2026 jyldyŋ 6 aqpanynda Qazaqstan Respublikasy Prezidentınıŋ janyndaǧy Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ ūiymdastyruymen «Konstitusiiany jüielı jaŋǧyrtudyŋ ǧylymi negızderı» taqyrybynda döŋgelek üstel öttı.
Basqosudyŋ basty maqsaty Qazaqstanda jariialanǧan jaŋa Konstitusiia jobasy aiasynda ǧylym, bılım, adami kapital jäne innovasiianyŋ memleket damuynyŋ strategiialyq özegıne ainaluyn talqylauǧa arnaldy.
Jiyn barysynda ǧalymdar men sarapşylar konstitusiialyq reformalardyŋ mazmūnyn ǧylymi-eksperttık deŋgeide qarastyryp, Ata Zaŋda ūsynylyp otyrǧan özgerısterdı talqylady. Būǧan QR Parlamentı Mäjılısınıŋ deputattary, Konstitusiialyq komissiia müşelerı, akademikter qatysty.
Is-şarany Akademiianyŋ prezidentı Kürışbaev Aqylbek Qajyǧūlūly jürgızıp, elımızdıŋ damuyndaǧy tarihi kezeŋ – Ata Zaŋǧa engızıletın jaŋa özgerısterdıŋ mänı men maŋyzyna toqtaldy.
Aqylbek Qajyǧūlūly öz sözınde: «Qazır bız memleketımızdıŋ damuyndaǧy tarihi kezeŋdı bastan ötkızudemız. Elımızdıŋ jaŋa Konstitusiiasynyŋ jobasy talqylanuda. Bırınşı bolyp Ükımet üiınde, künı keşe öz aramyzda akademiktermen, elımızdıŋ jetekşı ǧalymdarynyŋ qatysuymen jaŋa Ata Zaŋymyzdyŋ jobasyn talqyladyq.
Konstitusiianyŋ jobasynda adami kapitaldy, ǧylym men innovasiialardy damytu, alǧaş ret memleket qyzmetınıŋ strategiialyq baǧyty retınde anyqtalyp otyr. Būl jaŋa konstitusiialyq model – eldıŋ bolaşaǧyna baǧyt, baǧdar beretın damudyŋ ziatkerlık kartasy deuge bolady.
Qazır elımızdıŋ bolaşaǧy aiqyndalatyn tarihi kezeŋ. Ata Zaŋ qūqyqtyq kepıldıkterdı qamtamasyz etıp qana qoimai, memlekettıŋ ūzaq merzımdı ǧylymi-tehnologiialyq damuynyŋ ırgetasyn qalaityny anyq.
Adami kapitaldy damytu memlekettıŋ strategiialyq tūraqtylyǧy men örkendeuınıŋ basty tıregı ekenı belgılı. Osyǧan orai ǧylymi qauymdastyq jauapkerşılıktı sezınıp, Konstitusiialyq reformalar boiynşa tüsındıru jūmystaryn jürgızu qajet. Öitkenı, ökınışke qarai äleumettık jelılerde keibır azamattar Konstitusiia jobasy mätının mūqiiat oqymai, soŋyna deiın tüsınbei ärtürlı negızsız aqparattar taratuda.
Osy jaǧdaidy eskere otyryp, elımızge eŋbegı sıŋgen körnektı ǧalymdar, onyŋ ışınde Qazaqstannyŋ Eŋbek Erlerı bar akademikter konstitusiialyq reformalarǧa qatysty öz ūstanymyn aşyq bıldırıp, qoǧamdyq pıkırge ündeu jariialaudy ūiǧardyq» - dep atap öttı.
Osy oraida otyrysqa qatysqan mamandar konstitusiialyq jaŋǧyrudy tek qūqyqtyq akt retınde emes, bılımdı, innovasiiany jäne syni oilaudy baǧalaityn jaŋa qoǧamdyq kelısımnıŋ negızı retınde tüsınuge jol aşatynyn basa aitty.
Akademikter öz sözderınde Konstitusiialyq özgerıster ūlttyq qūndylyqtarǧa negızdelıp, qoǧamnyŋ ūzaq merzımdı damuyna qyzmet etuı tiıs ekendıgın atap ötıp, bılım men ǧylymǧa memleket tarapynan körsetılıp otyrǧan qoldaudy oŋ qadam retınde baǧalaityndyqtaryn atap öttı. El ekonomikasyn damytu ǧylymǧa negızdeluı tiıs ekendıgın atap, älemnıŋ damyǧan memleketterı däl osy ǧylymi-tehnologiialyq jolmen örkendegenın mysalǧa keltırdı.
Akademiia atynan jariialanǧan akademikterdıŋ ündeuınde: «Bız, Qazaqstan Respublikasynyŋ akademikterı, el bolaşaǧy üşın jauapkerşılıktı tereŋ sezınetın ǧylymi qauymdastyq ökılderı retınde, memleket damuynyŋ taǧdyrly kezeŋınde öz ūstanymymyzdy aşyq bıldırudı azamattyq paryzymyz dep sanaimyz.
Ǧylym – uaqyttyŋ tynysyn däl basatyn, qoǧam damuynyŋ baǧytyn tarazylaityn aqyl-oidyŋ alaŋy.
Al Konstitusiia – sol damudyŋ ırgetasy, ūlttyŋ erteŋıne baǧyt beretın eŋ biık qūqyqtyq ölşem.
Sondyqtan elımızde qolǧa alynǧan konstitusiialyq reformalar ǧylymi tūrǧydan saralanyp, qoǧamdyq sanada baiyppen qabyldanuy tiıs dep sanaimyz.
Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ǧylym akademiiasy – el damuynyŋ strategiialyq baǧyttaryn aiqyndaityn, ekonomika men qoǧam ömırındegı maŋyzdy mäselelerdı ǧylymi tūrǧydan zerdeleitın, memleket saiasatynyŋ ǧylymi negızın qalyptastyruǧa üles qosyp kele jatqan ırgelı ūiym.
Ötken jyldyŋ qyrküiek aiynda Memleket basşysy halyqqa Joldauynda Parlamenttık reformalar turaly bastama kötergen sätten bastap, Ūlttyq ǧylym akademiiasy būl üderısten tys qalǧan emes. Ǧalymdarymyz, sarapşylarymyz öz oi-pıkırlerı men ǧylymi negızdelgen ūsynystaryn joldap, reformalardyŋ mazmūnyn tereŋdetuge atsalysyp keledı.
Biylǧy Ūlttyq qūryltaida Memleket basşysy el Konstitusiiasyna tübegeilı özgerıster engızıletının jariialap, saiasi jaŋǧyrudyŋ jaŋa kezeŋın bastady. Osyǧan orai Konstitusiialyq komissiia qūrylyp, onyŋ qūramyna türlı sala ökılderımen qatar ǧylymi qauymdastyq müşelerı de tartyldy.
Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ ökılderı jaŋa Konstitusiia jobasyn äzırleu jūmysyna belsendı türde, jauapkerşılıkpen qatysty. Sonyŋ nätijesınde ūsynylyp otyrǧan jaŋa Konstitusiianyŋ ortalyq ideiasy retınde ǧylym men bılım, mädeniet pen innovasiia airyqşa aiqyndalyp otyr.
Būl – elımızdıŋ damu baǧyty tabiǧi bailyqtarǧa ǧana emes, eŋ aldymen adam kapitalyna, bılımdı ūlt pen ziiatkerlık äleuetke süienuı tiıs degen tübegeilı közqarastyŋ körınısı. Jaŋa Ata Zaŋnyŋ basty ideialarynyŋ bırı – Qazaqstannyŋ bolaşaǧy azamattarynyŋ bılımımen, ǧylymymen, şyǧarmaşylyǧymen jäne jaŋaşyl oiymen aiqyndalatynyn naqty bekıtu.
Konstitusiianyŋ Kırıspesınde mädeniet, bılım, ǧylym jäne innovasiia negızgı qūndylyqtar retınde aiqyndalsa, onyŋ «Konstitusiialyq qūrylys negızderı» bölımınıŋ 3-babynda adam kapitaly memlekettıŋ strategiialyq basymdyǧy retınde tanyldy. Konstitusiianyŋ 23-babynda söz bostandyǧyna, ǧylymi, tehnikalyq jäne körkem şyǧarmaşylyq erkındıgıne kepıldık berılude. Sondai-aq, 33-babynda Azamattardyŋ aqysyz bastauyş jäne orta bılım alu qūqyǧy, joǧary bılımge konkurs negızınde qol jetkızu mümkındıgı saqtalǧan.
Bılım beru jüiesınıŋ zaiyrly sipaty naqty bekıtılıp, memlekettık bılım standarttarynyŋ barşaǧa bırdei bolatyny aiqyn körsetılgen. Būl – qoǧam bolyp, el bolyp jūmylǧan eŋbektıŋ nätijesı.
Ūsynylyp otyrǧan Konstitusiia jobasy Qazaqstannyŋ qalyptasqan memlekettık qūrylymyn, halyqaralyq bedelın saqtai otyryp, bolaşaqqa senımdı qadam jasauǧa baǧyttalǧan. Jalpy aitqanda, jaŋa preambulada ötken tarihi tamyrymyz qūndylyq retınde aiqyndalyp, bügıngı uaqyttyŋ negızgı qaǧidattary naqty belgılenıp, bolaşaqqa baǧdar bolatyn ūstanymdar bekıtılıp otyr. Osy oraida, Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ akademikterı men ǧalymdary barşa otandastarymyzdy Qazaqstan halqyna ūsynylǧan Konstitusiia jobasyn mūqiiat zerdeleuge, onyŋ mänı men mazmūnyn tereŋ tüsınuge şaqyrady.
Qoǧamda jürgızılıp jatqan tüsındıru jūmystaryn jandandyryp, jalǧan aqparat pen şyndyqqa janaspaityn arandatuşylyq pıkırlerdıŋ jetegınde ketpeuge ündeimız.
Bız jaŋa Konstitusiiany qoldau arqyly Qazaqstannyŋ ziiatkerlık, ädılettı ärı ornyqty damuyna üles qosa alamyz.
Barşaŋyzdy el taǧdyry üşın maŋyzdy tarihi taŋdauda belsendılık tanytyp, jaŋa Konstitusiia jobasyn qoldauǧa şaqyramyz» dep jazylǧan.
Döŋgelek üstel talqylau formatynda jalǧasyp, qatysuşylar Konstitusiia jobasynyŋ ǧylymi, äleumettık jäne institusionaldyq aspektılerı boiynşa oi-pıkırlerın ortaǧa saldy. Akademikter men sarapşylar ǧylymǧa negızdelgen konstitusiialyq normalardyŋ eldıŋ bäsekege qabılettılıgın arttyrudaǧy rölıne erekşe nazar audardy.
Akademiialyq qauymdastyq jaŋa konstitusiialyq modeldı tek qūqyqtyq qūjat emes, eldıŋ «damu ziiatkerlık kartasy» retınde baǧalap, bırauyzdan qoldau bıldırdı.
