15 qaraşa – Ūlttyq valiuta künı. 1993 jyldar berı teŋge – el Täuelsızdıgı nyşandarynyŋ bırı. 33 jylda ūlttyq valiuta giperinfliasiia, devalvasiia, jahandyq qarjy daǧdarystary men syrtqy naryqtaǧy qūbylmaly kezeŋderdı bastan ötkerdı. Qarapaiym adam ūtylmas üşın ne ısteuı kerek?
Onyŋ baǧamyna mūnai men metall baǧasy, eksport pen import kölemı, investisiia aǧyny jäne ışkı ekonomikalyq saiasat äser etıp keledı. Teŋgenıŋ bügıngı jaǧdaiy qandai? Ūlttyq valiutanyŋ nyǧaiuyna qandai ekonomikalyq alǧyşarttar qajet? Onyŋ qūbyluy halyqtyŋ tūrmysyna qalai äser etedı jäne jinaqty qai valiutada saqtaǧan tiımdı? Osy jäne özge de sūraqtarǧa «Adyrna» tılşısıne ekonomist Aibar Oljai jauap berdı.
– Teŋgenıŋ 33 jyldyq tarihyna köz jügırtsek, ūlttyq valiuta üşın eŋ kürdelı kezeŋ qai jyldarǧa tūspa-tūs keldı?
— Teŋgemız evoliusiialyq jolymen özın däleldegen. Valiuta bolǧannan keiın kei sätterde qauıp te töndı. «Euraziialyq ekonomikalyq odaqtyŋ ortaq valiutasy» degen äŋgımeler de kezınde aityldy. Teŋge – el Täuelsızdıgınıŋ simvoly jäne qūraly. Al eŋ qiyn kezeŋ Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy on jyldyǧy edı. 1993-2003 jyldardyŋ aralyǧy boldy.
Täuelsızdık alǧannan keiın baǧa yrqyna jıberılgen soŋ elde giperinfliasiia kezeŋı bolǧanyn bılemız.
Keiın teŋgenıŋ de kün saiyn qūnsyzdanyp, şektı paiyzdan asyp ta ketken kezderı boldy. Sol kezde premer-ministr Tereşenko bolǧan. Käsıporynnyŋ bärı bır-bırıne qaryz bolǧan aumaly-tökpelı kezeŋ öttı.
Odan keiın jūmsaq devalvasiialar bolyp otyrdy. Qatelespesem, şamamen 2008-2009 jyly import qatty artyp, qūnsyzdanu boldy.
TEŊGE QŪNSYZDANǦAN JYLDAR
Ūlttyq bank jariialaǧan statistikalyq derekke süiensek, teŋge el tarihynda 6 ret qūnsyzdanǧan.
Teŋge 1993 jylǧy 15 qaraşada ainalymǧa engızılgende, 1 AQŞ dollary 4 teŋge 70 tiynǧa teŋ boldy. Alaida alǧaşqy bır jarym aidyŋ ışınde ūlttyq valiuta şamamen 12 ese qūnsyzdanyp, dollar baǧamy 54 teŋgeden asty. Būǧan Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldaryndaǧy ekonomikalyq daǧdarys, giperinfliasiia jäne öndırıstıŋ qūldyrauy äser ettı.
1999 jyldyŋ säuır aiynda teŋge kürt qūnsyzdandy. 1 AQŞ dollarynyŋ baǧamy 138 teŋge 25 tiynǧa deiın köterılıp, ūlttyq valiutanyŋ qūny bır jyl būrynǧy deŋgeimen salystyrǧanda 64,6 paiyzǧa tömendedı. Būl kezeŋge Aziiadaǧy qarjy daǧdarysy, Resei rublınıŋ älsıreuı jäne şikızat baǧasynyŋ tömendeuı äser ettı.
2009 jyldyŋ 4 aqpanynda Ūlttyq bank teŋgenıŋ baǧamyn būrynǧy deŋgeide ūstap tūru saiasatynan bas tartyp, dollardyŋ baǧamyn 150 teŋge şamasynda belgıledı. Būǧan mūnai baǧasynyŋ tömendeuı men Qazaqstannyŋ sauda serıktesterı valiutalarynyŋ älsıreuı sebep boldy. Halyqaralyq valiuta qory būl kezeŋdegı devalvasiiany 18 paiyz dep baǧalaǧan.
2014 jyly 11 aqpanda Ūlttyq bank teŋge baǧamyn 185 teŋge deŋgeiınde belgıledı. Būǧan deiın dollar şamamen 155 teŋge bolǧan. Halyqaralyq valiuta qory būl özgerıstı teŋgenıŋ dollarǧa qatysty 18 paiyzdyq devalvasiiasy dep körsettı.
2015 jyly 20 tamyzda Qazaqstan erkın aiyrbas baǧamy rejimıne köştı. Kelesı künı dollar baǧamy 188,35 teŋgeden 255,26 teŋgege deiın köterıldı. Keiıngı ailarda teŋge odan ärı älsırep, 2016 jyldyŋ basynda dollar baǧamy 350 teŋgeden asty. Būl jolǧy özgerıs resmi bekıtılgen baǧamdy bır sätte tömendetu emes, naryqtyq sūranys pen ūsynysqa negızdelgen baǧamǧa köşu boldy.
2020 jyly koronavirus pandemiiasy men älemdık mūnai naryǧyndaǧy kürt özgerıster teŋgege qysym tüsırdı. Ūlttyq banktıŋ deregınşe, 2020 jylǧy nauryzda dollar baǧamy 382,6 teŋgeden 448,5 teŋgege deiın ösıp, teŋge bır aida 17 paiyzǧa älsıredı.
NARYQ PEN TEŊGE
– Al teŋgenıŋ däl qazırgı baǧamyn qalai baǧalaisyz? Soŋǧy jyldary ūlttyq valiutanyŋ tūraqtylyǧy men naryqtaǧy orny qalai özgerdı?
— Soŋǧy on jylda teŋgenıŋ kursy – öz küşı. Memleket birjada şūǧyl, qauıptı jaǧdai bolmasa, teŋge naryǧyna aralasudy qoidy. Ärine, memlekettıŋ jospary boluy tiıs. İä, biudjetke beru üşın Ūlttyq qordaǧy dollardy teŋgege aiyrbastau kerek, altyn operasiialary bar. Ondai qyzmetterdıŋ bärı aldyn ala jariialanyp otyr.
Bylai qarasaq, teŋgenı köp adam satyp alyp, dollaryn satsa, birjalyq qorda teŋge qymbattap, dollar älsıreidı. Qazır dollar 450-460 teŋge bolsa, demek, teŋgege degen sūranystyŋ köp ekenın anyqtai alamyz. Būl öte jaqsy. Mūndai jaǧdaida memleket aqşa qūrtpaidy.
Özderıŋızge belgılı, memleket kursty ūstap, tūraqtylyqty saqtau üşın 2013-2015 jyldary arasynda 20 mln dollardy qūrtyp aldy. Al qazırgı teŋge 10-15 jyl būrynǧy teŋgemen salystyrǧanda anaǧūrlym tūraqty, myqty. Teŋge osy aimaqtyŋ investisiialyq eŋ konvertteletın valiutasyna ainalyp ülgerdı.Rubldıŋ jaǧdaiy qandai ekenıne köz jetkızdık. Euraziialyq ekonomikalyq odaqta rubldıŋ ornyn teŋge basyp otyr. Salystyrmaly türde teŋgemen operasiia jasau, dollarǧa ainaldyru oŋai bop tūr. Menıŋ oiymşa, teŋgenı qoldanu tek Qazaqstan azamattary üşın emes, şeteldıkterdıŋ arasynda da sūranys joǧary bolady.
