3 qaŋtarda AQŞ Venesuela aumaǧynda äskeri operasiia jürgızdı. AQŞ prezidentı Donald Tramp amerikalyq küşterdıŋ Venesueladaǧy bırqatar nysandarǧa soqqy jasaǧanyn, sondai-aq el prezidentı Nikolas Maduronyŋ ūstalyp, elden şyǧarylǧanyn mälımdedı. Sarapşy būl mäselelerdıŋ auany nenı aŋǧartatynyn tüsındırdı.
AQŞ tarapynyŋ mälımetınşe, Maduro men onyŋ jūbaiyna Niu-Iorkte «narkoterrorizm», kokain kontrabandasy jäne qaru saqtau aiyptary boiynşa resmi aiyptar taǧylǧan.
Būl äreket halyqaralyq qauymdastyqta qyzu reaksiia tuǧyzdy. Resei, Kuba men İran AQŞ-tyŋ äreketın aiyptap, Venesuela egemendıgıne jasalǧan «äskeri agressiia» dep baǧalady. Kolumbiia şekaradaǧy qauıpsızdık şaralaryn küşeitıp, bosqyndar aǧynyna daiyndaluda. Europa Odaq jäne halyqaralyq diplomattar da jaǧdaidy baqylap, qūqyqtyq normalardyŋ saqtaluyn talap etude. BŪŪ tarapynan äzırge reaksiia bolmady.
AQŞ Venesuelaǧa şabuyl jasap, prezident pen eldıŋ bırınşı hanymyn tūtqyndaǧan. Jelıde operasiia 30 minutqa sozylǧany turaly aqparat pen prezident fotosy da taraǧan.
Kezınde, 1965 jyly Dominikan prezidentı Huan Boş, 1983 jyly Grenada premer-ministrı Moris Bişop, 1994 jyly Gaiti reformatory Raul Sedra, 1989 jyly Panama prezidentı Manuel Norega da aiyptalyp, būl elderge Amerika äsker kırgızıp, bilıgın küşpen özgertken.
Qazaqstandyq saiasattanuşy Nūrbolat Nyşanbaev būl qaqtyǧystyŋ halyqaralyq saiasatqa äserın atap öttı.
– Bırınşıden, bügıngı būl şara jahandyq saiasatqa ülken özgerıs äkeledı. Menıŋ oiymşa, alǧaşqy 72 saǧatta jahandyq qauymdastyqtyŋ būl insidentke qalai jauap qaitaruy älemdık tärtıptıŋ negızgı normalaryn bekıtetın bola dy. Sebebı BŪŪ-nyŋ tolyq müşesı, täuelsız memlekettıŋ şekarasyn būzu arqyly tıkelei äskeri şabuyl jasap, būl eldıŋ prezidentı men bırınşı hanymyn ūrlau halyqaralyq normalarǧa, sonyŋ ışınde BŪŪ Jarǧysynyŋ 51-babyna qaişy.
Ärine, būl jerde ülken geosaiasi müdde jatyr. Dese de halyqaralyq norma tūrǧysynan alǧanda, AQŞ tarihynda İraktaǧy soǧystan keiın, Tramptyŋ bilıkte otyrǧan kezınde mūndai äreketke baruy öte auyr deuge bolady. Būl, basqa mäselenı aitpaǧanda, Amerikanyŋ halyqaralyq saiasattaǧy ornyna da kerı äser etedı.
– Negızgı sebepter qandai? Esırtkıge qatysty aiyptan bölek?
– Negızgı sebepterı, ärine, energetikalyq müdde, mūnai. Sebebı Venesuela älemde mūnai qory boiynşa bırınşı orynda. Taǧy da basqa energetikalyq resurstar jetedı. Al esırtkıge qatysty Venesuelanyŋ soŋǧy jyldary «Amerikaǧa narkotrafik ūiymdastyrdy» degen Maduroǧa taǧylǧan aiyptaular 2020 jyldan berı jalǧasyp keledı. Mūndai aiyptaular öte köp. Bıraq būl aiyptaular AQŞ-tyŋ Venesuelaǧa basyp kırıp, prezidentın ūstap äketuıne negız bola almaidy.
Soŋǧy aqparat boiynşa Maduro qazır Niu-Iork qalasynda delınude. Bıraq onyŋ jaǧdaiy qandai, ol tırı me, ol qalai jauap berıp jatyr — mūnyŋ barlyǧy jahandyq saiasattaǧy ülken şielenıstı körsetıp otyr. Oǧan jauap retınde Venesuelanyŋ ışkı ıster ministrlıgı men qorǧanys ministrlıgınıŋ mälımdemesınde bilıktı eşqandai ekınşı tarapqa bermeitındıgı aityldy. Qazırgı taŋda AQŞ Venesuelanyŋ odaqtastarynan keletın signaldy kütıp otyr dep oilaimyn.
– Venesuela ssenariı taǧy qandai elderde qaitalanuy mümkın?
– Būl jaǧdai osy alǧaşqy üş kündegı, alǧaşqy 72 saǧattaǧy jahandyq qauymdastyqtyŋ äreketıne bailanysty. Eger bärı «küştı bılgenın jasaidy, älsız küştınıŋ aitqanyna könedı» degen prinsippen qalatyn bolsa, būl erteŋ Panamada, Gaitide, Taivanda boluy mümkın. Ukrainadaǧy mäsele de osylai bıtuı yqtimal. Kez kelgen Tailand pen Kambodja arasyndaǧy mäsele de däl osylai aiaqtaluy mümkın. Sondyqtan būl tek Latyn Amerikasynyŋ emes, jahandyq mäsele dep qarauymyz kerek.
– Qaqtyǧys Latyn Amerikasyndaǧy saiasi tūraqtylyqqa qalai äser etedı?
– Latyn Amerikasy elderı soŋǧy kezderı ülken saiasi daǧdarys jaǧdaiynda. Tabiǧi resurstary bola tūra, Kuba, Gaiti, Panama syndy elder türlı mäselelerge tap bolyp otyr. Eger aimaq elderı būl mäselege köz jūma qaraityn bolsa, bolaşaqta Latyn Amerikasynyŋ yqpaldy taraptar — Qytai, Resei jäne AQŞ arasynda qaita bölınıske tüsu qaterı tuyndaidy.
– Būl jaǧdai qazırgı älemdık saiasatta «küş arqyly tärtıp ornatu» täsılınıŋ qaita jandanuyn körsete me?
– Būl – älemge realistık közqarastyŋ qaita kelgenınıŋ belgısı. Jalpy 1945 jyldan berı senıp kelgen liberaldy institusionalizm, liberalizm jäne halyqaralyq normalardyŋ üstemdıgı turaly tüsınıkterdıŋ illiuziia bolǧanyn köremız. Rasynda da, būl BŪŪ negızınde qūrylǧan älemdık tärtıpten aiyrylǧanymyzdyŋ aiqyn körınısı. Sondyqtan qazırgı taŋda būl jaǧdai jahandyq qauymdastyqty BŪŪ-ny qaita reformalauǧa, älemdık tärtıptı qaita qarauǧa itermeleuı mümkın dep oilaimyn.
– Venesuela egemendıgı men halyqaralyq qūqyqta būl mäsele qalai şeşılmek?
– Menıŋ oiymşa, būdan keiıngı ssenarii boiynşa Venesuelada oppozisiia bilıkke keledı jäne ol Amerika yqpalynda bolady. Būl jaǧdaida Reseidıŋ yqpaly älsıreuı mümkın.
Būl syrt közge şūǧyl bolǧan oqiǧa bolyp körınuı mümkın. Alaida menıŋ oiymşa, būǧan deiın Tramp pen Putin arasyndaǧy kelıssözderde Tramp osyndai qadamǧa baru üşın Qytai men Reseidıŋ belgılı bır kelısımın alǧan. Sebebı mūndai yqpaldy taraptardyŋ ünsız kelısımınsız AQŞ qatqyl äreketke bara almas edı.
