جەر - وتىرىقشىلاردىڭ، كوشپەلىلەر جەردىڭ تاعدىرىن بەلگىلەگەن

815

نۇرلان كەنجەاحمەت، بونن ۋنيۆەرسيتەتى،

شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ (گەرمانيا) پروفەسسورى،
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

نەگە دە بولسا كوزقاراسى ەركىن، ەشكىمنىڭ پىكىرىنە جالتاقتامايتىن، تاريح عىلىمىنداعى ناقتى ءوز سالاسىنان باسقا تاراپتاعى سۇراقتارعا كەسىم ايتپايتىن (دالەلى بولسا دا) جاس پروفەسسور كوپ تۇستا «بۇل مەنىڭ جەكە پىكىرىم» دەپ سويلەپ وتىردى. ءوزى ءبىر سىناپ وتكەن بىزدەگى پرو­فەس­سورلىق «تاكاپپارلىقتى» بويىنا جۇقتىرماعانى كورىنىپ تۇر. «ادامعا دەگەن باستى قۇرمەت – ونىڭ ءبىلىمى مەن كىسىلىگىنە كورسەتىلەتىن» ەلدە قىز­مەت ەتۋدىڭ پايداسى سول شىعار، بالكىم. عىلىمعا قىزمەت ەتۋ، اناۋ ايت­قانداي، جانپيدالىق ەتۋدى تالاپ ەتەتىن «قورقىنىشتى»، «قيىن» مىن­دەت ەمەس ەكەن عوي دەپ قالعاندايسىڭ. بىلىمىڭە ساي بىلىگىڭ، العانىڭا ساي ادالدىعىڭ بولسا – عالىم دەگەن اتاق سول ەكەن. جانە… قازاقتىڭ وت­كەنىنە تامسانىستان گورى سابىرى باسىمداۋ كوزقاراستى اڭدادىق. ۇلت­تى ءسۇيۋ كەرەك ەكەن: داڭعويلىقپەن، سانقويلىقپەن ەمەس. «مەنىڭ بابام وسىنداي ەدى»، – دەپ ماقتانعان دۇرىس – ورنىمەن بولعاندا، شىندىقپەن استاسىپ جاتقاندا. اسىرا سىلتەپ، بۇرمالانعان تاريحتىڭ عۇمىرى – شۇپ-شۇ­ناق. 

«گەرمانيا ۇسىنىسىمدى قۋانا-قۋانا قابىل الدى»، – دەيدى. «جاقسىمىز جاتقا قىزمەت ەتىپ ءجۇر»، – دەپ باي­بالامداماق وي جوق. ايتسە دە، ءبىزدىڭ تاريحقا وزىمىزدەن گورى ۇلتى، ۇلىسى بولەك نەمىستەردىڭ كوبىرەك دەن قويىپ، ۇقىپ­تىلىقپەن ءۇڭىلىپ جاتقانى – قىزعانىشقا ۇقساس ءبىر سەزىم تۋدىرادى ەكەن. وزگە ەلدە جۇرسە دە، ءوز تاريحىن جا­زىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ارمان-تىلەگىن ءبىر سۇحبات جەتكىزە المايدى-اۋ…

– ەل ەركىندىككە شىققالى قازاقتا جاپپاي ەتەك العان ءبىر مىنەز بار: كىم-كىم­نىڭ دە باباسى – باتىر، اتاسى – دانا. ات­قا مىنە قالعان قاي اۋىلداسىمىزدى دا اسىل تەكتى جاساپ شىعۋ وتە وڭاي ءھام وتە پايدالى تىرلىك دەرلىكتەي. بۇل – ءبىزدىڭ تاريحقا كوزقاراسىمىزدىڭ اسا سالماقتى ەمەس ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك. وسىدان كەلىپ تاريحتى بۇرمالاۋ پايدا بولادى. ءسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن گەرما­نيا­نىڭ ءبىزدىڭ تاريحقا دەگەن كوزقاراسى قانداي؟ الەمدىك تاريح عىلىمىندا گەرمانيا نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– گەرمانيا دامىعان ەل عوي. تاريحتى تا­رازىلاۋدا ەكونوميكانىڭ ءرولى دە وتە زور. تاريحقا كوزقاراسى، ۇستانىمى، ناق­تىلىعى جاعىنان بۇرىننان مىقتى بولىپ تۇر عوي. ەۋروپانىڭ اعاسى دەي مە؟ عىلىم­نىڭ قاي سالاسىندا بولسىن جەتەكشىلىك دارە­جەدە. ولار ءوز تاريحىن تۇبەگەيلى زەرت­تەپ، اقىرعى نۇسقاسىن جاساپ قويعان ەل. قازىرگى تاريح عىلىمى الەمگە، ونىڭ ىشىندە ءبىز، ياعني شىعىس تا بار، – كوپ كوڭىل بولەتىن بولىپ ءجۇر. بۇل قادامعا جايدان-جاي بارىپ وتىر دەي المايمىز. الەمدىك عى­لىمعا جەتەكشىلىك ەتۋ، الەم ەلدەرىنىڭ تاريحىنا قاتىستى شەشىم جاساۋ – ءبىر ەسەپتەن وزىنە تاۋەلدى كەپكە ءتۇسىرۋ دەۋگە كەلەدى. بەينەلەپ ايتساق، عىلىم ارقىلى جاۋلاپ الۋ. ايگىلى «گۋمبولدت» قورىنىڭ ماقساتى دا وسى تۇستان شىعادى. بونن ۋني­ۆەرسيتەتىندە جىل سايىن موڭعولداردىڭ ءداستۇرلى نادام مەرەكەسى وتكىزىلەدى. ال جەلتوقسان، قاڭتار ايلارىندا روجدەستۆو مەرەكەسى كەزىندە بونندا جارمەڭكە بولادى، ودان موڭعوليادان ساتۋشىلار كەلىپ زاتتارىن ساتادى. مۇنىڭ ءوزى نەمىستەردىڭ كوشپەلىلەر وركەنيەتىنە قىزىققاندىعى. الەم تاريحىندا كوشپەندىلەر ءداۋىرى دەپ اتا­لاتىن ءداۋىر بار. اتالمىش ءداۋىر سوناۋ عۇن-تۇرىك زامانىنان شىڭعىس حان، ءامىر تەمىر زامانىنا دەيىن الەمدى باعىندىرۋ، اسقان اسكەري ونەرى، مىقتى قارۋ-جاراعى، سالت اتتى ساربازدارى، دامىعان اۋىز ادەبيەتى سياقتىلارىمەن ەرەكشەلەنەدى. مەنىڭشە، نەمىستەر كوشپەندىلەردىڭ وسى ەرەكشەلىگىنە قىزىقسا كەرەك. دۇنيە-جۇزىلىك ەكى سوعىستى وزدەرى باستاپ، وزدەرى جەڭىلگەن ەل ءۇشىن تاريحتان ساباق الۋ، باسقالاردان ونەگە الۋ قاجەت شىعار.
