15 قاراشا – ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى. 1993 جىلدار بەرى تەڭگە – ەل تاۋەلسىزدىگى نىشاندارىنىڭ ءبىرى. 33 جىلدا ۇلتتىق ۆاليۋتا گيپەرينفلياتسيا، دەۆالۆاتسيا، جاھاندىق قارجى داعدارىستارى مەن سىرتقى نارىقتاعى قۇبىلمالى كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. قاراپايىم ادام ۇتىلماس ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟
ونىڭ باعامىنا مۇناي مەن مەتالل باعاسى، ەكسپورت پەن يمپورت كولەمى، ينۆەستيتسيا اعىنى جانە ىشكى ەكونوميكالىق ساياسات اسەر ەتىپ كەلەدى. تەڭگەنىڭ بۇگىنگى جاعدايى قانداي؟ ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋىنا قانداي ەكونوميكالىق العىشارتتار قاجەت؟ ونىڭ قۇبىلۋى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا قالاي اسەر ەتەدى جانە جيناقتى قاي ۆاليۋتادا ساقتاعان ءتيىمدى؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا «ادىرنا» تىلشىسىنە ەكونوميست ايبار ولجاي جاۋاپ بەردى.
– تەڭگەنىڭ 33 جىلدىق تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، ۇلتتىق ۆاليۋتا ءۇشىن ەڭ كۇردەلى كەزەڭ قاي جىلدارعا تۇسپا-تۇس كەلدى؟
— تەڭگەمىز ەۆوليۋتسيالىق جولىمەن ءوزىن دالەلدەگەن. ۆاليۋتا بولعاننان كەيىن كەي ساتتەردە قاۋىپ تە ءتوندى. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى» دەگەن اڭگىمەلەر دە كەزىندە ايتىلدى. تەڭگە – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى جانە قۇرالى. ال ەڭ قيىن كەزەڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلدىعى ەدى. 1993-2003 جىلداردىڭ ارالىعى بولدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن باعا ىرقىنا جىبەرىلگەن سوڭ ەلدە گيپەرينفلياتسيا كەزەڭى بولعانىن بىلەمىز.
كەيىن تەڭگەنىڭ دە كۇن سايىن قۇنسىزدانىپ، شەكتى پايىزدان اسىپ تا كەتكەن كەزدەرى بولدى. سول كەزدە پرەمەر-مينيستر تەرەششەنكو بولعان. كاسىپورىننىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە قارىز بولعان اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ ءوتتى.
ودان كەيىن جۇمساق دەۆالۆاتسيالار بولىپ وتىردى. قاتەلەسپەسەم، شامامەن 2008-2009 جىلى يمپورت قاتتى ارتىپ، قۇنسىزدانۋ بولدى.
تەڭگە قۇنسىزدانعان جىلدار
ۇلتتىق بانك جاريالاعان ستاتيستيكالىق دەرەككە سۇيەنسەك، تەڭگە ەل تاريحىندا 6 رەت قۇنسىزدانعان.
تەڭگە 1993 جىلعى 15 قاراشادا اينالىمعا ەنگىزىلگەندە، 1 اقش دوللارى 4 تەڭگە 70 تيىنعا تەڭ بولدى. الايدا العاشقى ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا شامامەن 12 ەسە قۇنسىزدانىپ، دوللار باعامى 54 تەڭگەدەن استى. بۇعان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس، گيپەرينفلياتسيا جانە ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى اسەر ەتتى.
1999 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا تەڭگە كۇرت قۇنسىزداندى. 1 اقش دوللارىنىڭ باعامى 138 تەڭگە 25 تيىنعا دەيىن كوتەرىلىپ، ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنى ءبىر جىل بۇرىنعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 64,6 پايىزعا تومەندەدى. بۇل كەزەڭگە ازياداعى قارجى داعدارىسى، رەسەي ءرۋبلىنىڭ السىرەۋى جانە شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندەۋى اسەر ەتتى.
2009 جىلدىڭ 4 اقپانىندا ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ باعامىن بۇرىنعى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ساياساتىنان باس تارتىپ، دوللاردىڭ باعامىن 150 تەڭگە شاماسىندا بەلگىلەدى. بۇعان مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى مەن قازاقستاننىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرى ۆاليۋتالارىنىڭ السىرەۋى سەبەپ بولدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى بۇل كەزەڭدەگى دەۆالۆاتسيانى 18 پايىز دەپ باعالاعان.
