Täuelsızdıktıŋ eleŋ-alaŋyndaǧy deputattar Egemendık deklarasiiasy qalai qabyldanǧanyn eske alady.
25 qazan – Respublika künı. Būl mereke alǧaş ret 1992 jyly bekıtılıp, 17 jyl boiy atalyp öttı. 2009 jyly merekeler tızımınen alynyp tastalǧanymen, halyq jadynda saqtaldy. Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǧy 16 şıldede ötken Ūlttyq qūryltaida Respublika künın qaita atap ötıp, oǧan ūlttyq mereke märtebesın berudı ūsyndy. Osy bastamadan keiın qyrküiek aiynda Parlament «Qazaqstan Respublikasyndaǧy merekeler turaly» zaŋǧa tüzetuler engızdı. Sonyŋ nätijesınde 25 qazan – ūlttyq mereke, al 16 jeltoqsan – memlekettık mereke retınde bekıtıldı.
Respublika künı Qazaqstannyŋ memlekettık egemendıgı turaly deklarasiianyŋ qabyldanuymen bailanysty bekıtıldı. 1990 jylǧy 25 qazanda Qazaq KSR Joǧarǧy Keŋesı XII şaqyrylymynyŋ deputattary egemendık turaly deklarasiiany qabyldady. Tarihi qūjattyŋ qabyldanuyna qatysqan deputattar sol kezeŋdı eske alyp, eldıŋ egemendıkke qarai jasaǧan qadamy, deklarasiiany talqylau barysy men ūlttyq mäseleler töŋıregındegı pıkırtalastar turaly aitty.
Joǧarǧy keŋeske ekı ret, Parlamentke ekı ret özın-özı ūsynyp, bır mandattyq jolmen tört märte deputat bolǧan – Amalbek Tşanov.
– 1990 jyldar, Egemendık deklarasiiasyn qabyldauǧa deiıngı Qazaqstan qandai boldy?
– Ol kez erekşe edı. Uaqyt özgerdı, zaman özgerdı, saiasat özgerıp jatyr. Endı ol kezde Joǧary keŋeste 360 deputat boldyq. Täuelsızdık qarsaŋyndaǧy jūldyzdy künder. Şynyn aitsam, sol uaqyttaǧy jūrttyŋ ūiqysy qanbaityn. Qazırgıdei emes, sol kezdegı el, memlekettık taǧdyry qalai boldy degen jauapkerşılık öte joǧary boldy. Sol jauapkerşılıkke bailanysty bızdıŋ ärbır deputattyŋ da öz halqyna, elıne degen közqarasy, pıkırı öte joǧary boldy. Patriottyq sezım eŋ joǧary därejede boldy desem qatelespegen bolar edım.
Alǧaşynda parlamenttık-prezidenttık memleket edık. Ärmen qarai qalai özgergenın özderıŋız de bılesızder. Joǧary keŋestıŋ on ekınşı jäne on üşınşı şaqyrylymdaǧy deputattary siiaqty tūlǧalardy endı köremız ba, körmeimız ba, ony da bılmeimın. Sebebı, sol zamanda sailau erekşe edı. İä, eşkım eşkımge jalpaqtap, közsız qoştamady. Keide maida-şüide de bolǧan şyǧar. Bıraq, degenmen, halyq özı qalaǧan deputatyna dauys berıp sailap aldy.
DEKLARASİIа TALQYSYNDAǦY TARTYS
– Deklarasiiany talqylau kezınde deputattar arasynda qandai pıkırtalastar boldy? Qūjattyŋ jekelegen baptaryna qatysty kelıspeuşılıkter kezdestı me?
– Ärine, kelıspeuşılıkter boldy. Täuelsızdık tūsynda qazaq tılı mäselesı öte ötkır talqylandy. Şamamen, 114 nemese 115 adam söiledı.
Ol kezde bızdıŋ qazaqtardyŋ özı orys tıldı qazaqtar edı ǧoi. Orys tılıne köbırek jany aşyp, män berıp, solai qalyptasyp, özımızdıŋ tuǧan ūlttyq tılımızdei qabyldaǧan azamattar da köp boldy ǧoi. Solardyŋ betın bır qarai būru öte qiyn boldy. Bıraq degenmen bärıbır jemıstı boldy. Basqa da köptegen jait köp qoi. Odan berı 36 jyl öttı. Köp närse öttı. Sol kezeŋge men qazır bır aŋyz siiaqty qaraimyn.
Sondaǧy nazarǧa alǧanymyz adami tazalyq – ūlttyq negızımız edı. Sol kezdegı qazaqtar, deputattar qaida dep oilaimyz.
– Älı künge deiın tıl mäselesı aqsap kele jatyr ma?
– Qazır aqsaǧanda da kerısınşe üdep kettı. Sol kezdegı jastardyŋ patriottyq sezımın körseŋız, taudy qoparardai edı. Basqa ūlttyŋ azamattary Qazaqstannyŋ ūlttyq memleket ekenıne közı jettı de, keibır ūltşyl, oiy böten pıkırlıler köşıp jatty. Al qalǧandary balalaryn qazaq mektebıne berıp, mädenietın qabyldap jatty.