– ءسىزدىڭ جولىڭىز قالاي ءتۇسىپ ءجۇر بۇل ەلگە؟
– 2011 جىلى «قىتايدىڭ يۋان جانە مين پاتشالىعى تۇسىندا جاسالعان كار­تا­لار­داعى ەۋرازيا» دەگەن تاقىرىپ بويىن­شا گۋمبولدت قورىنا ءوتىنىش جولدادىم. بۇلار دەرەۋ شاقىرتتى. ءتورت ايگىلى عالىم (رەسەي، قىتاي، جاپونيا، گەرمانيا) مەنىڭ زەرتتەۋىممەن، باعىت-باعدارىممەن تانىس­تى. سودان بەرى وسى باعىت بويىنشا گەر­ما­نيادا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقان جاي بار.
– بۇل كارتانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ ءوزى­ڭىز ايتىپ وتىرعان تاريحي دەرەككە وتە باي ەل وسى كارتاعا نەگە قاتتى قى­زىق­تى ەكەن؟
– بۇل كارتا «كاننيدو» دەپ اتالادى، ورتاعاسىرلىق قىتاي تىلىندە جازىلعان. قىتاي، جاپون، كورەي عالىمدارى دا وسى كارتا بويىنشا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزدى. جاپونيا، كورەيا ەلدەرىنىڭ ارالاسۋىمەن بۇل كارتانىڭ شىعىس بولىگى جەتكىلىكتى زەر­دەلەندى. جاپون عالىمدارى اتالمىش كار­تانىڭ باتىس بولىگىن ورتاعاسىرلىق ەۋ­رو­پا كارتالارىمەن سالىستىرىپ زەرت­تەدى. ال، مەن مۇنى ورتاعاسىرلىق اراب-پار­سى كار­تالارىمەن سالىستىرىپ زەرت­تەدىم. ناتيجەدە مىناداي قورىتىندى شىعاردىم: اتالمىش كارتانىڭ باتىس بولىگى يسلام كار­تاسىنىڭ قىتايشا ۆاريانتى. قازاقس­تاننان باستالىپ، شىڭجاڭ ولكەسىمەن جالعاسىپ، اقىرى پاريجگە دەيىن بارادى، جەر اتتارى اراب مانەرىمەن اتالدى. كار­تا­داعى جەر-سۋ اتتارى ورتا­عاسىرلىق قىتاي تىلىندە جازىلعاندىقتان، ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن، ورتا­عا­سىرلىق قىتاي ءتىلىنىڭ فونولوگياسىن (دىبىستالۋىن) ءبىلۋ كەرەك، سوندا عانا دۇرىس وقۋعا بولادى. قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ وقىلۋى بويىنشا وقىسا، كەيبىر ارىپتەر جاڭساق وقى­لادى. شىعىستانۋ ينستيتۋتى وسى بولىگىنە كوبىرەك ۇڭىلگىسى، زەرتتەگىسى كەلەدى.
– تاريحقا قاتىستى ءبىز بولايىق، باس­قا بولسىن، كوبىنە قىتاي دەرەكتەرى مەن جاز­بالارىنا كوپ جۇگىنەدى. قىتاي دە­رەكتەرىنىڭ ارتىقشىلىعى نەدە سوندا؟
– ويتكەنى، قىتاي جازبالارى بەرەتىن دە­رەكتەردىڭ دالدىگى اراب، پارسى، ارميان دەرەكتەرىنە قاراعاندا جوعارى. ارنايى جارلىق بەرىپ، كۇندەلىكتى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردى حاتقا ءتۇسىرىپ وتىر­عان. كەلىپ-كەتكەن ەلشىلەرمەن بولعان اڭگى­مە، ءار ەلدىڭ ەلشىسى بەرگەن مالىمەتتەر، ايتقان اڭگىمەلەردىڭ ماڭىزدىلارى نازاردان تىس قالماعان. وسى جاعىنان قىتاي ارحيۆتەرىنەن الىنعان قۇجاتتاردىڭ ما-ڭى­زى زور. پاتشالىق قۇلاپ، بيلىك اۋىسقان كەزەڭدەردە دە ارحيۆ سول قالپى ساقتالىپ وتىرعان. وسى جاعىنان دا قۇنى ارتا تۇسە­دى. جالپى، قىتاي بيلىگى قاي زامانداردا دا ارحيۆكە قيانات جاساماۋعا تىرىسقان. ءبارى اسا دالدىكپەن، ساقتىقپەن زەرتتەلەدى. قىتايدىڭ 24 رەسمي تاريحىندا اڭىزدىق دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى.
