جىراۋلىق ونەردىڭ ءدۇلدۇلى

696

بۇقارا جۇرت، وسى كەزگە دەيىن كونە جىرلاردىڭ ەرەكشە جانر رەتىندەگى ورنىن تولىق ۇعىنباي، ولاردى ايتۋشىلاردى «تەرمەشى»، «جىرشى»، «جىراۋ» دەگەن ادەبي تەرميندەردى «ءاۋ» دەگەندەردىڭ بارىنە بىردەي تاڭىپ، مۇرىن سەڭگىربەكۇلىن دا تەك سول قاتاردان ساناپ كەلسەك، ونىمىز سىپايىلاپ ايتقاندا، ساۋاتسىزدىق ەكەن. ەگەر وسى تۇلعاعا كەزىندە ق.ساتباەۆ، ءا.مارعۇلان، ن.وڭداسىن­وۆ سەكىلدى ۇلتتىڭ مادەني ومىرىندەگى نارلارى شىن اسىلدىڭ قۇنى مەن قادىرىن ءبىلىپ، نازار اۋدارماعاندا مۇرىن جىراۋ ەسكەرىلمەي، سول ماڭعىستاۋدىڭ ماڭايىندا عانا قالا بەرەتىن ادام ەكەن.

ءسوز جوق، جىراۋلار ابىزدىق ويمەن ايتىلاتىن باتىرلار جىرىن جۇرتىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن كوركەمدەپ ايتۋعا، كوپتەپ ايتۋعا ءزارۋ بول­عان. ايگىلى كۇلتەگىن جازۋلارى ويعا ورالادى. تۇرىك­تىڭ 7-8 عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن وسى اتاقتى باتىرى تۋرالى ەكى داستاننىڭ دا اۆتورى يول­لىع­­تەگىن­نەن قال­عان كۇلتەگىن مىنگەن اتتىڭ سيپاتى، ابزەلدەرى اي­گىلى مۇرىن جىرلايتىن ەپوستارداعى تايبۋ­رىل­دىڭ تىكتەپ تيگەن تۇياعى كولدەنەڭ جاتقان كوك تاستى سار بالشىقتاي يلەيتىنى دە، كۇلتەگىننىڭ تۋعان جۇرتىن ساقتاۋ ءۇشىن وزگە «باستىنى ەڭكەيتىپ، تى­زەلىنى بۇكتىرەتىنى» دە «جالاڭاش حالقىن توندى، كەدەي حالىقتى باي قىلۋى» دا «قىرىمنىڭ قىرىق با­تىرىنىڭ» ءىس-ارەكەتتەرىندە، ويلاۋ جۇيەسىندە قاي­تالانۋى سول ناقتى نوعايلىلىق كەزەڭدەردىڭ ماقسات-ارماندارىمەن تۇستاستىرىپ تۇرعان تابيعي ۇعىمدار ەكەندىگىندە داۋ بولماسا كەرەك.
قاسىنداعىلاردىڭ قايسىسىنان دا قاۋىپ كوپ، قىم-قۋىت قاتەرلى شاقتاردا ەلى مەن جەرىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن تەك باتىرلىق جەتكىلىكسىزدىكتى سەزىنىپ، جۇر­تىنا جىگەر، كۇش بەرۋ ءۇشىن ونى باتىرلىق جان­كەشتىلىك يدەيا ارقىلى ۋاعىزداۋعا ابىزدار كەرەك بولعانعا ۇقسايدى. زامان قاي كەزدە دە وزىنە كە­رەگىن تۋدىرادى. ابىزدىڭ ءسوزى ءارى يدەيا، ءارى يدەولوگيا، ءارى فيلوسوفيا، ياعني حالىقتىڭ ولارسىز جايلى بۇگىنى، ەرتەڭى جوقتىقتان ەلىنىڭ نىعايۋى ءۇشىن رۋحاني قۋاتىن، بولمىسىن بەينەلەيتىن دۋالى سوزدەر رەتىندە قاجەت بولعان. كوپتىڭ ساناسىن بي­لەيتىن ونداي قاستەرلى سوزدەر جۇرتىنا تەز جەتۋى، تەز قابىلدانۋى جانە ورنىعۋى ءۇشىن ولاردى پوە­تيكالىق ادىسپەن ورنەكتەيتىن اقىندىق شە­بەرلىك قاجەت بولعاندا باتىستا – گومەر سياق­تى، شىعىستا – يوللىعتەگىن – سىپىرا جىراۋ سەكىلدى ابىزدار شىققان. ولار مەيلى جىرلاردى وزدەرى شىعارسىن نەمەسە الگى ايتىلعانداي بۇرىننان باردى ۋاقىت پەن ونىڭ تالابىنا سايكەستەندىرىپ جاڭارتىپ ايتسىن – جۇرتىنىڭ مۇڭسىز ءومىر كەشۋى ءۇشىن