2014 جىلى 11 اقپاندا ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن 185 تەڭگە دەڭگەيىندە بەلگىلەدى. بۇعان دەيىن دوللار شامامەن 155 تەڭگە بولعان. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى بۇل وزگەرىستى تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى 18 پايىزدىق دەۆالۆاتسياسى دەپ كورسەتتى.
2015 جىلى 20 تامىزدا قازاقستان ەركىن ايىرباس باعامى رەجيمىنە كوشتى. كەلەسى كۇنى دوللار باعامى 188,35 تەڭگەدەن 255,26 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. كەيىنگى ايلاردا تەڭگە ودان ءارى السىرەپ، 2016 جىلدىڭ باسىندا دوللار باعامى 350 تەڭگەدەن استى. بۇل جولعى وزگەرىس رەسمي بەكىتىلگەن باعامدى ءبىر ساتتە تومەندەتۋ ەمەس، نارىقتىق سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن باعامعا كوشۋ بولدى.
2020 جىلى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى مەن الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى كۇرت وزگەرىستەر تەڭگەگە قىسىم ءتۇسىردى. ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگىنشە، 2020 جىلعى ناۋرىزدا دوللار باعامى 382,6 تەڭگەدەن 448,5 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ، تەڭگە ءبىر ايدا 17 پايىزعا السىرەدى.
نارىق پەن تەڭگە
– ال تەڭگەنىڭ ءدال قازىرگى باعامىن قالاي باعالايسىز؟ سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعى مەن نارىقتاعى ورنى قالاي وزگەردى؟
— سوڭعى ون جىلدا تەڭگەنىڭ كۋرسى – ءوز كۇشى. مەملەكەت بيرجادا شۇعىل، قاۋىپتى جاعداي بولماسا، تەڭگە نارىعىنا ارالاسۋدى قويدى. ارينە، مەملەكەتتىڭ جوسپارى بولۋى ءتيىس. ءيا، بيۋدجەتكە بەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قورداعى دوللاردى تەڭگەگە ايىرباستاۋ كەرەك، التىن وپەراتسيالارى بار. ونداي قىزمەتتەردىڭ ءبارى الدىن الا جاريالانىپ وتىر.
بىلاي قاراساق، تەڭگەنى كوپ ادام ساتىپ الىپ، دوللارىن ساتسا، بيرجالىق قوردا تەڭگە قىمباتتاپ، دوللار السىرەيدى. قازىر دوللار 450-460 تەڭگە بولسا، دەمەك، تەڭگەگە دەگەن سۇرانىستىڭ كوپ ەكەنىن انىقتاي الامىز. بۇل وتە جاقسى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت اقشا قۇرتپايدى.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، مەملەكەت كۋرستى ۇستاپ، تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن 2013-2015 جىلدارى اراسىندا 20 ملن دوللاردى قۇرتىپ الدى. ال قازىرگى تەڭگە 10-15 جىل بۇرىنعى تەڭگەمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم تۇراقتى، مىقتى. تەڭگە وسى ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق ەڭ كونۆەرتتەلەتىن ۆاليۋتاسىنا اينالىپ ۇلگەردى.ءرۋبلدىڭ جاعدايى قانداي ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا ءرۋبلدىڭ ورنىن تەڭگە باسىپ وتىر. سالىستىرمالى تۇردە تەڭگەمەن وپەراتسيا جاساۋ، دوللارعا اينالدىرۋ وڭاي بوپ تۇر. مەنىڭ ويىمشا، تەڭگەنى قولدانۋ تەك قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن ەمەس، شەتەلدىكتەردىڭ اراسىندا دا سۇرانىس جوعارى بولادى.
– تەڭگەنىڭ قازىرگى باعامىنا قانداي ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتەدى؟ الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋىنا قانداي ەكونوميكالىق العىشارتتار قاجەت؟
— تەڭگە بىزگە ەلىمىزگە كەلەتىن ۆاليۋتالار اعىنىنا اسەر ەتەدى. يمپورت پەن ەكسپورتقا تەڭگە تىكەلەي بايلانىستى. قازاقستاننىڭ ەكسپورتى ۇلعايسا، تەڭگەگە قىسىم كوپ بولمايدى. تەڭگە كونۆەرتتەلەتىن بولسا، سىرتتان ۆاليۋتا بىزگە كەلە بەرەتىن بولسا، تەڭگە نىعايادى. ال ەگەر مۇناي باعاسى قۇلاسا، ۋران باعاسى الەمدىك نارىقتان تومەندەسە، تەڭگە قۇلدىراۋى مۇمكىن. بىراق، قازىر ونداي ستسەناري كورىپ تۇرعان جوقپىن.
