قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
تىلەكقابىل ءسابيتۇلى رامازانوۆتىڭ 65 جىلدىعىنا وراي
بولشەكتەرى يدەال گازدىڭ قاراپايىم ۇلگىسىنە باعىنبايتىن، ال ءاربىر قوزعالىسى ۇجىمدىق ءورىس پەن كۆانتتىق اسەرلەرگە تاۋەلدى زاتتى قالاي سيپاتتاۋعا بولادى؟ اكادەميك تىلەكقابىل رامازانوۆ ءۇشىن بۇل ساۋال بۇكىل عۇمىرىن ارناعان عىلىمي باعدارلاماعا اينالدى. ونىڭ عىلىمي مەكتەبى يدەال ەمەس جانە توزاڭدى پلازمانىڭ كۇردەلى الەمىن ەسەپتەۋگە، باقىلاۋعا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردا قولدانۋعا جول اشۋ ءۇشىن تەوريانى، كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋدى جانە ەكسپەريمەنتتى توعىستىردى.
كورشىلەرىن «ەستە ساقتايتىن» ماتەريا
پلازمانى كوبىنە زاتتىڭ ءتورتىنشى كۇيى دەپ اتايدى. الايدا بۇل انىقتاما ونىڭ جالپى سيپاتىن عانا انىقتايدى. گاز يوندالىپ، وندا ەركىن ەلەكتروندار مەن يوندار پايدا بولادى، ال ەلەكتر ورىستەرى بولشەكتەردىڭ قوزعالىسىنا اسەر ەتە باستايدى. سۇيىتىلعان ءارى ىستىق پلازمادا دەربەس بولشەكتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن سالىستىرمالى تۇردە كوپتەگەن ەسەپتەردە ءالسىز دەپ ساناعان. ال يدەال ەمەس پلازمادا مۇنداي قاراپايىم ارەكەتتەسۋ جويىلادى. ءوزارا ارەكەتتەسۋ ەنەرگياسى جىلۋ ەنەرگياسىمەن شامالاس، ءبىر بولشەكتىڭ قوزعالىس اينالاسىن وزگەرتەدى، ال قورشاعان ورتا ءوز كەزەگىندە ونىڭ تراەكتورياسىنا ىقپال ەتەدى.
فيزيكانىڭ ءدال وسى سالاسى تىلەكقابىل ءسابيتۇلى رامازانوۆ زەرتتەۋلەرىنىڭ باستى نىسانىنا اينالدى. يدەال ەمەس پلازما پلانەتالار مەن جۇلدىزداردىڭ قويناۋىندا، لازەرلىك يمپۋلسپەن قىزدىرىلعان تىعىز زاتتا، ينەرتسيالىق تەرمويادرولىق سينتەز مىندەتتەرىندە جانە زەرتحانالىق گاز رازريادتارىندا كەزدەسەدى. ونىڭ قاسيەتتەرىن ءبىلۋ قىسىم مەن ەنەرگيا تاسىمالىن، ەلەكتروتكىزگىشتىكتى، بولشەكتەردىڭ سوقتىعىسۋىن جانە جىلۋلىق تەپە-تەڭدىكتىڭ ورناۋ جىلدامدىعىن ەسەپتەۋ ءۇشىن قاجەت. ميكروسكوپيالىق دەڭگەيدەگى ءوزارا ارەكەتتەسۋدى سيپاتتاۋدا كەتكەن قاتە كەيىن بۇكىل جۇيە مودەلىنىڭ قاتەسىنە ۇلاسادى.
تىلەكقابىل ءسابيتۇلى 1961 جىلعى 28 مامىردا اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ گانيۋشكينو اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1983 جىلى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن «تەوريالىق فيزيكا» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ، كەيىن كۇندىزگى اسپيرانتۋرادا وقۋىن جالعاستىردى. ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋىن ماسكەۋ وبلىسىنىڭ ترويتسك قالاسىنداعى كۋرچاتوۆ اتىنداعى اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتىندا ورىندادى. ونىڭ كاسىبي جولى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىعىز بايلانىستى. ۋنيۆەرسيتەتتە ينجەنەر جانە كىشى عىلىمي قىزمەتكەردەن پروفەسسورعا، عىلىمي بولىمدەردىڭ باسشىسى مەن پرورەكتورعا دەيىنگى قىزمەتتەردى اتقاردى.