ءىس پەن ارەكەتكە اينالاتىن نەندەي قادىرلى ۇعىمدار كەرەك ەكەندىگىن مۇقيات سەزىنگەن ابىزدار. مۇرىن – سول ابىزدىق ونەردىڭ بەرىدەگى شىڭىنان كورىنگەن بيىك ادام. گومەر جىرلاعان «يليادا» مەن «وديسسەيا» باتىستا گەتە سياقتى الىپتارعا جول اشتى دە­دىك، ال «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرلارى» ەپوسى سى­پىرادان مۇرىنعا جەتىپ، شىعىستا ماحامبەت سياق­تى ءورشىل اقىنداردىڭ تالاي قاتارىن شىعار­دى.
ادەبيەتتانۋداعى ءسىرا، تەكستولوگيالىق ءتاسىل-ىزدەنىستەردىڭ دە جەتكىلىكسىزدىگىنەن ەپوستارىمىز جۇرت­شىلىق اراسىندا تەك ايتەۋىر باتىرلىقتى ما­داقتاۋ جانە مىسالى، «اتىنىڭ تۇياعى كولدەنەڭ جا­تقان كوك تاستى سار بالشىقتاي يلەيتىندىگى» سەن­دىرمەيتىندىكتەن، ايگىلى جىرلارىمىز تەك «تەرمە-جىر ەكەن» كۇيىندە قالۋلى. ەپوستى عىلىمي نەگىز­دەي الماعانىمىزدان ونىڭ ايتۋشىسى مۇرىن دا سول تار ۇعىمنىڭ اياسىنان شىقپاي قالۋدا. جو­عا­رىدا ايتىپ ءوتتىم، ۇلىلىقتى تانيتىن، باعالايتىن، قامقورلىق جاسايتىن قانىش ساتباەۆ، الكەي مارعۇلان، نۇرتاس وڭداسىنوۆ… سياقتى تاعى دا ۇلى ىستەر جاساپ، ۇلى سويلەيتىن ۇلىلىق – تاريحىمىزدى زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى كەلگەن زور ءۇمىتتى مىنا زامانىندا، ءسوز جوق، پاراساتتى جاستار ارقىلى ورالار دەپ ويلايمىن. تەكس­­­تولوگيا دەگەننەن شىعادى، مۇرىننىڭ جىرلارىن باستاپ تۇرعان «اڭشاباي» مەن «پار-پا­ريانىڭ» ەكەۋى عانا ەگەر تەكستولوگيالىق زەرتتەۋگە تۇسسە، جىرلاردىڭ يوللىعتەگىندىك ورتا عاسىر ەمەس، تىپتەن ەستە قالماي ەسكىرگەن وتە كونە ۋا­قىتتاردىڭ پوەتيكاسىنان سىپىرا – مۇرىنعا جەت­كەن تۋىندى ەكەنىن ايعاقتار ەدى دەپ ويلايمىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، جىرلاردا حرونولوگيا جوق، ارينە، ونىڭ عىلىم ءۇشىن قاجەت ەكەنى بەلگىلى، الاي­دا، ابىزدىق جىرلار، ءسىرا، حرونولوگيانى ەمەس، يدەيا، يدەولوگيا رەتىندەگى پايىمداۋدى ماقسات ەت­كەن. ال جىرداعى التىن وردا تۇسىندا ءومىر كەش­كەن باتىرلار، بيلەر سول كونەدەن پايىمدالعان يدەيالاردى كەيىنگى ناقتى ادامدارعا پوەتيكالىق تاسىلمەن تاڭۋ ارقىلى بايانداۋى وقيعانى شىنايى ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋ ءادىسى بولسا كەرەك.
ەندەشە، عۇلاما جىرشىنىڭ ەرەك تە، ەرەن دە ونەر يەسى رەتىندەگى الەمدىك مادەنيەتتەگى ەرەكشە ور­نى مەن ءرولىن الەمگە كورسەتۋ، تانىتۋ – تۋعان ەلى­نىڭ پارىزى. جوعارىدا اتالعان قانىش سياقتى كوشكەن الىپتارىمىز – ەلىمىز تۋدىرعان الىپتار. الىپتار كوشكەنمەن ەل كوشكەن جوق، ورنىندا. قى­سىلتاياڭ ۋاقىتتىڭ وزىندە قادىرلىسىن تانىپ، قۇر­مەتتەۋگە ۇيرەتىپ كەتكەن سول الىپتاردىڭ مۇ­راتتارىن ەلى ۇمىتپاۋى ءتيىس.


يدوش اسقار،
اقتوبە قالاسى

 

پىكىرلەر