تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى دەپۋتاتتار ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى قالاي قابىلدانعانىن ەسكە الادى.
25 قازان – رەسپۋبليكا كۇنى. بۇل مەرەكە العاش رەت 1992 جىلى بەكىتىلىپ، 17 جىل بويى اتالىپ ءوتتى. 2009 جىلى مەرەكەلەر تىزىمىنەن الىنىپ تاستالعانىمەن، حالىق جادىندا ساقتالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 16 شىلدەدە وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا رەسپۋبليكا كۇنىن قايتا اتاپ ءوتىپ، وعان ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن بەرۋدى ۇسىندى. وسى باستامادان كەيىن قىركۇيەك ايىندا پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەرەكەلەر تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 25 قازان – ۇلتتىق مەرەكە، ال 16 جەلتوقسان – مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە بەكىتىلدى.
رەسپۋبليكا كۇنى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىمەن بايلانىستى بەكىتىلدى. 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى XII شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتتارى ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلدادى. تاريحي قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا قاتىسقان دەپۋتاتتار سول كەزەڭدى ەسكە الىپ، ەلدىڭ ەگەمەندىككە قاراي جاساعان قادامى، دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ بارىسى مەن ۇلتتىق ماسەلەلەر توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاستار تۋرالى ايتتى.
جوعارعى كەڭەسكە ەكى رەت، پارلامەنتكە ەكى رەت ءوزىن-ءوزى ۇسىنىپ، ءبىر مانداتتىق جولمەن ءتورت مارتە دەپۋتات بولعان – امالبەك تشانوۆ.
– 1990 جىلدار، ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋعا دەيىنگى قازاقستان قانداي بولدى؟
– ول كەز ەرەكشە ەدى. ۋاقىت وزگەردى، زامان وزگەردى، ساياسات وزگەرىپ جاتىر. ەندى ول كەزدە جوعارى كەڭەستە 360 دەپۋتات بولدىق. تاۋەلسىزدىك قارساڭىنداعى جۇلدىزدى كۇندەر. شىنىن ايتسام، سول ۋاقىتتاعى جۇرتتىڭ ۇيقىسى قانبايتىن. قازىرگىدەي ەمەس، سول كەزدەگى ەل، مەملەكەتتىك تاعدىرى قالاي بولدى دەگەن جاۋاپكەرشىلىك وتە جوعارى بولدى. سول جاۋاپكەرشىلىككە بايلانىستى ءبىزدىڭ ءاربىر دەپۋتاتتىڭ دا ءوز حالقىنا، ەلىنە دەگەن كوزقاراسى، پىكىرى وتە جوعارى بولدى. پاتريوتتىق سەزىم ەڭ جوعارى دارەجەدە بولدى دەسەم قاتەلەسپەگەن بولار ەدىم.
العاشىندا پارلامەنتتىك-پرەزيدەنتتىك مەملەكەت ەدىك. ارمەن قاراي قالاي وزگەرگەنىن وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر. جوعارى كەڭەستىڭ ون ەكىنشى جانە ون ءۇشىنشى شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتارى سياقتى تۇلعالاردى ەندى كورەمىز با، كورمەيمىز با، ونى دا بىلمەيمىن. سەبەبى، سول زاماندا سايلاۋ ەرەكشە ەدى. ءيا، ەشكىم ەشكىمگە جالپاقتاپ، كوزسىز قوشتامادى. كەيدە مايدا-شۇيدە دە بولعان شىعار. بىراق، دەگەنمەن، حالىق ءوزى قالاعان دەپۋتاتىنا داۋىس بەرىپ سايلاپ الدى.
دەكلاراتسيا تالقىسىنداعى تارتىس
– دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار اراسىندا قانداي پىكىرتالاستار بولدى؟ قۇجاتتىڭ جەكەلەگەن باپتارىنا قاتىستى كەلىسپەۋشىلىكتەر كەزدەستى مە؟
– ارينە، كەلىسپەۋشىلىكتەر بولدى. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا قازاق ءتىلى ماسەلەسى وتە ءوتكىر تالقىلاندى. شامامەن، 114 نەمەسە 115 ادام سويلەدى.
ول كەزدە ءبىزدىڭ قازاقتاردىڭ ءوزى ورىس ءتىلدى قازاقتار ەدى عوي. ورىس تىلىنە كوبىرەك جانى اشىپ، ءمان بەرىپ، سولاي قالىپتاسىپ، ءوزىمىزدىڭ تۋعان ۇلتتىق تىلىمىزدەي قابىلداعان ازاماتتار دا كوپ بولدى عوي. سولاردىڭ بەتىن ءبىر قاراي بۇرۋ وتە قيىن بولدى. بىراق دەگەنمەن ءبارىبىر جەمىستى بولدى. باسقا دا كوپتەگەن جايت كوپ قوي. ودان بەرى 36 جىل ءوتتى. كوپ نارسە ءوتتى. سول كەزەڭگە مەن قازىر ءبىر اڭىز سياقتى قارايمىن.
سونداعى نازارعا العانىمىز ادامي تازالىق – ۇلتتىق نەگىزىمىز ەدى. سول كەزدەگى قازاقتار، دەپۋتاتتار قايدا دەپ ويلايمىز.
– ءالى كۇنگە دەيىن ءتىل ماسەلەسى اقساپ كەلە جاتىر ما؟
– قازىر اقساعاندا دا كەرىسىنشە ۇدەپ كەتتى. سول كەزدەگى جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن كورسەڭىز، تاۋدى قوپارارداي ەدى. باسقا ۇلتتىڭ ازاماتتارى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەت ەكەنىنە كوزى جەتتى دە، كەيبىر ۇلتشىل، ويى بوتەن پىكىرلىلەر كوشىپ جاتتى. ال قالعاندارى بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرىپ، مادەنيەتىن قابىلداپ جاتتى.