1988 جىلى جاس زەرتتەۋشى تىعىز پلازمانىڭ جىلۋ-فيزيكالىق جانە ەلەكتر-فيزيكالىق قاسيەتتەرىن تسيفرلىق مودەلدەۋگە ارنالعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1995 جىلى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ جوعارى تەمپەراتۋرالار بىرىككەن ينستيتۋتىندا پسەۆدوپوتەنتسيالدىق مودەلدەر نەگىزىندە يدەال ەمەس پلازمانى تەوريالىق جانە كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋگە ارنالعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ول قازاقستاندا «پلازما فيزيكاسى» ماماندىعى بويىنشا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتانعان تۇڭعىش عالىم بولدى. 1996 جىلى وعان پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلدى
شەكسىزدىكتىڭ ورنىنا فورمۋلا
پلازما فيزيكاسىنىڭ وزەكتى قيىندىقتارىنىڭ ءبىرى كۋلوندىق ءوزارا ارەكەتتەسۋگە بايلانىستى. زاريادتالعان بولشەكتەر ءبىر-بىرىنە الىس قاشىقتىقتان اسەر ەتەدى، ال نۇكتەلىك زاريادتارعا ارنالعان قاراپايىم فورمۋلانى كەيبىر ەسەپتەردە قولدانۋ ەنەرگيانىڭ شەكسىز ۇلكەن ماندەرىنە ماتەماتيكالىق الشاقتىقتارعا اكەلەدى. ناقتى پلازمانىڭ ءوزى بۇل ارەكەتتەسۋدى وزگەرتەدى: اينالاداعى زاريادتار ءورىستى ەكراندايدى، ال قىسقا قاشىقتىقتا بولشەكتەردىڭ تولقىن تابيعاتى بايقالادى. رامازانوۆ 1988 جىلعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا ستۋدەنت كەزىنەن باستاعان يدەياسىن اياقتاپ، پسەۆدوپوتەنتسيال نەگىزىندە تىعىز پلازماداعى N بولشەكتىڭ ءبىر مەزگىلدەگى كوررەلياتسياسىن سيپاتتايتىن جالپىلانعان پۋاسسون–بولتسمان تەڭدەۋىن قورىتىپ شىعاردى.
پسەۆدوپوتەنتسيال نەمەسە ءتيىمدى پوتەنتسيال مۇنداي ءوزارا ارەكەتتەسۋدى ءبىر جۇمىس فورمۋلاسىمەن سيپاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل شارتتى الماستىرۋ نەمەسە ماتەماتيكالىق ايلا ەمەس، جۇپتىق ارەكەتتەسۋگە ورتانىڭ ىقپالىن، كوپبولشەكتى كوررەلياتسيالاردى جانە بولشەكتەردىڭ كۆانتتىق تابيعاتىن ەنگىزۋ ءتاسىلى. 1995 جىلى بەدەلدى Physics Letters عىلىمي جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالادا ول ۇستازى، اكادەميك فازىلحان بايىمبەتوۆپەن بىرگە ۇجىمدىق قۇبىلىستاردى ەسكەرەتىن كلاسسيكالىق يدەال ەمەس پلازمانىڭ جاڭا پسەۆدوپوتەنتسيالدىق مودەلىن ازىرلەدى. بۇل ەڭبەك كەيىن جۇيەلى تۇردە كەڭەيگەن ءىرى ءارى كەلەشەگى زور باعىتتىڭ نەگىزىن قالادى.
2002 جىلى تىلەكقابىل رامازانوۆ شاكىرتتەرىمەن بىرگە كۇشتى بايلانىسقان جارتىلاي كلاسسيكالىق پلازما ءۇشىن قىسقا قاشىقتىقتاعى كۆانتتىق-مەحانيكالىق ديفراكتسيانى دا، الىس قاشىقتىقتاعى زارياد ورىستەرىنىڭ ەكراندالۋىن دا قاتار ەسكەرەتىن ەكراندالعان ءتيىمدى پوتەنتسيالداردى العاش رەت الدى. عىلىمي كۇردەلى پروتسەستى كوپشىلىك وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن تانىمدىق سيپاتتا تۇسىندىرە كەتسەك. عالىمدار قاراپايىم كۋلوندىق فورمۋلا جەتكىلىكسىز بولاتىن قاشىقتىقتىڭ بارشا اۋقىمىندا بولشەكتەر اراسىنداعى كۇشتىڭ دۇرىس «بەينەسىن» جاسادى.
كەلەسى قادام ەلەكتروندار مەن يونداردىڭ قاتارىندا بەيتاراپ اتومداردا ساقتالاتىن ءىشىنارا يوندالعان پلازماعا قاتىستى جاسالدى. 2005 جىلعى جۇمىستا ديفراكتسيا مەن ەكراندالۋدى ەسكەرەتىن «زارياد–اتوم» پولياريزاتسيالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋ مودەلى قورىتىلدى. مۇنداي مودەلدەر تىعىز پلازمانىڭ تاسىمالدىق جانە وپتيكالىق قاسيەتتەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن قاجەت، ويتكەنى ەلەكتروننىڭ اتوممەن سوقتىعىسۋى جۇيەنىڭ وتكىزگىشتىگى مەن قۇرامىنا اسەر ەتەدى.
