Qazaqstanda jiı aitylatyn bır söz bar: «Auyl balasy qalanıkınen artta qalady». Būl sözdı mūǧalımder de, ata-analar da, tıptı oquşylardyŋ özderı de qaitalaidy. Bıraq şynymen solai ma? Auyl balasy şynymen qabıletsız be, älde oǧan jai ǧana mümkındık az berılgen be?
Elımızde 8 myŋǧa juyq mektep jūmys ısteidı. Onyŋ 67 %-y auylda. Būl mektepterde jalpy oquşylardyŋ 40 %-y bılım alady. PISA siiaqty halyqaralyq zertteuler auyl men qala oquşylary arasynda bılım deŋgeiınıŋ aitarlyqtai alşaqtyǧyn jyl saiyn körsetıp keldı. Keibır öŋırlerde būl aiyrmaşylyq üş oqu jylyna teŋ dep baǧalandy.
Bıraq osy alşaqtyqtyŋ sebebıne tereŋırek üŋılsek, suret müldem basqaşa körınedı. Mäsele — balanyŋ qabıletınde emes. Mäsele — ony qorşaǧan jüiede: mekteptıŋ materialdyq bazasynda, mūǧalımnıŋ bılıktılıgınde, internettıŋ qoljetımdılıgınde, qosymşa bılım alu mümkındıkterınde. Qaladaǧy oquşy bır mezgılde mektepke, kursqa, olimpiadaǧa, repetitorǧa barady. Auyldaǧy bala — tek mekteppen ǧana şekteledı. Nätijedegı aiyrmaşylyq — qabılettıŋ emes, mümkındıktıŋ aiyrmaşylyǧy.
Teŋ jaǧdai jasalsa, nätije teŋ bolady
Būl tek boljam emes, ony naqty derekter däleldep otyr.
ŪBT-ǧa daiyndaityn JUZ40 bılım beru ortalyǧynyŋ 7 jyldyq statistikasyn alaiyq. Olar oqytqan 180 myŋ oquşynyŋ 76 635-ı — auyldan şyqqan balalar, būl jalpy sannyŋ 42 %-yna juyq. Eŋ maŋyzdy körsetkış mynada: osy auyldyq oquşylardyŋ ŪBT nätijelerı men grantqa tüsu körsetkışı qalalyq qūrdastarymen salystyrǧanda eleulı aiyrmaşylyq körsetpegen.
Iаǧni bırdei daiyndyq, bırdei material, bırdei mūǧalım berılgende, auyl balasy qala balasymen teŋ nätije körsetedı. Būl — «auyl balasy artta qalady» degen qaǧidany joqqa şyǧaratyn naqty dälel.
Bılım beru salasynyŋ sarapşysy, özı auylda bılım alǧan Dulat Mūratov:
«Men auylda östım, auyl mektebınde oqydym. Qabıletım bar ekenın bıldım, bıraq mümkındıkterım şekteulı edı. Bügın menıŋ şäkırtterımnıŋ arasynda däl menıŋ siiaqty auyldan kelgen myŋdaǧan bala bar. Aiyrmaşylyǧy — bügın olarda mümkındık bar. Auyl balalarynyŋ qabıletı eşqaşan tömen bolǧan joq, olarǧa tek teŋ jaǧdai kerek edı», - deidı ol.
Memleket alşaqtyqty joiuǧa bet būrdy
Būl mäselenıŋ memlekettık deŋgeide moiyndaluy — maŋyzdy qadam. Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev «Bılım keleşegı: adal azamat, käsıbi maman» Respublikalyq tamyz konferensiiasynda būl taqyrypty el aldyndaǧy basymdyq retınde atady:
«Balanyŋ bärı — bırdei. Auyl balasy men qala balasynyŋ bılım alu mümkındıgı de bırdei boluy kerek».