– اڭىزعا قۇرىلعان دەرەكتەر جوق، دەمەك. بىزدە كەرىسىنشە سياقتى. «اڭىز­دىڭ ءتۇپ توركىنى – شىندىق» (م. اۋەزوۆ) دەي­مىز دە، اقيقاتتى اڭىزداردان ىزدەي­مىز. وسىنىڭ پايداسى بار ما جالپى؟ قا­زاقتىڭ شەجى­رەلىك سيپاتتاعى اۋىزشا ايتىلاتىن تاريحى بۇگىنگى ءبىزدىڭ عىلىمعا قانداي ۇلەس قوسا الار ەدى؟
– وتە پايدالى. شەجىرە دەيسىز بە، باتىرلار جىرى، عاشىقتىق داستاندار، ەل اۋزىندا ساقتالىپ كەلگەن ادەبيەت ۇلگىلەرى دەيسىز بە، ءبارى-بارىندە مول دەرەكتەر ساقتالعان. وكىنىشتىسى، ءبىزدىڭ عىلىم وسىنى پايدالانا الماي كەلەدى. ءتىپتى، قولعا المادى دەۋگە بولادى. وسى مۇرالاردى تولىق يگەرىپ الىپ، ىندەتە زەرتتەپ، عىلىمي تۇر­عى­دا باسقا دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ، تولىقتىرىپ بارىپ، ناقتى پىكىر ايتساق، اقيقاتتان الىس كەتە قويمايمىز. جانە قاداپ ايتاتىن ءبىر نارسە: ءبىزدىڭ اڭىزداعى شىندىقتى ءبىز عانا دالەلدەپ بەرە الامىز. ويتكەنى، ءبىز قازاق ءتىلىن، كونە تۇركى ءتىلىن بىلەمىز. ونداعى ءسال تۇسپال ءسوزدىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن – تەمىرقازىق. ەۋروپاڭىز اسسا پارسى، قىتاي دەرەكتەرى نەگىزىندە، سىڭار­جاق قورىتىندى جاساۋى مۇمكىن. نەمىس­تەردىڭ مەنى قالاپ شاقىرتىپ وتىرعانى دا سول.
– جاڭا ايتتىڭىز، سوندا دا، ناقتى­لاي تۇسسەك: ءبىزدىڭ تاريح نەمىستەرگە نە ءۇشىن كەرەك؟ مۇنايىمىزعا، قازبا بايلىق­تا­رى­مىزعا قىزىقسىن-اق، تاريحىمىز ولار­عا قانداي پايدا اكەلەدى دەگەن سۇ­راق تۋادى. 
– يمپەريا عوي ول. گۋمبولدت كەزىندە بۇكىل افريكانى شارلاپ شىققان. ال، اف­ري­كانىڭ نەمىستەرگە نە قاجەتى بار ەدى؟ كەرەك بولسا، گۋمبولدتتىڭ تىنىمسىز جۇردەك اياعى التايعا، بارناۋلعا، وسكە­مەن­گە، ەرتىسكە دەيىن جەتكەن، سارىارقا­نىڭ سولتۇستىك جيەگىن بويلاپ كاسپيدى جا­عالاپ ەلىنە قايتقان. سونىڭ پايداسىن كورىپ وتىرعان جوق پا قازىر. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن جيھانكەزدەرىنىڭ ءبىز تۋراسىن­داعى جازبالارى تالاي دۇنيەگە جولباسشى بولا الادى. عىلىمداعى ىقپالىن ساقتاپ قالۋ – ولار ءۇشىن ۇلكەن ماسەلە. دۇنيە-جۇزىلىك ەكىنشى سوعىستا ءامىر تەمىر تۋرالى اڭىز-اڭگىمە بار. سوۆەت ارحەولوگتارى سامار­قان­دتان ءامىر تەمىردىڭ قابىرىن اش­قان كۇنى گەرمان-سوۆەت سوعىسى باس­تالعان. ونىڭ الدىندا اق سالدەلى قارت ادام ار­حەو­لوگتارعا كەلىپ: «قابىردى اشپاڭدار، كى­تاپ­تا جازىلعان، قابىر اشىلسا ارتى جامان بولادى» دەگەن. ارحەولوگتار ونىڭ ءسوزىن ەلەمەگەن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بەرليندەگى ورتالىق ازياعا قاتىستى عىلىمي كونفەرەنتسيادا وسى قاز­باعا قاتىستى دەرەكتى ءفيلمدى كوردىك. سو­ۆەت وداعى تۇسىندا وسى دەرەكتى فيلم جاريا ەتىلمەي، قۇپيا ۇستالىپتى. اتتيلا­نىڭ، شىڭعىس حاننىڭ، ءامىر تەمىردىڭ جا­ھان­­دى قالاي جاۋلاپ العاندىعى ولاردى وتە قىزىقتىرادى.
– مويىنداي بىلسەك، ءبىز قالاي ايتساق تا يمپەريا بولا المايمىز. وتپەلى كە­زەڭ­دەمىز دەپ ءجۇرمىز عوي. بولاشاق جايلى ارماندار بولماسا… مىنە، وسى كە­زەڭ­دە، تاريحقا قاتىستى ءبىز ءوزىمىزدى قالاي ۇستاۋىمىز كە­رەك؟ كىمنەن نەنى ۇيرەنۋگە ءتيىسپىز؟
– بىرىنشىدەن، ەجەلگى قىتايلاردان ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ولار ەكى مىڭ جىل بۇ­رىن­عى جازبالارىنىڭ ارقاسىندا الەم­دىك تاريح عىلىمىنا قانداي ىقپال جاساپ وتىرعانىن ايتتىق. وزىنە قاتىسىنىڭ بار، جوعىنا قاراماستان ەستىگەنى مەن كورگەنىن جازىپ، ساقتاي بەرگەن. ءبىز، مىنە، بۇگىندە امال­سىز سولارعا جۇگىنەمىز. كوشپەندى يمپەريالار قىتايلاردى تالاي جاۋلاپ العان، ال قىتايلار ولارعا باعىنعان، الاي­­دا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن دامىتا بەرگەن، مادەنيەتى، وركەنيەتى ارقىلى ءوزىن باعىندىرعانداردى 2-3 عاسىردان سوڭ قىتايلاندىرعان. قىتايلاردا «ءشوپ كۇركەگە ءۇش رەت بارۋ» دەگەن ماتەل بار. ليۋ بەي (161-223) دەگەن ايگىلى پاتشا جاۋىن جە­­ڭىپ، قىتايدى بىرلىككە كەلتىرۋ ءۇشىن، ايگىلى عۇلاما چجۋگە لياندى (181-234) ءۇش رەت ىزدەپ بارادى، الدىڭعى ەكى رەتتە ءشوپ كۇر­كەسىنەن شىقپاي جاتقان عۇلاما، پاتشا ءۇشىن­شى رەت كەلگەندە عانا سىرتقا شىعادى. چجۋگە لياننىڭ اقىلىمەن ليۋ بەي جاۋلارىن جەڭەدى. بۇگىنگى گەرمانيا ءبىر كەزدەگى قىتايدىڭ وسى ۇستانىمىن نەگىزگە الىپ وتىر. ءبىلىم يەلەرىن قۇرمەتتەيدى، وقۋ-اعار­تۋدا وزىندىك جۇيەلەرى بار. نەگە دە بولسا اقشانى ايامايدى (وعان تولىق مۇم­كىن­دىگى بار!). ءبىز سياقتى ءار ەلدىڭ عالىمدا­رى­مەن بىرىگىپ، كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر.
ەكىنشىدەن، ايگىلى تونيۋقۇقتىڭ يدەياسىن جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. كوك تۇرىكتەردى امان الىپ قالۋ ءۇشىن، سول كەزدەگى تاريحي جا­ع-داي­عا ساي، تونيۋقۇق تۇرىكتەردىڭ حرام سالىپ بۇتقا تابىنۋىنا قارسى شىقتى، كوش­پەن­دى ءومىر سۇرۋگە، قالا سالماۋعا شاقىردى، قالا سالساڭ، قىتايدىڭ جەمى بولاسىڭ دەدى. تونيۋقۇقتىڭ وسى يدەياسىنىڭ دۇرىس­تى­عىن كەيىنگى تاريح دالەلدەدى.
ۇشىنشىدەن، ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇ­يە­سىن نىعايتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. 1882 جىلى جاپوندار ەلدىگىن نىعايتۋ ءۇش­ىن ەۋروپاعا تەكسەرىپ-زەرتتەۋ ۇيىرمەسىن جى­بەرگەن. سوڭىندا گەرمانيانىڭ ەلدىك ۇل­گىسىن تاڭداپ، جاپونيانى شىعىس ازيا­داعى دامىعان، كۇشتى ەلگە اينالدىردى.
گەرمانيادا مانساپ، اقشا، ابىروي-ات­اق ەشكىمدى قىزىقتىرمايدى. ءبىلىمىڭ بولسا قۇرمەتتەلەسىڭ، ءادىل باعاڭدى الا­سىڭ. پروفەسسور مەن ستۋدەنتتەر تەپە-تەڭ، وي-پى­كىر­لەرىن الماستىرىپ جۇرە بەرەدى. ەلىمىزدە عى­لىمعا دەگەن كوزقاراس باسقا­شالاۋ. سانىن دارىپتەيدى، ساپاسىنا ءمان بەرمەيدى. ءوزىن عالىممىن، دوكتورمىن دەگەن ادام­دار­مەن ءتىل تابىسۋ وتە قيىن. گازەت-جۋرنال­دار­دى وقىساڭ ءوزىن اكا­دە­ميكپىن دەپ اتا­عان جارنامالاردى كورەسىڭ، ادام ەستى­مەگەن عىلىمي اتاقتاردى وقي­سىڭ. باس­قاسىن ايتپاي-اق قويايىن، دارىگەر­لىك جاعىن عانا ايتايىن، ەلدى وتىرىك ەمدەي­تىن قالىڭ ەمحانالار اشىلىپتى. سوندا جاس قازاق ەلىندە ولارعا تىيىم سالاتىن زاڭ جوق پا؟ وسى سالانى باسقاراتىن شە­نەۋ­نىكتەر نە ءبىتىرىپ وتىر؟ گەرمانيادا دارىگەردىڭ رۇقسا­تىن­سىز جاس بالالارعا ءدارىحانالاردا ءدارى ساتپايدى.
– گەرمانيا تاريحى دەسە، ءبىز گيتلەردى الدىمەن ايتامىز. بۇل توڭىرەكتە ارقيلى پىكىرتالاستار دا ءجۇرىپ جاتىر. گيتلەردى نەمىستەردىڭ ءوزى قالاي باعالايدى؟
– نەمىستەر ءۇشىن گيتلەر – گەرمانيانى قۇرتىپ كەتكەن ادام. وعان قارسى شىق­قان­دار كەزىندە دە بولعان. سوعان قاتتى وكىنەدى بۇل حالىق. ءتىپتى، گيتلەر بۇل ۇلى حالىقتىڭ بەتىندەگى شىركەۋ دەسە بولعانداي. مەم­لە­كەت­تى عانا ەمەس، حالىقتىڭ رۋحىن تابانعا تاپ­تاتىپ، مادەنيەتىن ويرانداپ كەتكەن دەپ باعالايدى. نەمىستىڭ قازىرگى ۇرپاعى سول جوعالتقان رۋحىن ءالى تابا الماي ءجۇر. يمە­نىپ تۇرادى. جالتاقتاپ تۇرادى. بىراق سول قاتەلىكتى تۇزەۋ جولىندا بار مۇم­كىندىكتى پايدالانىپ جاتىر.
– ءبىزدىڭ شەجىرەمىز بار، الەمنىڭ ەش­بىر ەلىنە ۇقسامايتىن رۋلىق-تۋىستىق قا­تىنا­سى­مىز بار. قازاق ماقتان ءۇشىن اي­تاتىن (!) اڭىز­دار بار. وسىلارعا الەم­دىك عىلىم وسى ماسەلەگە قالاي قا­رايدى؟ الەمدىك عى­لىم دەگەندى قالاي تۇسىنۋگە بولادى جالپى؟ ول كىمگە قىزمەت ەتەدى؟
– الەمدىك عىلىمدى ەۋروپالىقتار قالىپتاستىردى. سولاردىڭ كوزقاراسى، ىقپالى نەگىزىندە جاسالىپ كەلدى. سولار ماقۇلداعان دەرەك – اقيقات دەپ تانىلادى دەسەك ارتىق كەتپەيمىز. بۇل – زاڭدى دا. ولار كوپ ەڭبەكتەنەدى، جان-جاقتى زەرت­تەيدى. قاي قيىرعا دا بارۋعا ايانبايدى. ال، ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە كەلسەك، رۋلىق قاتىناسىمىزدىڭ تاريح عىلىمىن­داعى ءرولى دە ەرەكشە. ءبىز رۋلىق قاتىناستى – تۋىستىقپەن شاتاستىرماۋىمىز كەرەك. بۇل كەزگە دەيىن ايتىلىپ تا كەلدى، رۋلىق ءبولى­نىس – اسكەري-اكىمشىلىك قۇرىلىم عانا بولعان. وتىرىقشىلاردىڭ ولكەلىك ءبولىنىسىنىڭ كوشپەندىلىك سيپاتى عانا.
– بىزدەگى رۋلىق قاتىناس كوپ نا­ر­­­­سەنى شاتاستىرىپ جىبەرەتىن دە جاع­دايى بار. قازاقتا تورە دەگەن ەل بار، بىلەسىز. شىڭعىس حان ۇرپاقتارى. سان عاسىر بويى قازاقتى بيلەگەن اقسۇيەك قاۋىم. شىڭعىس حاننىڭ تەگى تۋراسىندا تالاي-تا­لاي داۋدىڭ باسىنا سۋ قۇيدىق. بىراق اق­ىر­عى شەشىم ءالى ايتىلعان جوق. شىڭ­عىس حاندى تۇركىنىڭ ۇلى ەكەن دەپ ءجۇرۋشى ەدىك، ەندى، ناقتىلاي ءتۇسىپ، جالايىر ەك­ەن دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ءسويتىپ، جالايىر مەن تورەلەر تۋىسىپ شىعا كەلمەك… الەمدىك عىلىم شىڭعىس حاندى جاقىن ارادا موڭعولدان قازاققا بەرىپ جىبەرە قويمايتىن ءتارىزدى…
– بۇل تارتىستىڭ باستى سەبەبى، ەلدىك­تەن ايرىلعان، كۇنىمىز ورىسقا قاراعان ۋاقىتتا ءداستۇرلى – تاريحي كوزقارا­سى­مىزدىڭ بۇ­زى­لۋى. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ، تاريحي ۇس­تا­نى­مى مەن ءداستۇرىنىڭ ورتاسىن­داعى بىرتەك­تىلىك جويىلعان بۇرىنعى بودان، بۇگىنگى جاس مەملەكەتتە ءبىر توپ تاريحشىلار ساحناعا شىقتى. كاسىبيلىكتەن گورى اۋەسقويلىق باسىمداۋ. ساپىرىلىسىپ جات­قان قوعامداعى ءسوز بوستاندىعى لوگيكالىق تۇرعىدا (ناقتى ەمەس) تاريح جاساۋعا جول بەرىپ الدى.
شىڭعىس حاندى قازاققا تەلۋ – قاتە. قا­لاي تىراشتانساڭىز دا ول موڭعول بولىپ قالا بەرەدى. بىراق تۇركىگە قاتىسى جوق دەپ تاعى ايتا المايسىز. ءبىزدى شاتاس­تى­رىپ جۇرگەن نارسە دە وسى تۇستان شى­عادى. ءتىلى، تەگى موڭعول بولعانمەن، ول ەجەل­گى تۇر­كىلىك ءداستۇردى جالعاستىردى. نايمان جازۋى (عىلىمدا ۇيعىر جازۋى) نەگىزىندە موڭ­­عول جازۋىن جاساپ، حانزادالارىن وقىتتى. تۇركى الەمىن جاڭاشا قالىپتادى. بيلىك باسىنداعى ازعانتاي توپتىڭ تەگى مەن ءتىلى – موڭعول، قالىڭ بۇقارا – تۇركى بول­عان­­دا، باسقالاي بولۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. اس­سيميلياتسياعا ۇشىراعان موڭعولدار كوپ ۋاقىت وتپەي مادەنيەتى، وركەنيەتى جاعىنان تۇركىگە ءسىڭىسىپ كەتتى. ال، موڭعولدىڭ تىكەلەي جالعاسى دەپ كەلگەن جوڭعارلاردىڭ شىڭ­عىس حانعا اسا جاقىندىعى جوق. ولار شى­عىستىق داستۇرگە بوي ۇردى دا، بۋددا ءدىنىن ۇستانىپ كەتتى. ال، شىڭعىس حاننىڭ ءدىني سەنىمى – ءبىزدىڭ تاڭىرشىلدىك ءداستۇردىڭ ۇدەسىنەن شىعادى. شىڭعىس حان ءوزى قۇرعان الىپ يمپەريادا كوشپەلىلەردى ۇلتقا بولمەگەن. كوشپەلىلەر الەمىنىڭ پاتشاسى. ءبىر اۋىز سوزبەن وسىلاي دەۋگە بولادى. مۇ­­سىل­ماندار مۇحاممەد پايعامباردى ارابتان شىققان دەپ، تەرىس اينالمايدى عوي. بايىرعى قازاقتىڭ شىڭعىس حانعا دە­گەن قۇرمەتى دە ءدال وسىنداي. ال، كەيىنگى تورە تۇقىمى، شىڭعىس حاننىڭ اسسي­مي-
ليا­تسياعا ۇشىراعان ۇرپاعى. قازاقتاعى «تورە­سىز ەل بولماس، توبەسىز جەر بولماس» دەگەن ما­­قالدار وسى تاريحي شىندىقتىڭ جە­مىسى.