2016 جىلى تىلەكقابىل رامازانوۆ پەن ونىڭ شاكىرتتەرى مۋلتيپولدىك جىكتەۋ ءادىسىن كلاسسيكالىق جانە كۆانتتىق پلازماداعى كۇردەلى بولشەكتەرگە قولداندى. ولار «ديپول–ديپول»، «زارياد–ديپول»، «زارياد–اتوم» جانە «اتوم–اتوم» جۇپتارى ءۇشىن پوتەنتسيالدار الدى. بۇل ءادىس ورتانىڭ جەكە زارياد ءورىسىن قالاي وزگەرتەتىنى بەلگىلى بولسا، ودان قۇراما نىسانداردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن دايەكتى تۇردە شىعارۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. وسىلايشا ءبىر ماتەماتيكالىق يدەيا توزاڭدى پلازما، جىلى تىعىز زات جانە كوندەنساتسيالانعان كۇي فيزيكاسىنىڭ مىندەتتەرىن ءوزارا بايلانىستىرادى.
تىعىز پلازماعا ارنالعان كومپيۋتەرلىك ەكسپەريمەنت
فورمۋلا نەگىزىندە ماتەريانىڭ ولشەنەتىن قاسيەتىن ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرگەندە عانا شىنايى كۇشكە يە بولادى. 2006 جىلعى جۇمىستا تىلەكقابىل رامازانوۆ نەمىس ارىپتەستەرىمەن بىرگە تىعىز كۆازيكلاسسيكالىق سۋتەگى پلازماسىنىڭ ميكروسكوپيالىق سيپاتتامالارى مەن ەلەكتروتكىزگىشتىگىن زەرتتەۋ ءۇشىن مولەكۋلالىق ديناميكا ءادىسىن قولداندى. ەسەپتەۋ ەكسپەريمەنتىندە بولشەكتەر بەرىلگەن كۇشتەردىڭ اسەرىمەن قوزعالادى، ال زەرتتەۋشى كوپتەگەن تراەكتوريالاردان ۇجىمدىق مىنەز-قۇلىقتىڭ قالاي قالىپتاساتىنىن باقىلايدى.
بۇل ءتاسىل قاراپايىم جۋىقتاۋ سەنىمسىز بولا باستاعاندا، ال تولىق كۆانتتىق ەسەپتەۋ اسا كۇردەلى ارالىق پارامەترلەر ايماعىندا ەرەكشە ماڭىزدى. كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ اناليتيكالىق تەوريا مەن فيزيكالىق ەكسپەريمەنتتى جالعايتىن بۋىنعا اينالادى. ول ءوزارا ارەكەتتەسۋ پوتەنتسيالىن تەكسەرۋگە، كوررەلياتسيالىق فۋنكتسيالاردى الۋعا جانە استروفيزيكالىق نىساندار مەن باسقارىلاتىن سينتەز زەرتتەۋلەرىنە ءتان جاعدايلاردا زارياد تاسىمالىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
روستوك ۋنيۆەرسيتەتى مەن لوس-اندجەلەستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ ورىندالعان 2010 جىلعى حالىقارالىق زەرتتەۋ ءىشىنارا يوندالعان سۋتەگى پلازماسىنىڭ كۇي تەڭدەۋىنە ارنالدى. اۆتورلار ەلەكترون–اتوم ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ۇلەسىن شاشىراۋ جونىندەگى ەكسپەريمەنتتىك دەرەكتەرمەن بايلانىستىرىپ، قىسىمدى، حيميالىق پوتەنتسيالدى جانە قۇرامدى تەمپەراتۋرا مەن تىعىزدىققا قاراي ەسەپتەدى. الىنعان ناتيجەلەر نەعۇرلىم جۋىق مودەلدەردى تەكسەرۋگە ارنالعان باعدار بولدى.
كەيىن عىلىمي توپ بۇل ءتاسىلدى اسىل گازداردىڭ تىعىز پلازماسىنا تاراتتى. 2022 جىلعى جاريالانىمداردا ەلەكتروننىڭ گەلي جانە باسقا اسىل گاز اتومدارىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ءتيىمدى وپتيكالىق پوتەنتسيالدارى قۇرىلدى. ەكراندالۋ، ديفراكتسيا، پولياريزاتسيالىق جانە الماسۋ ۇلەستەرىن ءبىر مەزگىلدە ەسكەرۋ ءار اسەردى جەكە ەسەپتەگەنمەن سالىستىرعاندا شاشىراۋ سيپاتتامالارىن ەداۋىر وزگەرتتى. بۇل — ماڭىزدى ادىسنامالىق قورىتىندى، ياعني تىعىز ورتادا فيزيكالىق مەحانيزمدەردى تەكسەرۋسىز ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز تۇزەتۋلەر رەتىندە قوسا سالۋعا بولمايدى.