Soŋǧy jyldary 217 jaŋa mektep salyndy, onyŋ 84-ı auylda aşyldy. 4 myŋnan astam mekteptıŋ materialdyq-tehnikalyq qory jaŋǧyrtyldy. 1 000-nan astam mekteptıŋ modernizasiialauy jalǧasuda. Premer-ministrdıŋ orynbasary Aida Balaeva Mäjılıste «Qazaq Digital Mektebi» modelı men «Auyl mektebı — sapa alaŋy» jobalarynyŋ ıske qosylǧanyn habarlady.
QR Oqu-aǧartu ministrlıgınıŋ derekterı boiynşa, 2024 jyly auyl men qala arasyndaǧy bılım sapasy alşaqtyǧy alǧaş ret qysqara bastaǧan. Būl jūmystar — ırgelı jäne ūzaq merzımdı. Bıraq auyldaǧy bügıngı oquşyǧa nätije bügın kerek. Jäne däl osy jerde taǧy bır qūral öz küşın körsetıp jatyr.
Onlain bılım — teŋ mümkındıktıŋ jyldam joly
Mektep salu, mūǧalım daiyndau, zerthana jabdyqtau — barlyǧy jyldar alady. Al onlain bılım beru formaty būryn tek qalaǧa tän bolǧan mümkındıkterdı bügın-aq auylǧa äkeldı.
Qaşyqtan qosymşa kurstar, beinesabaqtar, elektrondyq kıtaptar, test jüielerı — būlardyŋ barlyǧy auyl balasyna būryn qoljetımsız bolǧan bılım keŋıstıgın aşyp otyr. Oquşy özınıŋ älsız taqyryptaryn anyqtap, jetıldırıp, ŪBT-ǧa jüielı daiyndala alady. Bıraq eŋ maŋyzdysy — bäseke ortasy. Būryn auyl balasy tek öz mektebındegı 15-20 oquşymen ǧana salystyrylatyn. Endı ol bükıl elmen bäsekelese alady.
Osynyŋ bır mysaly — jaqynda 9-10 synyp oquşylaryna arnalyp bastalǧan JUZ40 onlain olimpiadasy. Oǧan 15 myŋǧa juyq oquşy qatysuda — auyldan da, qaladan da teŋ därejede. Bır ǧana internet bailanysy arqyly Qyzylorda oblysynyŋ şalǧai auylyndaǧy oquşy Almatydaǧy qūrdasymen bırdei tapsyrma oryndap, bırdei şarttarda bäsekelesıp otyr. Būryn būl mümkın bolmaǧan jaǧdai bügın kündelıktı şyndyqqa ainaluda.
Mümkındık bar, bıraq jetkılıktı me?
Onlain bılımnıŋ nätijelerı köz aldynda. Bıraq ol barlyq mäselenı şeşpeidı. Auyldaǧy internettıŋ tūraqsyzdyǧy, oquşylardyŋ sifrlyq sauattylyǧynyŋ är deŋgeide boluy, ata-analardyŋ onlain formatqa degen senımınıŋ tolyq qalyptaspauy — būlar älı şeşudı kütıp tūrǧan mäseleler. Betpe-bet qarym-qatynas, zerthana, sport zaly — būlardy eşqandai ekran almastyra almaidy.
Bıraq bır närse anyq: auyl balasy kem emes. Ol eşqaşan kem bolǧan joq. Kem bolǧan — mümkındık. Memleket infraqūrylymdy teŋestırude, jaŋa jobalar ıske qosuda — būl ūzaq, bıraq ırgelı jūmys. Al onlain bılım däl qazır, bügın, osy sätte auyl balasyna teŋ mümkındıktıŋ esıgın aşyp otyr. Prezident Toqaev aitqandai, būl alşaqtyq joiylmaiynşa — qoǧamda şynaiy ädılettılık ornamaidy.
Endıgı mındet — osy esıktı keŋırek aşu, ony tūraqty ūstau, jäne eŋ bastysy — auyl balasyna «sen kem emessıŋ, saǧan tek mümkındık kerek» dep senımmen aita bılu.