«6-7 SAǦAT JOǦARǦY KEŊESTE QARALDY»
Sol jyldary Almaty qalalyq deputattar keŋesınıŋ töraǧasy bolǧan Ahan Bijanov Egemendık turaly deklarasiianyŋ qabyldanu barysyn öz közımen körgenın aitady. Onyŋ sözınşe, qūjatty talqylauǧa deputattar men qoǧam ökılderı belsendı qatysyp, türlı ūsynystar aitqan.
– Men sol jyldary osy qalanyŋ basşylarynyŋ bıreuı, Almaty qalalyq deputattar keŋesınıŋ töraǧasy bolǧan eıdm. Joǧarǧy keŋestıŋ jinalystaryna qatysyp tūratynbyz, bızdı şaqyratyn. Sonyŋ barlyǧyna qatysyp, öz közımmen talai talqylanǧan mäselelerdı estıgenım, qatysqanym bar, - dep eske alady ol.
Ahan Bijanovtyŋ aituynşa, sol kezdegı deputattar men qoǧam būl mäselege barynşa jauapkerşılıkpen qarap, özderınıŋ ūsynystaryn bergen.
– Balama deklarasiia da bolǧan, būl mäsele Joǧarǧy keŋeste 6-7 saǧat qaraldy. Türlı ūsynystar boldy, türlı pıkırler boldy. Bıraq tübınde, bızdıŋ egemendıktı jariialaǧan, sol egemendıgımızdıŋ, memleketımızdıŋ, memlekettıgımızdıŋ prinsipterın taǧaiyndaǧan Deklarasiiany qabyldady, - deidı Ahan Bijanov.
«ALǦAŞQY DEKLARASİIаNYŊ MINDETI»
Qazaq KSR Joǧarǧy Keŋesı XII şaqyrylymynyŋ deputatty bolǧan Nūrlan Orazalin de öz estelıgın aitty.
– 360 deputattyq orynnyŋ bırıne talaptanyp, men de sailauǧa tüstım. Ūlt saiasaty, mädeniet pen tıldı damytu deitın komitet töraǧasynyŋ orynbasary boldym. Komitetımızdıŋ töraǧasy – Äbış Kekılbaev. Bızdıŋ komitet öte keŋ jäne pärmendı komitet boldy, Şerhan Mūrtaza, Änuar Älımjanov, Qadyr Myrzaly, Äbış Kekılbaev, Kamal Smaiylov, Qaldarbek Naimanbaev, Mūrat Äuezov. syndy azamattar boldy. Būlardyŋ ärqaisysy ūlttyŋ belgılı bır damu kezeŋınde sonyŋ sipatyn aşatyn, syryna boilauǧa mümkındık beretın, ūlttyŋ qiyndyǧymen bırge küngeiın, köleŋkesın bärın anyqtauǧa septıgı tietın tūlǧalar edı, - dep eske alady būrynǧy deputat.
Nūrlan Orazalinnıŋ aituynşa, Täuelsızdıktı bekıtetın zaŋdardy ömırge alyp kelu kerek boldy.
– Osy deklarasiianyŋ alǧaşqy jobasyn jasauǧa qyzu aralastyq. Tıldı, saltty, dästürdı, ruhty, ūlttyq tūtastyǧymyzdy, erkımızdı bekıtetın zaŋdardy bärın jasau kerek degennıŋ alǧyşarty osy deklarasiiaǧa negız boldy, - deidı ol.
«BABALAR AŊSAǦAN ARMANǦA JETTIK»
Egemendık turaly deklarasiiany qabyldaǧan 360 deputattyŋ qatarynda bolǧan Orazaly Säbden de tarihi künnıŋ maŋyzyn atap öttı. Ol Respublika künımen Qazaqstan halqyn qūttyqtap, egemendıkke qol jetkızuge üles qosqan ziialy qauym ökılderın eske aldy.
– Ata-babalarymyzdyŋ ǧasyrlar boiy aŋsaǧan armanyna jettık. Mıne, endı täuelsız el boldyq. Oŋai bolǧan joq, - deidı ol.
Orazaly Säbdenov köpşılıktı osy merekemen qūttyqtaitynyn aitady.
– Parlamenttıŋ tört märte deputaty retınde, ǧalymdardyŋ atynan, ziialy qauymnyŋ atynan, egemendık aludaǧy baspaldaqtyŋ bastauynda tūrǧan adamnyŋ bırı retınde halyqty qūttyqtaimyn. Egemendık alǧan uaqytta, akademik Zimanov, akademik Jabaihan Äbdıldin, akademik Serıkbosyn Äbdıldaūly, akademik Joldasbekov, akademik Esenov, akademik Qozybaevtyŋ ürım būtaǧyna, bala-şaǧasyna, nemerelerıne qazır alǧysymdy aitqym keledı, - deidı Orazaly Säbdenov.
Symbat Nauhan
«Adyrna» ūlttyq portaly