2024 جىلعى زەرتتەۋدە تىلەكقابىل رامازانوۆ پەن ارىپتەستەرى بەريلليدىڭ تىعىز ىستىق پلازماسىنداعى تەمپەراتۋرالىق رەلاكساتسياسىن قاراستىردى. ەسەپتەۋ يوندىق وزەكشەنىڭ شەكتى ولشەمى مەن ىشكى قۇرىلىمى ەلەكترون–يون سوقتىعىسۋلارىنىڭ تاسىمالدىق قيماسىنا، سوقتىعىسۋ جيىلىگىنە جانە تەمپەراتۋرالاردىڭ تەڭەلۋ جىلدامدىعىنا اسەر ەتەتىنىن كورسەتتى. لازەرمەن يندۋكتسيالانعان پلازما مەن ينەرتسيالىق تەرمويادرولىق سينتەزدى مودەلدەۋ ءۇشىن بۇل ءپرينتسيپتى ماسەلە. ەلەكتروندار مەن يوندار اراسىنداعى ەنەرگيا الماسۋ ۋاقىتى بۇكىل جۇيەنىڭ ەۆوليۋتسياسىن ايقىندايدى.
بولشەكتەرى كريستالل تۇزەتىن پلازما
2000 جىلداردىڭ باسىندا اكادەميك تىلەكقابىل رامازانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستاندا جاڭا باعىت - توزاڭدى نەمەسە كەشەندى پلازما فيزيكاسى دامي باستادى. كادىمگى گاز رازريادىنا قاتتى زاتتىڭ ميكروبولشەكتەرى ەنگىزىلەدى. ولار بەتىنە ەلەكترونداردى جيناپ، ۇلكەن تەرىس زاريادقا يە بولادى دا، ءوزارا كۇشتى ارەكەتتەسە باستايدى. بەلگىلى ءبىر جاعدايدا بولشەكتەر كريستالدىق تورعا ۇقسايتىن رەتتەلگەن قۇرىلىم تۇزەدى. مۇنداي نىسان پلازمالىق كريستالل دەپ اتالادى.
فيزيك ءۇشىن بۇل جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى - ونىڭ كورنەكىلىگىندە. كادىمگى كريستالل اتومدارىن ناقتى ۋاقىتتا جاي كوزبەن باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس، ال پلازماداعى ميكروبولشەكتەردى كامەرا ارقىلى كورۋگە بولادى. زەرتتەۋشى رەتتىلىكتىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن، تولقىنداردىڭ تارالۋىن، اقاۋلاردىڭ ءتۇزىلۋىن جانە فازالىق اۋىسۋلاردىڭ ءجۇرۋىن باقىلايدى. كەشەندى پلازما كوپبولشەكتى ستاتيستيكالىق فيزيكانىڭ مودەلدىك زەرتحاناسىنا اينالادى.
2005 جىلى قازۇۋ-داعى بىرەگەي ەكسپەريمەنتتىك قوندىرعىدا قازاقستاندا العاش رەت پلازمالىق كريستالل الىندى. بۇل ناتيجە جەكە ەكسپەريمەنت رەتىندە عانا ماڭىزدى بولعان جوق. قوندىرعىنىڭ اينالاسىندا ءتيىمدى پوتەنتسيالدار تەورياسى گاز رازريادىنىڭ دياگنوستيكاسىمەن جانە ميكروبولشەكتەردى تىكەلەي باقىلاۋمەن ۇشتاسقان زەرتتەۋ باعدارلاماسى قالىپتاستى.
2008 جىلعى جۇمىس رازريادتىڭ كوزگە كورىنەتىن كورىنىسىن دە اسا ساقتىقپەن ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى. قاباتتالعان سولعىن رازريادتا جارقىراعان قاباتتاردىڭ ورنى ەلەكتر ءورىسىنىڭ ماكسيمۋمدارىمەن سايكەس كەلمەدى. تسيفرلىق مودەل مەن ەكسپەريمەنت توزاڭ بولشەكتەرىنىڭ ستراتانىڭ «كۇتپەگەن» جاعىندا قالىقتاۋ پارادوكسىن ءتۇسىندىردى. ەلەكتروندىق قۇرامداس بولىكتەگى بەيلوكال ۇدەرىستەر سالدارىنان وپتيكالىق جارقىراۋ ورىسكە قاتىستى كەڭىستىكتە ىعىسقان بولىپ شىقتى.
2014 جىلى توپ ەلەكترلىك زوند ماڭىنداعى توزاڭسىز ايماقتىڭ ەنى بويىنشا پلازمانى دياگنوستيكالاۋدىڭ بالاما ءادىسىن ۇسىندى. مودەل سول ايماقتىڭ ولشەنگەن كولەمى ارقىلى ەلەكترونداردىڭ تەمپەراتۋراسى مەن كونتسەنتراتسياسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەلەر لەنگميۋر زوندىمەن جۇرگىزىلگەن كلاسسيكالىق دياگنوستيكامەن سايكەس كەلدى. مۇنداي ءادىس ستاندارتتى زوندتىڭ دۇرىس ۆولت-امپەرلىك سيپاتتاماسىن الۋ قيىن بولعاندا پايدالى.