«6-7 ساعات جوعارعى كەڭەستە قارالدى»
سول جىلدارى الماتى قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان احان بيجانوۆ ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋ بارىسىن ءوز كوزىمەن كورگەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، قۇجاتتى تالقىلاۋعا دەپۋتاتتار مەن قوعام وكىلدەرى بەلسەندى قاتىسىپ، ءتۇرلى ۇسىنىستار ايتقان.
– مەن سول جىلدارى وسى قالانىڭ باسشىلارىنىڭ بىرەۋى، الماتى قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان ەىدم. جوعارعى كەڭەستىڭ جينالىستارىنا قاتىسىپ تۇراتىنبىز، ءبىزدى شاقىراتىن. سونىڭ بارلىعىنا قاتىسىپ، ءوز كوزىممەن تالاي تالقىلانعان ماسەلەلەردى ەستىگەنىم، قاتىسقانىم بار، - دەپ ەسكە الادى ول.
احان بيجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، سول كەزدەگى دەپۋتاتتار مەن قوعام بۇل ماسەلەگە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن بەرگەن.
– بالاما دەكلاراتسيا دا بولعان، بۇل ماسەلە جوعارعى كەڭەستە 6-7 ساعات قارالدى. ءتۇرلى ۇسىنىستار بولدى، ءتۇرلى پىكىرلەر بولدى. بىراق تۇبىندە، ءبىزدىڭ ەگەمەندىكتى جاريالاعان، سول ەگەمەندىگىمىزدىڭ، مەملەكەتىمىزدىڭ، مەملەكەتتىگىمىزدىڭ پرينتسيپتەرىن تاعايىنداعان دەكلاراتسيانى قابىلدادى، - دەيدى احان بيجانوۆ.
«العاشقى دەكلاراتسيانىڭ مىندەتى»
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى XII شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتتى بولعان نۇرلان ورازالين دە ءوز ەستەلىگىن ايتتى.
– 360 دەپۋتاتتىق ورىننىڭ بىرىنە تالاپتانىپ، مەن دە سايلاۋعا ءتۇستىم. ۇلت ساياساتى، مادەنيەت پەن ءتىلدى دامىتۋ دەيتىن كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدىم. كوميتەتىمىزدىڭ توراعاسى – ءابىش كەكىلباەۆ. ءبىزدىڭ كوميتەت وتە كەڭ جانە پارمەندى كوميتەت بولدى، شەرحان مۇرتازا، ءانۋار ءالىمجانوۆ، قادىر مىرزالى، ءابىش كەكىلباەۆ، كامال سمايىلوۆ، قالداربەك نايمانباەۆ، مۇرات اۋەزوۆ. سىندى ازاماتتار بولدى. بۇلاردىڭ ارقايسىسى ۇلتتىڭ بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭىندە سونىڭ سيپاتىن اشاتىن، سىرىنا بويلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن، ۇلتتىڭ قيىندىعىمەن بىرگە كۇنگەيىن، كولەڭكەسىن ءبارىن انىقتاۋعا سەپتىگى تيەتىن تۇلعالار ەدى، - دەپ ەسكە الادى بۇرىنعى دەپۋتات.
نۇرلان ءورازاليننىڭ ايتۋىنشا، تاۋەلسىزدىكتى بەكىتەتىن زاڭداردى ومىرگە الىپ كەلۋ كەرەك بولدى.
– وسى دەكلاراتسيانىڭ العاشقى جوباسىن جاساۋعا قىزۋ ارالاستىق. ءتىلدى، سالتتى، ءداستۇردى، رۋحتى، ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدى، ەركىمىزدى بەكىتەتىن زاڭداردى ءبارىن جاساۋ كەرەك دەگەننىڭ العىشارتى وسى دەكلاراتسياعا نەگىز بولدى، - دەيدى ول.
«بابالار اڭساعان ارمانعا جەتتىك»
ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداعان 360 دەپۋتاتتىڭ قاتارىندا بولعان ورازالى سابدەن دە تاريحي كۇننىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ول رەسپۋبليكا كۇنىمەن قازاقستان حالقىن قۇتتىقتاپ، ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋگە ۇلەس قوسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرىن ەسكە الدى.
– اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانىنا جەتتىك. مىنە، ەندى تاۋەلسىز ەل بولدىق. وڭاي بولعان جوق، - دەيدى ول.
ورازالى سابدەنوۆ كوپشىلىكتى وسى مەرەكەمەن قۇتتىقتايتىنىن ايتادى.
– پارلامەنتتىڭ ءتورت مارتە دەپۋتاتى رەتىندە، عالىمداردىڭ اتىنان، زيالى قاۋىمنىڭ اتىنان، ەگەمەندىك الۋداعى باسپالداقتىڭ باستاۋىندا تۇرعان ادامنىڭ ءبىرى رەتىندە حالىقتى قۇتتىقتايمىن. ەگەمەندىك العان ۋاقىتتا، اكادەميك زيمانوۆ، اكادەميك جابايحان ءابدىلدين، اكادەميك سەرىكبوسىن ءابدىلداۇلى، اكادەميك جولداسبەكوۆ، اكادەميك ەسەنوۆ، اكادەميك قوزىباەۆتىڭ ءۇرىم بۇتاعىنا، بالا-شاعاسىنا، نەمەرەلەرىنە قازىر العىسىمدى ايتقىم كەلەدى، - دەيدى ورازالى سابدەنوۆ.
سىمبات ناۋحان
«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى
