Қазақстанның Қашаған кен орнын игеруге байланысты халықаралық мұнай компаниялары консорциумына қойған талаптарының бір бөлігі халықаралық арбитражда қолдау таппады, деп хабарлайды «Адырна».
Қазақстан үкіметі Қашаған кен орнын игеру барысында кеткен шығындар мен өндірістің кеш басталуына байланысты халықаралық мұнай компаниялары консорциумына қарсы талап қойды. Даудың жалпы сомасы 160 миллиард доллардан асады.
Консорциум құрамына Shell, ExxonMobil, Eni, TotalEnergies, Қытай ұлттық мұнай корпорациясы және Жапонияның Inpex компаниясы кіреді. Қазақстан тарапы жобаны жүзеге асыру кезінде келісімшарт құнының негізсіз өсуі, ықтимал сыбайлас жемқорлық және өндірістің ұзаққа созылған кідірістері елге миллиардтаған доллар шығын әкелгенін алға тартады.
Журналистік зерттеулердің халықаралық консорциумы (ICIJ) бұған дейін Қазақстан үкіметінің Қашаған кен орнын игеру аясында мердігерлермен жасалған, жалпы құны 11 миллиард доллардан асатын келісімшарттардың бағасы негізсіз көтерілген болуы мүмкін деген күдігін хабарлаған. Аталған келісімшарттар 2000-жылдары кен орнындағы маңызды өндірістік нысандарды салуға қатысты жасалған.
Қазақстанның пікірінше, келісімшарттардағы ықтимал заңбұзушылықтар мен сыбайлас жемқорлық белгілері жобаның іске асырылуын тежеп, мұнай өндірудің кеш басталуына себеп болған. Соның салдарынан мемлекет жоспарланған табысының бір бөлігінен қағылды.
Ал Солтүстік Каспий жобасының операциялық консорциумы (NCOC) Қазақстанның талаптарын қабылдамайды. Консорциум дәлелдемелер жеткіліксіз екенін және талап қою мерзімі өтіп кеткенін мәлімдеген. Сондай-ақ оның ұстанымы бойынша, кейбір дәлелдер ықтимал сыбайлас жемқорлыққа мұнай компанияларынан гөрі Қазақстанның жекелеген шенеуніктері қатысы болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Қашаған – Каспий теңізіндегі әлемдегі ірі мұнай кен орындарының бірі. Оны игеру геологиялық және инженерлік тұрғыдан күрделі болғандықтан, жоба ұзақ жылдар бойы түрлі қиындықтарға тап болды.
Кен орнында мұнай жоғары қысым жағдайында орналасқан, ал шикізат құрамында адам денсаулығына қауіпті күкіртсутек көп. Бұл зат құбырлардың коррозияға ұшырауына және өндірістік қауіпсіздік мәселелеріне әкелуі мүмкін. Бұған қоса, теңіздің таяздығы мен ауа райының құбылмалылығы құрылыс жұмыстарын қиындатты.
Бастапқы жоспар бойынша Қашаған кен орны 2000-жылдардың ортасында пайдалануға берілуі тиіс еді. Алайда толық ауқымды мұнай өндіру тек 2016 жылы басталды. АҚШ-тың Энергетикалық ақпарат басқармасы (EIA) да өз есебінде жобаның күрделілігі, өндірістің кешігуі және шығындардың едәуір артуы туралы атап өткен.
Қолда бар мәліметтерге сәйкес, халықаралық компаниялар Қашаған кен орнын игеруге шамамен 60 миллиард доллар жұмсаған. Дегенмен консорциум бұл инвестицияларды әлі толық өтей алмаған.
Қазақстан тарапы үшін мәселенің маңызды тұсы – мұнай өндірудің кеш басталуы ғана емес, табысты бөлу кезеңінің де кейінге шегерілуі. Жоба шарттарына сәйкес, компаниялар игеруге жұмсаған шығындарын өтеп жатқан кезде мемлекеттің пайдадан алатын үлесі шектелуі мүмкін. Сондықтан өндірістің кешігуі Қазақстанның кірісіне тікелей әсер еткен болуы ықтимал.
EIA бағалауынша, Қашаған кен орнында өндіріп алуға болатын 13 миллиард баррельден астам мұнай қоры бар. Бұл кен орнының Қазақстан экономикасы үшін стратегиялық маңызын айқындайды.
Қазақстан мен NCOC арасындағы дау халықаралық арбитраж аясында қаралып жатыр. Тараптардың ұстанымдары бір-біріне қайшы болғандықтан, істің нәтижесі ұсынылатын дәлелдерге, келісімшарт талаптарына және құқықтық бағалауға байланысты болады.
Егер Қазақстанның талаптары дәлелденсе, бұл мемлекетке ықтимал шығындардың бір бөлігін өндіріп алуға мүмкіндік беруі мүмкін. Сонымен қатар дау ірі мұнай жобаларындағы келісімшарттардың ашықтығы, инвестициялық тәуекелдер және мемлекет пен инвесторлар арасындағы жауапкершілік мәселелерін қайта көтереді.
Қашаған ісі Қазақстанның табиғи ресурстардан түсетін кірісті қорғау саясаты үшін де маңызды. Алайда даудың нақты нәтижесі мен ықтимал өтемақы көлемі әзірге белгісіз.