2015 جىلعى زەرتتەۋ زەرتحانالىق ەكسپەريمەنت پەن توزاڭ بۇلتىنىڭ ورتاسىنداعى بوس ايماق - ۆويدتىڭ ءتۇزىلۋ ەسەبىن بىرىكتىردى. بۇل ايماقتى يوندىق ىلەستىرۋ كۇشىنىڭ راديال قۇراۋشىسى قالىپتاستىراتىنى كورسەتىلدى. رازرياد توگى نەعۇرلىم جوعارى بولسا، ۆويد سوعۇرلىم كەڭ بولادى. ەسەپتەۋ ءىرى بولشەكتەر مەن گاز قىسىمى تومەن جاعدايدا بوس ايماقتاردىڭ ايقىنىراق بولاتىنىن دا بولجادى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ميكروگراۆيتاتسيا جاعدايىنداعى كەشەندى پلازماعا ارنالعان كەيىنگى ەكسپەريمەنتتەر ءۇشىن تەكسەرۋگە بولاتىن بولجام ۇسىنىلدى.
جەردەگى زەرتحانادان عارىشقا دەيىن
گراۆيتاتسيا ميكروبولشەكتەردەن ۇلكەن ۇشولشەمدى قۇرىلىمداردىڭ تۇزىلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. جەردە ولاردى ەلەكتر نەمەسە ماگنيت ورىسىمەن ۇستاپ تۇرۋ قاجەت. ميكروگراۆيتاتسيادا بۇل فاكتور جويىلىپ، جۇيەدە جەر ءۇستى ەكسپەريمەنتىنە قولجەتىمسىز رەجيمدەر اشىلادى. سوندىقتان كۇردەلى كۋلوندىق جۇيەلەردى زەرتتەۋ زاڭدى تۇردە وربيتاعا شىقتى.
2016 جىلى قۇرامىندا تىلەكقابىل رامازانوۆ جەتەكشىلىك جاساعان حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنىڭ بورتىنداعى جاڭعىرتىلعان «كۋلوندىق كريستالدار» قوندىرعىسىندا جۇرگىزىلگەن ەكسپەريمەنتتەر سەرياسىنىڭ ناتيجەلەرىن جاريالادى. ماگنيتتىك تۇزاقتا زاريادتالعان جانە زاريادتالماعان دياماگنيتتىك بولشەكتەر شوعىرىنىڭ ءتۇزىلۋى، ونىڭ تەربەلىستەرىنىڭ قوزۋى مەن ءوشۋى، سونداي-اق كۇشتى ەلەكتر ورىسىندە قۇرىلىمنىڭ بۇزىلۋى باقىلاندى. بولشەكتەردىڭ زاريادى ولاردىڭ شوعىردان ۇشۋ جىلدامدىعى بويىنشا باعالاندى.
زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ قاتارىندا قازاقستاندىق عارىشكەرلەر تالعات مۇساباەۆ پەن ايدىن ايىمبەتوۆ بولدى. بۇل جۇمىستا ۇعىمداردى ءدال اجىراتۋ قاجەت. جەردەگى پلازمالىق كريستالدار پلازمالىق ورتاداعى زاريادتالعان توزاڭنان تۇزىلسە، وربيتالىق ەكسپەريمەنت كادىمگى پلازمالىق ەكراندالۋ بولمايتىن ماگنيتتىك تۇزاقتاعى دياماگنيتتىك بولشەكتەردىڭ كۋلوندىق شوعىرلارىن زەرتتەدى. ەكى باعىتقا ورتاق وزەك - كۇشتى ارەكەتتەسەتىن بولشەكتەر مەن ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋ فيزيكاسى.
وربيتالىق ەكسپەريمەنت اكادەميك رامازانوۆ مەكتەبىنە ءتان ءبىر ەرەكشەلىكتى ايقىن كورسەتەدى. تەوريا فورمۋلا شەڭبەرىندە قالىپ قويمايدى. ءتيىمدى ءوزارا ارەكەتتەسۋ الدىمەن كومپيۋتەرلىك مودەلدە، كەيىن زەرتحانالىق قوندىرعىدا، ارى قاراي ميكروگراۆيتاتسيا جاعدايىندا تەكسەرىلدى. وسىنداي تسيكل ىرگەلى تاقىرىپتى تۇراقتى زەرتتەۋ باعدارلاماسىنا اينالدىردى.
قولدانىلۋ شەگى ايقىن كۆانتتىق گيدروديناميكا
زەرتتەۋلەردىڭ تاعى ءبىر باعىتى كۆانتتىق گيدروديناميكامەن بايلانىستى. ول ەلەكترونداردىڭ ۇجىمدىق قوزعالىسىن سۇيىقتىق قوزعالىسىنا ۇقساتىپ سيپاتتاپ، كادىمگى تەڭدەۋلەردى كۆانتتىق تۇزەتۋلەرمەن تولىقتىرادى. ءادىستىڭ تارتىمدىلىعى كۇردەلى كوپبولشەكتى ەسەپتى تىعىزدىق، جىلدامدىق جانە ءتيىمدى پوتەنتسيالدار ارقىلى ورنەكتەۋگە بولاتىندىعىندا. بىراق بۇل قولايلىلىق مودەلدى دالدىك شەگىنەن تىس قولدانۋ قاۋپىن تۋعىزادى.
2018 جىلعى شولۋ سيپاتىنداعى تەوريالىق ەڭبەكتە شەكتى تەمپەراتۋراداعى پلازما ءۇشىن كۆانتتىق گيدروديناميكا تەڭدەۋلەرى دايەكتى تۇردە شىعارىلىپ، بەلگىلى ناتيجەلەر ناقتىلاندى. بوم پوتەنتسيالىنىڭ بەيلوكال ءتۇرى ۇسىنىلدى جانە ءتاسىلدىڭ قولدانىلۋ ايماقتارى جەكە تالقىلاندى. ماقالانىڭ ماڭىزى الىنعان فورمۋلالارمەن عانا ەمەس، عىلىمي تارتىپپەن دە ولشەنەدى. اۆتورلار ىقشام مودەلدىڭ نەگىزىندە قانداي جۋىقتاۋلار جاتقانىن جانە وعان قانداي جاعدايدا سەنۋگە بولاتىنىن انىق كورسەتتى.
مۇنداي ۇستانىم اكادەميكتىڭ بۇكىل زەرتتەۋ باعىتىنا ءتان. ءتيىمدى مودەل ەسەپتى قانداي دا ءبىر جولمەن وڭايلاتقانى ءۇشىن ەمەس، شەشۋشى فيزيكالىق مەحانيزمدەردى ساقتاپ، تەكسەرىلەتىن شەكتەرگە يە بولعانى ءۇشىن قۇندى.
بۇل زەرتتەۋلەر قازاقستانعا نە بەردى؟
تىلەكقابىل رامازانوۆ پەن ونىڭ عىلىمي مەكتەبىنىڭ زەرتتەۋلەرى قازاقستان ءۇشىن بىرنەشە ماڭىزدى ناتيجە بەردى. ەڭ الدىمەن، ەلدە يدەال ەمەس جانە توزاڭدى پلازما فيزيكاسىنىڭ دەربەس باعىتى قالىپتاستى. وتاندىق تەوريالىق مودەلدەر، كومپيۋتەرلىك ادىستەر مەن ەكسپەريمەنتتىك قوندىرعىلار ازىرلەندى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق عالىمدار شەتەلدىك ازىرلەمەلەردى زەرتتەپ قانا قويماي، ءوز شەشىمدەرىن ۇسىنۋعا، ناتيجەلەرىن جەتەكشى حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالاۋعا جانە ءىرى بىرلەسكەن جوبالارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى.
قازاقستاندا توزاڭدى پلازمانى زەرتتەۋگە ارنالعان ەكسپەريمەنتتىك بازانىڭ قۇرىلۋى ەرەكشە ماڭىزدى. 2005 جىلى قازۇۋ-دا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت پلازمالىق كريستالل الىندى. جاسالعان قوندىرعىلار زاريادتالعان ميكروبولشەكتەردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا، رەتتەلگەن قۇرىلىمداردىڭ ءتۇزىلۋىن زەرتتەۋگە جانە تەوريالىق ەسەپتەردى زەرتحانادا تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل جۇمىستار قازاقستاننىڭ زاماناۋي پلازما فيزيكاسىنداعى ورنىن نىعايتىپ، جاس زەرتتەۋشىلەردى دايارلاۋعا جول اشتى.
مەكتەپتىڭ ناتيجەلەرى پلازمالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. زاريادتالعان بولشەكتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن، گاز رازريادتارىن جانە ميكروبولشەكتەرى بار پلازمانى زەرتتەۋ جاڭا ماتەريالداردى الۋ مەن وڭدەۋ، جابىندار جاساۋ، نانوبولشەكتەر مەن نانوكلاستەرلەر سينتەزى جانە پلازمالىق ۇدەرىستەردى دياگنوستيكالاۋ تەحنولوگيالارىنىڭ عىلىمي نەگىزىن قالايدى. اڭگىمە، ەڭ الدىمەن، بولاشاق تەحنولوگيالاردىڭ ىرگەلى نەگىزى جايلى بولىپ وتىر. عىلىمي مودەلدەن ونەركاسىپتىك قولدانىسقا كوشۋ ءۇشىن قوسىمشا سىناقتار مەن ينجەنەرلىك ازىرلەمەلەر قاجەت.
قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عارىش زەرتتەۋلەرىنە قاتىسۋى دا ۇلكەن جەتىستىك. حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنىڭ بورتىنداعى ەكسپەريمەنتتەر زاريادتالعان بولشەكتەردىڭ ميكروگراۆيتاتسيا جاعدايىنداعى سيپاتىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. جۇمىسقا قازاقستاندىق عارىشكەرلەر تالعات مۇساباەۆ پەن ايدىن ايىمبەتوۆ قاتىستى. وسىلايشا قازاقستان ءوز عارىشكەرلەرىن وربيتاعا ۇشىرعان ەل رەتىندە عانا ەمەس، عارىش ەكسپەريمەنتىن جۇرگىزگەن، عىلىمي باعدارلامانىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە تانىلدى.
اكادەميكتىڭ جەتەكشىلىگىمەن تەوريالىق فيزيكا، كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ جانە ەكسپەريمەنتتىك پلازما فيزيكاسى سالاسىندا عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى، PhD دوكتورلارى دايارلانۋدا. ول نەگىزىن سالعان عىلىمي مەكتەپ قازاقستانداعى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرىپ، جەتەكشى شەتەلدىك ورتالىقتارمەن ىنتىماقتاسىعى ارتۋدا. سوندىقتان اكادەميكتىڭ ەڭبەگى جاريالانعان ماقالالار سانىمەن عانا ەمەس، عىلىمي باعىتتىڭ، زەرتحانالىق بازانىڭ جانە عالىمداردىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ قالىپتاسۋىمەن ولشەنەدى.
يدەيانى جالعاستىرعان عىلىمي مەكتەپ
اكادەميك رامازانوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە تاقىرىپ قايتالانبايدى، ادىستەرگە ىزدەنىسكە تۇرەن سالىنادى. فيزيكالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدى انىقتاۋ، ونى ەسەپتە تەكسەرۋ، ەكسپەريمەنتپەن سالىستىرۋ جانە مودەلدى جۇيەلەردىڭ جاڭا كلاسىنا تاراتۋ. سوندىقتان ونىڭ ەسىمىمەن قاتار تىعىز سۋتەگى، بەريللي پلازماسى، اسىل گازدار، توزاڭ بۇلتتارى، پلازمالىق جانە كۋلوندىق كريستالدار سياقتى ءارتۇرلى نىساندار اتالادى. ولاردى كوررەلياتسيالانعان بولشەكتەر فيزيكاسى بىرىكتىرەدى.
1992–2011 جىلدارى عالىم قازۇۋ-دىڭ ەكسپەريمەنتتىك جانە تەوريالىق فيزيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا پلازما ۇدەرىستەرىن ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ، توزاڭدى پلازما جانە پلازمالىق تەحنولوگيالار زەرتحانالارىن باسقاردى. 2011 جىلدان بەرى ينستيتۋتتىڭ پلازما فيزيكاسى ءبولىمىن باسقارادى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءبىر دوكتورلىق، جيىرما كانديداتتىق جانە ون التى PhD ديسسەرتاتسياسى قورعالدى. بۇل ساندار تالىمگەرلىكتىڭ اۋقىمىن كورسەتەدى. اكادەميكتىڭ شاكىرتتەرى ەندىگى بىرلەسكەن اۆتورلارعا، جاڭا باعىتتاردىڭ جەتەكشىلەرىنە جانە حالىقارالىق زەرتحانالارمەن بايلانىستىرۋشى بۋىنعا اينالدى.
اكادەميكتىڭ عىلىمي مەكتەبى بۇگىنلە گەرمانيا، فرانتسيا، رەسەي، جاپونيا، اقش، وڭتۇستىك كورەيا جانە باسقا ەلدەردىڭ ورتالىقتارىمەن ىنتىماقاستىقتا. روستوك، كيل جانە كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن، رەسەيلىك ينستيتۋتتارمەن جانە عارىش ەكسپەريمەنتتەرىنە قاتىسۋشىلارمەن بىرلەسكەن ماقالالار جاريالاپ، قازاقستاندىق ناتيجەلەردى حالىقارالىق پلازما فيزيكاسىنىڭ اينالىمىنا ەنگىزدى. باستىسى، زەرتتەۋ بازاسى الماتىدا نەگىزى قالانىپ، دامىدى. قوندىرعىلار، مودەلدەردىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنان باستاپ، جاس مامانداردى دايارلاۋ ءىسى قازۇۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا دامىپ كەلەدى.
تىلەكقابىل رامازانوۆ 820-دان استام عىلىمي ەڭبەك جاريالاپ، حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا 240-تان استام بايانداما جاسادى. الايدا عىلىمي مەكتەپتىڭ ومىرشەڭدىگىن جاريالانىمداردىڭ ساپاسى مەن ىقپالدىلىعى ايقىندايدى. اكدەميك تەوريالىق ەسەپتەۋ مەن ەكسپەريمەنت ارقىلى عىلىمي مادەنيەتتى جالعاستىرۋدا.
عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى تۇلعا
رامازانوۆتىڭ عىلىمي ءومىربايانى ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتتى قامتيدى. 1998–2000 جىلدارى قازۇۋ فيزيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى، 2000–2006 جىلدارى ەكسپەريمەنتتىك جانە تەوريالىق فيزيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولدى. 2006–2007 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. 2007–2008 جىلدارى قازۇۋ-دىڭ عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالار جانە ەنگىزۋ جونىندەگى پرورەكتورى، 2010 - 2021 جىلدارى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق قىزمەت جونىندەگى پرورەكتورى بولدى.
عالىم ءۇشىن مۇنداي جۇمىس ءوز زەرتحاناسىنان تۇتاس زەرتتەۋ ورتاسىنىڭ ارحيتەكتۋراسىن باسقارۋتى تانىتسا كەرەك. ىرگەلى جوبالاردى، كادر دايارلاۋدى، ينفراقۇرىلىمدى، حالىقارالىق بايلانىستاردى، ساراپتامانى جانە ناتيجەلەردى ەنگىزۋدى ءوزارا ۇشتاستىرۋ قاجەت. ءوزارا ارەكەتتەسەتىن بولشەكتەر جۇيەسىن زەرتتەۋگە داعدىلانعان اكادەميكتىڭ تاجىريبەسى عىلىمدى باسقارۋدا دا سەپتىگىن تيگىزدى.
تىلەكقابىل رامازانوۆ ينتاس حالىقارالىق عىلىمي قورى مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ پلازما فيزيكاسى جونىندەگى باعدارلامالار مەن سالالىق جۋرنالدارعا ساراپشى بولدى. ول اعىلشىن تىلىندەگى Physical Sciences and Technology جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى جانە عىلىمي كەڭەستەر مەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ جۇمىسىنا قاتىسادى. 2017 جىلى عالىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى.
ونىڭ ەڭبەگى 2015 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن، 2017 جىلى «پاراسات» وردەنىمەن اتاپ ءوتىلدى. ول 2006, 2011 جانە 2021 جىلدارى ءۇش رەت «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىنىڭ يەگەرى اتانىپ، بەس رەت مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەندياعا يە بولدى. بۇل ماراپاتتار زەرتتەۋشى، پەداگوگتىق جانە ۇيىمداستىرۋشى قىزمەتتىڭ ءبىر ارنادا توعىسۋىن تانىتسا كەرەك.
كۇشتى بايلانىستار فيزيكاسى
مەرەيلى الپىس بەس جاسقا تىلەكقابىل رامازانوۆ قازاقستاندا يدەال ەمەس پلازما فيزيكاسى مەن پلازمالىق نانوتەحنولوگيالاردىڭ دەربەس عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرعان عالىم رەتىندە كەلىپ وتىر. عالىمنىڭ جولى تىعىز پلازماداعى بولشەكتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن قالاي دۇرىس سيپاتتاۋ كەرەك دەگەن ساۋالدان باستالدى. سول ساۋالدان پسەۆدوپوتەنتسيالدىق مودەلدەر، مولەكۋلالىق-ديناميكالىق ەسەپتەۋلەر، ەلەكتروتكىزگىشتىك پەن كۇي تەڭدەۋىن زەرتتەۋ، توزاڭدى پلازمانىڭ ەكسپەريمەنتتىك دياگنوستيكاسى، پلازمالىق كريستالدار، جاڭا نانوماتەريالدار جانە ميكروگراۆيتاتسيا جاعدايىنداعى جۇمىستار ءوربىدى.
بۇل باعدارلامانىڭ عىلىمي قۇندىلىعى - ونىڭ ساباقتاستىعىندا. 1995 جىلعى مودەل تاريحي فورمۋلا كۇيىندە قالعان جوق. ونىڭ لوگيكاسى ەكراندالعان پوتەنتسيالداردا، ەلەكترون–اتوم سوقتىعىسۋلارىنىڭ ەسەپتەرىندە، كۆانتتىق گيدروديناميكادا جانە تىعىز پلازمانىڭ تەمپەراتۋرالىق رەلاكساتسياسىنا قاتىستى قازىرگى مىندەتتەردە جالعاستى. ەكسپەريمەنتتىك تارماق تا زەرتحانالىق رازريادتان كۇردەلى توزاڭدى قۇرىلىمداردى دياگنوستيكالاۋعا جانە عارىش زەرتتەۋلەرىنە دەيىن دامىدى.
بۇل عىلىمي جولدى ءدال سيپاتتايتىن ءبىر مەتافورا بار. يدەال ەمەس پلازما بولشەكتەرىن ەندى جەكە-جەكە قاراستىرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا قىزىقتى بولا تۇسپەك. ءار بولشەكتە ۇجىمدىق ورتانىڭ ءىزى ساقتالادى. عىلىمي مەكتەپ تە ءدال وسىلاي قۇرىلعان. ونىڭ ناتيجەسى ءبىر اۆتورعا ەمەس، ۇستاز بەن شاكىرتتەردىڭ، تەوريا مەن ەكسپەريمەنتتىڭ، قازاقستان مەن الەمدىك ورتالىقتاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستارعا نەگىزدەلگەن. تىلەكقابىل رامازانوۆ ءدال وسىنداي جاڭا يدەيالار تۋدىرۋعا قابىلەتتى، ءوزارا تىعىز بايلانىسقان جۇيە قۇرا الدى
گۇلميرا سۇلتانباەۆا
پروفەسسور
