Qazaqstannyŋ Qaşaǧan ken ornyn igeruge bailanysty halyqaralyq mūnai kompaniialary konsorsiumyna qoiǧan talaptarynyŋ bır bölıgı halyqaralyq arbitrajda qoldau tappady, dep habarlaidy «Adyrna».
Qazaqstan ükımetı Qaşaǧan ken ornyn igeru barysynda ketken şyǧyndar men öndırıstıŋ keş bastaluyna bailanysty halyqaralyq mūnai kompaniialary konsorsiumyna qarsy talap qoidy. Daudyŋ jalpy somasy 160 milliard dollardan asady.
Konsorsium qūramyna Shell, ExxonMobil, Eni, TotalEnergies, Qytai ūlttyq mūnai korporasiiasy jäne Japoniianyŋ Inpex kompaniiasy kıredı. Qazaqstan tarapy jobany jüzege asyru kezınde kelısımşart qūnynyŋ negızsız ösuı, yqtimal sybailas jemqorlyq jäne öndırıstıŋ ūzaqqa sozylǧan kıdırısterı elge milliardtaǧan dollar şyǧyn äkelgenın alǧa tartady.
Jurnalistık zertteulerdıŋ halyqaralyq konsorsiumy (ICIJ) būǧan deiın Qazaqstan ükımetınıŋ Qaşaǧan ken ornyn igeru aiasynda merdıgerlermen jasalǧan, jalpy qūny 11 milliard dollardan asatyn kelısımşarttardyŋ baǧasy negızsız köterılgen boluy mümkın degen küdıgın habarlaǧan. Atalǧan kelısımşarttar 2000-jyldary ken ornyndaǧy maŋyzdy öndırıstık nysandardy saluǧa qatysty jasalǧan.
Qazaqstannyŋ pıkırınşe, kelısımşarttardaǧy yqtimal zaŋbūzuşylyqtar men sybailas jemqorlyq belgılerı jobanyŋ ıske asyryluyn tejep, mūnai öndırudıŋ keş bastaluyna sebep bolǧan. Sonyŋ saldarynan memleket josparlanǧan tabysynyŋ bır bölıgınen qaǧyldy.
Al Soltüstık Kaspii jobasynyŋ operasiialyq konsorsiumy (NCOC) Qazaqstannyŋ talaptaryn qabyldamaidy. Konsorsium däleldemeler jetkılıksız ekenın jäne talap qoiu merzımı ötıp ketkenın mälımdegen. Sondai-aq onyŋ ūstanymy boiynşa, keibır dälelder yqtimal sybailas jemqorlyqqa mūnai kompaniialarynan görı Qazaqstannyŋ jekelegen şeneunıkterı qatysy boluy mümkın ekenın körsetedı.
Qaşaǧan – Kaspii teŋızındegı älemdegı ırı mūnai ken oryndarynyŋ bırı. Ony igeru geologiialyq jäne injenerlık tūrǧydan kürdelı bolǧandyqtan, joba ūzaq jyldar boiy türlı qiyndyqtarǧa tap boldy.
Ken ornynda mūnai joǧary qysym jaǧdaiynda ornalasqan, al şikızat qūramynda adam densaulyǧyna qauıptı kükırtsutek köp. Būl zat qūbyrlardyŋ korroziiaǧa ūşyrauyna jäne öndırıstık qauıpsızdık mäselelerıne äkeluı mümkın. Būǧan qosa, teŋızdıŋ taiazdyǧy men aua raiynyŋ qūbylmalylyǧy qūrylys jūmystaryn qiyndatty.
Bastapqy jospar boiynşa Qaşaǧan ken orny 2000-jyldardyŋ ortasynda paidalanuǧa berıluı tiıs edı. Alaida tolyq auqymdy mūnai öndıru tek 2016 jyly bastaldy. AQŞ-tyŋ Energetikalyq aqparat basqarmasy (EIA) da öz esebınde jobanyŋ kürdelılıgı, öndırıstıŋ keşıguı jäne şyǧyndardyŋ edäuır artuy turaly atap ötken.
Qolda bar mälımetterge säikes, halyqaralyq kompaniialar Qaşaǧan ken ornyn igeruge şamamen 60 milliard dollar jūmsaǧan. Degenmen konsorsium būl investisiialardy älı tolyq ötei almaǧan.
Qazaqstan tarapy üşın mäselenıŋ maŋyzdy tūsy – mūnai öndırudıŋ keş bastaluy ǧana emes, tabysty bölu kezeŋınıŋ de keiınge şegerıluı. Joba şarttaryna säikes, kompaniialar igeruge jūmsaǧan şyǧyndaryn ötep jatqan kezde memlekettıŋ paidadan alatyn ülesı şekteluı mümkın. Sondyqtan öndırıstıŋ keşıguı Qazaqstannyŋ kırısıne tıkelei äser etken boluy yqtimal.
EIA baǧalauynşa, Qaşaǧan ken ornynda öndırıp aluǧa bolatyn 13 milliard barrelden astam mūnai qory bar. Būl ken ornynyŋ Qazaqstan ekonomikasy üşın strategiialyq maŋyzyn aiqyndaidy.
Qazaqstan men NCOC arasyndaǧy dau halyqaralyq arbitraj aiasynda qaralyp jatyr. Taraptardyŋ ūstanymdary bır-bırıne qaişy bolǧandyqtan, ıstıŋ nätijesı ūsynylatyn dälelderge, kelısımşart talaptaryna jäne qūqyqtyq baǧalauǧa bailanysty bolady.
Eger Qazaqstannyŋ talaptary däleldense, būl memleketke yqtimal şyǧyndardyŋ bır bölıgın öndırıp aluǧa mümkındık beruı mümkın. Sonymen qatar dau ırı mūnai jobalaryndaǧy kelısımşarttardyŋ aşyqtyǧy, investisiialyq täuekelder jäne memleket pen investorlar arasyndaǧy jauapkerşılık mäselelerın qaita köteredı.
Qaşaǧan ısı Qazaqstannyŋ tabiǧi resurstardan tüsetın kırıstı qorǧau saiasaty üşın de maŋyzdy. Alaida daudyŋ naqty nätijesı men yqtimal ötemaqy kölemı äzırge belgısız.
