǧa jüktep, basqaru jüiesınıŋ tūraqtylyǧyn qamtamasyz etuge baǧyttalǧan.
Sonymen qatar, advokatura institutynyŋ märtebesı de jaŋa deŋgeige köterıledı. Būryn tek bılıktı zaŋ kömegın alu qūqyǧy körsetılse, endı advokatura Konstitusiiada derbes institut retınde bekıtıledı. Būl onyŋ sot törelıgın jüzege asyrudaǧy maŋyzyn küşeitıp, azamattardyŋ qūqyqtaryn qorǧaudaǧy rölın aiqyndai tüsedı.
Şyn mänınde, ūsynylyp otyrǧan özgerıster tek jekelegen normalardy jetıldırumen şektelmeidı. Būl bastama eldıŋ institusionaldyq jäne qūqyqtyq negızderın jaŋa deŋgeige köterıp, memlekettık basqaru jüiesın qaita qūruǧa baǧyttalǧan keşendı qadam bolyp tabylady. Sonyŋ nätijesınde mazmūny men ruhy jaŋarǧan, tūjyrymdamalyq tūrǧyda özgeşe sipatqa ie jaŋa konstitusiialyq qūjattyŋ kelbetı aiqyndalady.
Jaŋartylǧan Konstitusiia jobasynda täuelsızdıgın nyǧaityp, bolaşaqqa senımdı qadam basqan Qazaqstannyŋ berık memleket retındegı qūndylyqtary, strategiialyq basymdyqtary men damu baǧdarlary körınıs tabady. Būl — qoǧam sūranysyna jauap beretın, zamanaui syn-qaterlerdı eskeretın qūqyqtyq negız qalyptastyru talpynysy.
Sonymen qatar, qoldanystaǧy Konstitusiianyŋ tarihi rölın de erekşe atap ötken jön. Ol elımızdıŋ egemen memleket retınde ornyǧyp, qūqyqtyq jäne saiasi jüiesınıŋ qalyptasuyna zor üles qosty. Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy kezeŋındegı kürdelı üderısterde tūraqtylyq pen bırlıktı qamtamasyz etken basty qūqyqtyq tırek te osy Ata Zaŋ boldy.
Qorytyndylai kele, jaŋa Konstitusiia jobasy memlekettıŋ qyzmetın azamat müddesıne baǧyttauǧa, qūqyqtyq kepıldıkterdı küşeituge jäne bilık jüiesın jetıldıruge arnalǧan auqymdy qūqyqtyq jaŋǧyrudy bıldıredı. Ūsynylǧan özgerıster ädılettı, aşyq ärı jauapty memlekettık basqaru modelın qalyptastyruǧa negız bolady.
Elıkbai Maqsat Äbdumütalypūly,
M. Äuezov atyndaǧy OQZU
«Zaŋ» fakultetınıŋ dekany