– شىڭعىس حانعا قاتىستى ەكىۇشتى پى­كىردىڭ ايتىلۋىنا ماقتاۋلى باتىس تاريحشىلارى دا از ۇلەس قوسقان جوق. وسى ۋاققا دەيىنگى شىڭعىس حاننىڭ بەينەسى – قيراتۋشى، قانىپەزەر، اتىنىڭ تۇياعى جەتكەن جەردى قانعا بوكتىرگەن… – وسىلاي كەتە بەرەدى. بىراق عاسىر اياعىندا ەكىن­شى ون مىڭ جىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى تۇل­عا­سى دەگەن تيتۋلدى اتىشۋلى قاعانعا بەر­گە­نىنەن ستەرەوتيپتى بۇل كوزقاراستىڭ جۇمسارعانىن دا اڭعارۋعا بولادى. قازىر باتىس نە دەپ ءجۇر بۇل تاراپتا؟
– باتىستا اسا ءبىر بەتبۇرىستى اڭ­عا­را­­مىز دەپ ايتا المايمىن. بىراق ءوزىمنىڭ بايقاعانىم، گەرمانيا ءادىلىن ايتۋعا تىرىسادى. ال، ون مىڭ جىلدىقتىڭ ۇلى تۇلعا­سى اتانۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ، قازىرگى جا­­ھان­دانۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. الەمدىك تاريح عىلىمى جاھاندانۋدىڭ باسىن شىڭ­عىس حاننان باستايدى. ودان بولەك، سونشاما جەردى ات تۇياعىمەن-اق جاۋلاپ الۋ بۇل كۇن­گە دەيىن ەشبىر اسكەري-ستراتە­گيالىق قۇ­رىلىمنىڭ شاماسى جەتپەگەن قۇبىلىس.
شىڭعىس حان ءداۋىرىنىڭ ارعى-بەرگى كە­زە­ڭىن­دە كوشپەندىلەر وتىرىقشىلاردى كوزگە ىلمەگەن. قازىرگىدەي تەحنيكا جوق زاماندا تىرشىلىگى جەرگە بايلانعان وتىرىق­شى­لار­دىڭ كۇشى (اسكەري) بىزدەن الدەقايدا تومەن جاتقان. قولا، تەمىر ونەرى قىتايعا كوش­پەن­دىلەر ارقىلى ەنگەن، ارحەولوگيا عىلى­مى مۇنى دالەلدەدى. بىلايشا ايتقاندا، جەر – وتىرىقشىلاردىڭ تاعدىرىن بەل­گىلە­گەن; كوشپەندىلەر – جەردىڭ تاعدىرىن بەل­گىلەگەن. قىتاي ۇلى قورعانىن تۇرعىزدى: كوشپەندىلەردىڭ شابۋىلىنان سەسكەنىپ. بىراق ونى دا قيراتىپ كەتتى. قازىرگىسى سونىڭ جۇرناعى عانا…
– بۇلاي دەپ بابامىز وسىنداي ەدى دەپ ماقتانعاندا نەمەسە رۋحىمىز جى­عىل­ماعان، الەمگە ۇستەم قارايتىن كەزى­مىز­­دى اڭساپ كەتكەندە عانا ايتاتىن سياق­تىمىز. سونداي جەر ءتاڭىرىسى بولعان كوش­­پەندى جۇرتتىڭ وتىرىقشىلاردىڭ بو­داۋىندا كەتكەنى ءبىر قاراعاندا، قىزىق كورىنەدى… قاتەلىك قايدان باستالىپ ەدى؟
– تەحنيكانىڭ (وت قارۋ) پايدا بولۋىمەن تۇيىندەپ ءجۇرمىز عوي. بىراق كوش­پەن­دى­لەر­دىڭ تاعدىرىنا وتىرىقشىلاردىڭ كوزى­مەن قاراۋعا بولمايدى. ەكەۋى – ەكى الەم. باتىستا وت قارۋ بولسا، بىزدە سان عاسىر بويى قالىپتاسقان اسكەري ونەر، سۋىق قا­رۋى­مىز، باتىس اسكەرىنىڭ اپشىسىن تۇيا­عى­مەن قۋىرعان جىلقىمىز بار ەدى. جەڭىلىس­تىڭ باسقا دا سەبەپتەرى جەتەرلىك. وت قارۋ ەشقاشان الەمنىڭ تاعدىرىن شەشكەن ەمەس. ونى شەشەتىن ساياسات. ءبىز ساياساتتان ۇتىل­دىق. باستى قاتەلىك تە وسىندا. اكادەميك بولات كومەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، اراب دەرەك­تەرىندە قىپشاقتاردا ءبىر تۇياق مالدان بەس-التى ءتول الاتىنى جايىندا ايتىلادى. قازىر جوق قوي. قىتاي دەرەكتەرىندە عۇندار قىتايدى جاۋلاعان جورىقتا ءتورت ءتۇرلى ات ءمىنىپ كەلگەن ەكەن. اق ات بولىگى (ورىسشا پولك ءسوزى، تۇرىكشە بولىك سوزىنەن شىققان), قارا ات بولىگى، جيرەن ات بولىگى دەگەن سياق­تى جەكە-جەكە. بۇل دەگەنىڭىز ونەر عوي. مال­دى اسىلداندىرىپ وتىرعان. كەيىندەپ، وسى ارتىقشىلىعىنان ايىرىلا باستادى.