مۇناي باررەلىنىڭ 90 دوللاردان كەم تۇرعان كەزى جوق. مەتاللداردىڭ دا باعاسى قىمبات. قازاقستاندا ۋران باعاسى دا ەشقاشان تۇسپەگەن. وبليگاتسيالاردىڭ پايىزى دا جوعارى. وسىعان قاراپ، تەڭگەگە قاتىستى ۇلكەن قاۋىپتى كورىپ تۇرعان جوقپىن.
حالىقتىڭ جاعدايى مەن تاۋار
– تەڭگەنىڭ السىرەۋى نەمەسە نىعايۋى قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىسىنا، قالتاسىنا، ساتىپ الۋ قابىلەتىنە قالاي اسەر ەتەدى؟
– ازىق-تۇلىك سەبەتىندە يمپورتتىق تاۋار كوپ بولسا، حالىقتىڭ قالتاسىنا اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ حالىق شىعىنىنا قاراساق، 50 پايىزى – تاماق. بالانى تاعامىن شەتەلدەن اكەلەمىز، بۇل – يمپورت. ال ەرەسەكتىڭ تاعامىندا كارتوپ، ەت، كوكونىس سياقتى تاۋار بولسا، ول ەلىمىزدىڭ تاۋارى. بىلايشا، 30 پايىز – يمپورت، 70 پايىز – وزىمىزدىكى. سوندىقتان تەڭگە قاتتى قۇلاپ كەتسە، يمپورتتىق تاۋار اۆتوماتتى تۇردە قىمباتتايدى. تەڭگە كۇشەيسە، سىرتتان كەلەتىن تاۋار ارزاندايدى. قازاقستاندىق تەڭگەنىڭ كۇشەيگەن كەزىندە شەتەلگە بارسا، دەمالىس ارزانعا تۇسەدى. سەبەبى دوللارعا اقشانى اينالدىرادى دەگەن سياقتى پروتسەسس جۇرەدى. تەڭگە كۇشەيگەن سايىن يمپورتپەن اينالىساتىندار ءوزىن جاقسى سەزىنە باستايدى. سەبەبى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى كۇشەيەدى. تەڭگە السىرەسە، ەكسپورتپەن اينالىساتىندار بايىپ قالادى. وسىعان بايلانىستى بالانس بولۋى كەرەك. قازاقستان تاۋاردى سىرتقا ساتىپ، ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن ەل بولعاندىقتان تەڭگەنىڭ قاتتى كۇشەيۋى ءتيىمسىز بولۋى مۇمكىن. ال يمپورتقا تاۋەلدى حالىق ءۇشىن بۇل ءتيىمدى.
تەڭگە تاعدىرىنان كەيىنگى قارجى جيناۋ جولى
– بۇعان دەيىن حالىق جيناعىن كوبىنە دوللارمەن ساقتايتىن. الداعى ونجىلدىقتا قارجىنى قاي ۆاليۋتادا نەمەسە قانداي اكتيۆتە جيناعان ءتيىمدى؟
– جينالاتىن سومما سالىمنىڭ ماقساتىنا بايلانىستى بولادى. قىسقا مەرزىمدى جوسپار ءۇشىن قارجىنى تەڭگە كۇيىندە جيناعان دۇرىس. قازىر دەپوزيت پايىزدارى جاقسى. ال ۇزاق مەرزىمدى جوسپار بولسا، قارجىنى التىنمەن جيناعان دۇرىس. دوللارمەن اقشا جيناۋعا كەڭەس بەرمەس ەدىم. التىن بولعاندا دا اشەكەي-بۇيىم رەتىندە جيناماۋ كەرەك. ارنايى بانكتەردە قۇجاتىمەن، قاعازىمەن ساتىلاتىن التىندار بار. سونى جيناعان ابزال.
- سۇحباتقا كوپ راقمەت!
سىمبات ناۋحان
«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى
