قازاقستاننىڭ قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋگە بايلانىستى حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارى كونسورتسيۋمىنا قويعان تالاپتارىنىڭ ءبىر بولىگى حالىقارالىق اربيتراجدا قولداۋ تاپپادى, دەپ حابارلايدى «ادىرنا».
قازاقستان ۇكىمەتى قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ بارىسىندا كەتكەن شىعىندار مەن ءوندىرىستىڭ كەش باستالۋىنا بايلانىستى حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارى كونسورتسيۋمىنا قارسى تالاپ قويدى. داۋدىڭ جالپى سوماسى 160 ميلليارد دوللاردان اسادى.
كونسورتسيۋم قۇرامىنا Shell, ExxonMobil, Eni, TotalEnergies, قىتاي ۇلتتىق مۇناي كورپوراتسياسى جانە جاپونيانىڭ Inpex كومپانياسى كىرەدى. قازاقستان تاراپى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە كەلىسىمشارت قۇنىنىڭ نەگىزسىز ءوسۋى، ىقتيمال سىبايلاس جەمقورلىق جانە ءوندىرىستىڭ ۇزاققا سوزىلعان كىدىرىستەرى ەلگە ميللياردتاعان دوللار شىعىن اكەلگەنىن العا تارتادى.
جۋرناليستىك زەرتتەۋلەردىڭ حالىقارالىق كونسورتسيۋمى (ICIJ) بۇعان دەيىن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ اياسىندا مەردىگەرلەرمەن جاسالعان، جالپى قۇنى 11 ميلليارد دوللاردان اساتىن كەلىسىمشارتتاردىڭ باعاسى نەگىزسىز كوتەرىلگەن بولۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىگىن حابارلاعان. اتالعان كەلىسىمشارتتار 2000-جىلدارى كەن ورنىنداعى ماڭىزدى وندىرىستىك نىسانداردى سالۋعا قاتىستى جاسالعان.
قازاقستاننىڭ پىكىرىنشە، كەلىسىمشارتتارداعى ىقتيمال زاڭبۇزۋشىلىقتار مەن سىبايلاس جەمقورلىق بەلگىلەرى جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تەجەپ، مۇناي ءوندىرۋدىڭ كەش باستالۋىنا سەبەپ بولعان. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت جوسپارلانعان تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىنەن قاعىلدى.
ال سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ وپەراتسيالىق كونسورتسيۋمى (NCOC) قازاقستاننىڭ تالاپتارىن قابىلدامايدى. كونسورتسيۋم دالەلدەمەلەر جەتكىلىكسىز ەكەنىن جانە تالاپ قويۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەنىن مالىمدەگەن. سونداي-اق ونىڭ ۇستانىمى بويىنشا، كەيبىر دالەلدەر ىقتيمال سىبايلاس جەمقورلىققا مۇناي كومپانيالارىنان گورى قازاقستاننىڭ جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەرى قاتىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى.
قاشاعان – كاسپي تەڭىزىندەگى الەمدەگى ءىرى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى. ونى يگەرۋ گەولوگيالىق جانە ينجەنەرلىك تۇرعىدان كۇردەلى بولعاندىقتان، جوبا ۇزاق جىلدار بويى ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولدى.
كەن ورنىندا مۇناي جوعارى قىسىم جاعدايىندا ورنالاسقان، ال شيكىزات قۇرامىندا ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى كۇكىرتسۋتەك كوپ. بۇل زات قۇبىرلاردىڭ كورروزياعا ۇشىراۋىنا جانە وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە اكەلۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا، تەڭىزدىڭ تايازدىعى مەن اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعى قۇرىلىس جۇمىستارىن قيىنداتتى.
باستاپقى جوسپار بويىنشا قاشاعان كەن ورنى 2000-جىلداردىڭ ورتاسىندا پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس ەدى. الايدا تولىق اۋقىمدى مۇناي ءوندىرۋ تەك 2016 جىلى باستالدى. اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق اقپارات باسقارماسى (EIA) دا ءوز ەسەبىندە جوبانىڭ كۇردەلىلىگى، ءوندىرىستىڭ كەشىگۋى جانە شىعىنداردىڭ ەداۋىر ارتۋى تۋرالى اتاپ وتكەن.
قولدا بار مالىمەتتەرگە سايكەس، حالىقارالىق كومپانيالار قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋگە شامامەن 60 ميلليارد دوللار جۇمساعان. دەگەنمەن كونسورتسيۋم بۇل ينۆەستيتسيالاردى ءالى تولىق وتەي الماعان.
قازاقستان تاراپى ءۇشىن ماسەلەنىڭ ماڭىزدى تۇسى – مۇناي ءوندىرۋدىڭ كەش باستالۋى عانا ەمەس، تابىستى ءبولۋ كەزەڭىنىڭ دە كەيىنگە شەگەرىلۋى. جوبا شارتتارىنا سايكەس، كومپانيالار يگەرۋگە جۇمساعان شىعىندارىن وتەپ جاتقان كەزدە مەملەكەتتىڭ پايدادان الاتىن ۇلەسى شەكتەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءوندىرىستىڭ كەشىگۋى قازاقستاننىڭ كىرىسىنە تىكەلەي اسەر ەتكەن بولۋى ىقتيمال.
EIA باعالاۋىنشا، قاشاعان كەن ورنىندا ءوندىرىپ الۋعا بولاتىن 13 ميلليارد باررەلدەن استام مۇناي قورى بار. بۇل كەن ورنىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىن ايقىندايدى.
قازاقستان مەن NCOC اراسىنداعى داۋ حالىقارالىق اربيتراج اياسىندا قارالىپ جاتىر. تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارى ءبىر-بىرىنە قايشى بولعاندىقتان، ءىستىڭ ناتيجەسى ۇسىنىلاتىن دالەلدەرگە، كەلىسىمشارت تالاپتارىنا جانە قۇقىقتىق باعالاۋعا بايلانىستى بولادى.
ەگەر قازاقستاننىڭ تالاپتارى دالەلدەنسە، بۇل مەملەكەتكە ىقتيمال شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن ءوندىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار داۋ ءىرى مۇناي جوبالارىنداعى كەلىسىمشارتتاردىڭ اشىقتىعى، ينۆەستيتسيالىق تاۋەكەلدەر جانە مەملەكەت پەن ينۆەستورلار اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرىن قايتا كوتەرەدى.
قاشاعان ءىسى قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستاردان تۇسەتىن كىرىستى قورعاۋ ساياساتى ءۇشىن دە ماڭىزدى. الايدا داۋدىڭ ناقتى ناتيجەسى مەن ىقتيمال وتەماقى كولەمى ازىرگە بەلگىسىز.