قازىر باتىس عالىمدارى شىڭعىس حان سونشاما جەردى قالاي جاۋلاپ العان دەپ باس قاتىرىپ جاتىر. بىرەۋلەر، سول كەزدىڭ كلي­ماتى شىڭعىس حانعا قىزمەت ەتكەن دەي­دى. تاعى ءبىر پىكىر – ونىڭ اسكەرى وتىرىق­شى­لار­دىڭ زەڭبىرەگىن پايدالانعان دەگەندى ايتادى. ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس. اتتىڭ كۇشى ەدى سونىڭ ءبارى. ونىڭ ۇستىنە سالت اتتى سار­باز­داردى قارۋلاندىراتىن قولا، تەمىر كەن­دەرىن مەڭگەردى، وسى تاريحي كەندەر ۇلى وتان سوعىسى تۇسىندا دا ءوز ماڭىزىن جوي­عان جوق. ەڭ باستى سەبەپ – ات جالىن تار­­تىپ مىنەتىن ازاماتتار تۇگەلىمەن الدىڭعى شەپكە اتتاندى، وتىرىقشى ەلدە مۇنداي اسكەري قۇبىلىس بولماعان، ويتكەنى، ولاردا ءاربىر ازامات مىنەتىن جىلقى بولمادى، جىلقى بولعان كۇندە دە ولار بالا كەزىنەن جاتتىقپاعاندىقتان، ات مىنۋگە كوشپە­لىلەردەي جاتىق بولمادى. وسپان باتىر دالالىق اسكەري ونەردى سوڭعى رەت قول­دا­نىپ كەتكەن قولباسشى. جولىم ءتۇسىپ ۇرىم­جىدە بولعانىمدا، ەمحانادا جاتقان قارت قىتايمەن كەزدەيسوق اڭگىمەلەسىپ قالدىم. قازاق ەكەنىمدى ءبىلىپ، وسپان باتىر جايلى اڭگىمە قوزعادى. جاس كەزىندە ارميادا بولىپ، بۇيرىقپەن وسپانعا قارسى سوعىسقا اتتانىپتى. وسپان باتىردى ۋسىمان تۋفەي (وسپان بانديت) دەپ اتاعان ول وسپاننىڭ اسكەري تاكتيكاسىن ءومىر بويى ۇمىت­پاي­تىنىن، سول كەز ءالى كوز الدىنان كەتپەيتىنىن اڭگىمەلەدى. قارلى دالادا سەندەلگەن ولار ۇيىقتاعاندا دا مىلتىقتارىن قۇشاقتاپ ۇيىقتاعان ەكەن، ويتكەنى، تاۋ-تاسقا بەكىن­گەن وسپان جاساق­تارى كوز ىلەستىرمەي پايدا بولىپ، قىتاي جاساقتارىن قىرىپ كەتەدى ەكەن. ابدەن تيتىقتاعان قىتايلار، جازىق جەرلەرگە شىعىپ جۇرۋگە ءماجبۇر بولعان. تاماق ىشكەندە قورالاي وتىرىپ، جان-جاعىنا كۇزەتشى قويىپ، اپىل-عۇپىل تاماق­تانادى ەكەن. «اينالامىز ميداي جازىق، ون نەشە شاقىرىم الىستاعى جەرلەر انىق كورىنىپ تۇرادى، اپىل-عۇپىل تاماقتانامىز، بىراق قايدان شىققانى بەلگىسىز، وسپان جاساق­تارى وتىرعانداردى قىرىپ كەتتى» دەيدى سول قىرعىندا امان قالعان قىتاي شال.
وسپان جاساقتارىنا قازاقتاردى سالىپ جەڭگەن سوڭ، قارالى كوش تيبەت اسىپ، باتىسقا كەتەدى. سوڭىندا ءتۇبى ءبىر تۇركى تۋىستارىن تابادى، الايدا، جول-جونەكەي قىرىلىپ، وننان ءبىرى قالعان ەدى…
– شىڭعىس حان جورىعىنىڭ ادامزات انتروپولوگياسىنا اسەرى بولدى ما؟ ءبىز­دىڭ (قازاق) ءتۇرىمىز ەۋروپالىقتارعا جا­قىنداۋ ەدى، كوزىمىز كوك، قاباعىمىز بيىك، سا­رى بولعان دەگەندى ەستىپ قالامىز. موڭ­عولدىڭ باسقىنشىلىعى سالدارىنان بەت-ءپىشىنىمىز وزگەرىسكە ۇشىراعان دەي­دى. 
– مۇنىمەن كەلىسپەيمىن. تۇركى داۋى­رىنەن قالعان تاس مۇسىندەرگە قاراڭىز: بەتى جال­پاق، ماڭدايى جازىق، كوزى قىسىقتاۋ. بۇگىنگى قازاقتىڭ كەلبەتىنە كەلەدى عوي. ودان ارتىق دالەل كەلتىرۋدى ارتىق كورىپ وتىرمىن…
– ەلىمىزدەگى قانداي دا ءبىر شاراعا قۇر­مەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىلعان باتىس ساياساتكەرلەرىنىڭ قازاقستان جايلى تاڭ­دانىسپەن باستالىپ، سۇيسىنىسپەن اياق­تالاتىن ماقتاۋلى پىكىرلەرىنە كەندە ەمەس­پىز، شۇكىر. ءسىز جۇرگەن ەلدە شالعاي­دا­عى ءبىزدىڭ ەل جايىندا نە دەسەدى؟ قا­زاق­ستان دەسە ولاردىڭ ەسىنە الدىمەن نە تۇسەدى ەكەن دەگەن قىزىق سۇراق تۋىندايدى.