– Teŋgenıŋ qazırgı baǧamyna qandai ışkı jäne syrtqy faktorlar äser etedı? Aldaǧy uaqytta ūlttyq valiutanyŋ nyǧaiuyna qandai ekonomikalyq alǧyşarttar qajet?
— Teŋge bızge elımızge keletın valiutalar aǧynyna äser etedı. İmport pen eksportqa teŋge tıkelei bailanysty. Qazaqstannyŋ eksporty ūlǧaisa, teŋgege qysym köp bolmaidy. Teŋge konvertteletın bolsa, syrttan valiuta bızge kele beretın bolsa, teŋge nyǧaiady. Al eger mūnai baǧasy qūlasa, uran baǧasy älemdık naryqtan tömendese, teŋge qūldyrauy mümkın. Bıraq, qazır ondai ssenarii körıp tūrǧan joqpyn.
Mūnai barrelınıŋ 90 dollardan kem tūrǧan kezı joq. Metalldardyŋ da baǧasy qymbat. Qazaqstanda uran baǧasy da eşqaşan tüspegen. Obligasiialardyŋ paiyzy da joǧary. Osyǧan qarap, teŋgege qatysty ülken qauıptı körıp tūrǧan joqpyn.
HALYQTYŊ JAǦDAIY MEN TAUAR
– Teŋgenıŋ älsıreuı nemese nyǧaiuy qarapaiym halyqtyŋ tūrmysyna, qaltasyna, satyp alu qabıletıne qalai äser etedı?
– Azyq-tülık sebetınde importtyq tauar köp bolsa, halyqtyŋ qaltasyna äser etedı. Bızdıŋ halyq şyǧynyna qarasaq, 50 paiyzy – tamaq. Balany taǧamyn şetelden äkelemız, būl – import. Al eresektıŋ taǧamynda kartop, et, kökönıs siiaqty tauar bolsa, ol elımızdıŋ tauary. Bylaişa, 30 paiyz – import, 70 paiyz – özımızdıkı. Sondyqtan teŋge qatty qūlap ketse, importtyq tauar avtomatty türde qymbattaidy. Teŋge küşeise, syrttan keletın tauar arzandaidy. Qazaqstandyq teŋgenıŋ küşeigen kezınde şetelge barsa, demalys arzanǧa tüsedı. Sebebı dollarǧa aqşany ainaldyrady degen siiaqty prosess jüredı. Teŋge küşeigen saiyn importpen ainalysatyndar özın jaqsy sezıne bastaidy. Sebebı halyqtyŋ tölem qabıletı küşeiedı. Teŋge älsırese, eksportpen ainalysatyndar baiyp qalady. Osyǧan bailanysty balans boluy kerek. Qazaqstan tauardy syrtqa satyp, eksportqa beiımdelgen el bolǧandyqtan teŋgenıŋ qatty küşeiuı tiımsız boluy mümkın. Al importqa täueldı halyq üşın būl tiımdı.
TEŊGE TAǦDYRYNAN KEIINGI QARJY JİNAU JOLY
– Būǧan deiın halyq jinaǧyn köbıne dollarmen saqtaityn. Aldaǧy onjyldyqta qarjyny qai valiutada nemese qandai aktivte jinaǧan tiımdı?
– Jinalatyn somma salymnyŋ maqsatyna bailanysty bolady. Qysqa merzımdı jospar üşın qarjyny teŋge küiınde jinaǧan dūrys. Qazır depozit paiyzdary jaqsy. Al ūzaq merzımdı jospar bolsa, qarjyny altynmen jinaǧan dūrys. Dollarmen aqşa jinauǧa keŋes bermes edım. Altyn bolǧanda da äşekei-būiym retınde jinamau kerek. Arnaiy bankterde qūjatymen, qaǧazymen satylatyn altyndar bar. Sony jinaǧan abzal.
- Sūhbatqa köp raqmet!
Symbat Nauhan
«Adyrna» ūlttyq portaly