– البەتتە، الدىمەن بۇگىنگى مەملەكەتتى تانيدى. ورتا ازيا دەسە، الدىمەن ءبىزدىڭ ەلدى ايتادى. مەملەكەتتىلىگى جاعىنان مويىندالىپ بولعان، وعان ءسوز جوق. رەسەيدىڭ قول استىندا بولعانىمىز جايلى دا جەت­كىلىكتى بىلەدى. ودان كەيىن، باياعى كوش­پەن­دى قازاق حاندىعىن ەسىنە تۇسىرەدى. وسى تۇستا جاڭاعى شىڭعىس حان توڭىرەگىنەن ءوربيتىن ءبىر قىزىق­تى جايت بار. قازاق حاندارى شىڭعىس ۇر­پاق­تارىنان عانا سايلاناتىن بولعان دەگەن دەرەكتى جاڭساق ۇعىنعان قارا­پايىم جۇرت­شىلىق: «كەزىندە قازاق­تاردى موڭ­عولدار باسىپ الىپ، قا­زاق­­تار ورىستار باسىپ ال­عانعا دەيىن سولاردىڭ ىقپالىندا (بودانىندا) بولعان ەكەن عوي»، – دەپ ويلايدى. وسىعان وراي بىلتىر قازاق حاندى­عىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى اعىلشىن تىلىندە ماقالا جاريالاتتىم. سول ماقالا كوپ­تەگەن ادام­داردىڭ قىزىعۋ­شىلىعىن تۋعىزدى. قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعى وزبەك-قازاق دەگەن اتپەن قىتاي جازبالارىنان كەزىگۋى، ولار ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولدى دەۋگە بولادى.
ءبىزدىڭ تاريحتىڭ سوۆەت وداعى كە­زىندە جازىلعان نۇسقاسىنا كۇ­مان­مەن قارايدى. سەنە قويمايدى. يدەولوگيالىق قىسىممەن بۇر­مالانعانىن بىلەدى. سوندىقتان جاڭا كوپ تومدىق ەڭبەك جازىپ، الەم تىلدەرىنە اۋدارىپ، تا­راتۋعا ءتيىسپىز. ءسوزسىز قىزىعۋ­شىلىق تۋدىرادى.
– اسىرەسە، قاي كەزەڭدى قايتا قاراۋدى ۇسىنار ەدىڭىز؟
– سوۆەت وداعى كەزىندە تۇركى ءداۋىرى جاقسى زەرتتەلدى. شىڭعىس حان، التىن وردا كەزەڭدەرى بۇر­ما­لانسا دا، ءبىرشاما جولعا قويىلعان. ەندى اق وردا، كوك وردا كەزەڭى، اق وردادان قازاق حان­دى­عىنىڭ ءبولىنىپ شىعاتىن تۇسى عىلىمي تۇرعىدا تولىق زەردەلەنبەگەن. جاڭاشا زەرتتەۋ كەرەك بولسا، سوعان مۇمكىندىك بەر­سە، مەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن سىر بويىنان ىزدەر ەدىم. بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە.
– كەيدە قازاق دەگەن ەل ەستەلىك­تەر­مەن كۇن كەشىپ جاتقانداي كورىنەتىنى بار. بۇگىنىمىز جاساندى سياق­تى. ءتىپتى، كەيدە وتكەندى ايتىپ سارناي بەرگەنشە، بۇگىندى نەگە ايتپايمىز دەگەن دە سوز­دەر ايتىلىپ قالادى. بۇگىن مەن بولاشاق ءۇش­ىن تاريحتان نەنى الۋعا مىن­دەتتىمىز؟
– وتكەندى ۇمىتۋ… مۇمكىن ەمەس قوي. تالاي ۋاقىت بويى توبەمىزدە ويناعان ورىس ميىمىزدى، تاريحي جادىمىزدى شايىپ تاستادى. تاريحتا نە بار، ءبارىن الۋىمىز كەرەك. تەك، ورىستار جازعان تاريحىمىزدى قايتا جازۋعا ءتيىسپىز. ول تاريح ەمەس، ساياسي ويىن عانا. وزبەكتەردە بىردە-ءبىر حالىق جاۋى بولما­عان دەيمىز. ال، قازاقتار ءبىر-ءبىرىن ساتقان دەيدى. سول ءۇشىن كوپ قىرىلعان دەسەدى. وسى اقىلعا سيا ما؟ ەگەر شىنىمەن سورلى حالىق بولسا، ءبىر-بىرىنە سونشاما ساتقىن، وپاسىز بولسا سان عاسىر بويى ەل بولىپ تۇرار ما ەدى؟ ورىستار ءبارىن وزدەرى ۇيىم­داستىرعان. الدىمەن، وزدەرىنە قىز­مەت ەتەتىن جاندايشاپتاردىڭ ءبىر توبىن ۇيىمداستىرعان. بىلايشا ايتقاندا، سولار ارقىلى ەل اراسىنا ۇرەي، «ىندەت» تاراتقان. قارسى شىققانداردى قىرا بەرگەن، قىرا بەرگەن. اقىرى، «ءبىز سورلىمىز» دەگەن پسيحولوگيانى ءسىڭىرىپ تىنعان. قا­زاقتارعا كولونيالىق مىنەز ابدەن سىڭگەن، قازاقشا سويلەۋگە نامىستانادى… جاسىپ قالعان، وسىنىڭ ءوزى وزدەرىن قور، باسقا­لاردى زور ساناعاندىق قوي. ۇلتتىڭ جادىن وسىدان تازارتۋعا قىزمەت ەتۋ كەرەك ەندىگى قازاق تاريحى عىلىمى.


سۇحباتتاسقان الماس ءنۇسىپ،

«قازاق ادەبيەتى».

 

پىكىرلەر