بىرنەشە ءىس-شارادا جۇزدەسىپ، جاقىنىراق تانىسقان سوڭ، مارتين مىرزانىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ تاجىريبەسى مەن بريتاندىق دۇنيەتانىمىنا قىزىعىپ، «ادىرنا» ءۇشىن ارنايى سۇحبات الۋدى ءجون كوردىم.
ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەزەكتى كونفەرەنتسياعا ونلاين تىركەلىپ بولعانىم سول ەدى، ءبىر كەزدە اكادەميالىق رەسمي پوشتاما حات كەلدى. جولداعان Martin Ward دەگەن اعىلشىن ازاماتى ەكەنىن كوردىم. بىراق تاقىرىبى قازاقشا، «Salamatsiz ba» دەپ تۇردى... قازاق ءتىلىن بىلەتىن ارىپتەس عالىم – مارتين ۋورد مىرزامەن تانىستىعىمىز وسىلاي باستالدى. ول – ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءتىل، مادەنيەت جانە قوعام مەكتەبىنىڭ (School of Languages, Cultures and Societies) پروفەسسورى.
– مارتين مىرزا، وسىدان ءتورت اي بۇرىن، ءسىز باسقاراتىن COIL Showcase ءىس شاراسىنا تىركەلگەنىمدە، «Salamatsiz ba» دەگەن تاقىرىپ قويىپ، حات جازعان ەدىڭىز. شىنى كەرەك، مەن سول كەزدە ءارى تاڭ قالدىم، ءارى قازاقشا بىلەتىن اعىلشىن عالىمىمەن تانىسقانىما قاتتى قۋاندىم. ال ءسىز مەنىڭ اتى-ءجونىمدى كورگەندە، العاش نە ويلادىڭىز؟
– ءيا، مەن ءبىرىنشى رەت ءسىزدىڭ اتى-ءجونىڭىزدى كورگەن كەزىمدە مەن مىنا كىسى ءسوزسىز قازاق دەپ ويلادىم. ويتكەنى مەن بۇرىن قازاقستاندا بولعانمىن، قازاقتاردى بىلەمىن. سودان قازاقتىڭ ەسىمىن كورگەنىمە قۋانىشتى بولدىم. جالپى، مەن وسى ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندە 9-10 جىلداي جۇمىس ىستەيمىن. سول جىلدار ىشىندە بىرنەشە قازاقپەن تانىستىم. ماگيستراتۋرادا وقۋعا كەلگەن نەمەسە ءسىز سياقتى شاقىرىلعان قوناق-عالىم بولىپ كەلگەندەر بولدى. بىراق جالپى العاندا، بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە قازاقتار وتە از كەلەدى. سول سەبەپتى قازاقتارمەن ءجيى كەزدەسىپ، سويلەسۋدىڭ ورايى ونشا كوپ ەمەس. ال ءساتى تۋىپ جاتسا، كەزدەستىرگەنىمە ءسوزسىز قۋانىشتى بولامىن.
– كوڭىلىڭىزگە كوپ راقمەت! ال ءوزىڭىز قاي سالانىڭ مامانىسىز؟ نە ءۇشىن ناقتى سول سالانى تاڭدادىڭىز؟
– ساراپشىلىق باعىتىم – اۋدارما ءىسى. مەن مادەنيەتارالىق ديالوگ پەن مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيانى وتە قىزىقتى سالا دەپ سانايمىن. سوڭعى وتىز ءبىر جىلدان بەرى قىتاي ءتىلى مەن جاپون ءتىلىنىڭ مامانى بولىپ قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىرمىن. اۋدارما ءىسى – ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن تۇسىنۋدە وتە زور ءرول اتقاراتىن ماڭىزدى سالا. اۋدارما جاساۋ جانە ونى قالاي وقىتۋ بويىنشا ءدارىس بەرەمىن. سونىمەن قاتار بوس ۋاقىتىمدا ءوزىم دە اۋدارما جۇمىستارىن جاسايمىن. قىتاي جانە جاپون كىتاپتارىن اعىلشىنعا اۋدارامىن. وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ قىتاي جانە جاپون تىلدەرىن ودان سايىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ داعدىمدى ودان ءارى دامىتادى. مەن – سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتەگى حالىقارالىق ءسوىL باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسىمىن. بۇل جوبا ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرىن ەكىنشى ەلدەگى ستۋدەنتتەرمەن ومىردە كورمەسە دە، ونلاين وقۋ قۇرالدارى ارقىلى بايلانىستىرۋعا جول اشادى. اعىلشىن ءتىلى قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەم ءۇشىن الەمدى جاقسىراق تانۋ جولى عوي. ال سونى وزگە ەلدەگى شىنايى ادامدارمەن شىنايى اڭگىمەلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرسا، عانيبەت ەمەس پە؟ جالپى، الەمدى تانۋ، ادامدارمەن بايلانىس ورناتۋ جانە شەت تىلدەرىن ۇيرەنۋدىڭ مەن ءۇشىن ماڭىزى زور. ءسوىL جوباسى ارقىلى سول مۇمكىندىكتى بۇكىل ستۋدەنتتەرگە بەرە الاتىنىمىزعا قۋانىشتىمىن. سول سەبەپتى دە بۇل – مەنىڭ سۇيىكتى ءىسىم.
– وتە جاقسى. وسى ورايدا ءسىز اۋدارما جاساعان كىتاپتار تۋرالى دا بىلە وتىرساق.
– ءيا، مەن بىرنەشە كىتاپتى اۋدارىپ، جاريالادىم. قىتاي روماندارىن اعىلشىنعا اۋداردىم. ونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ ساياسي ديسكۋرسى تۋرالى كىتاپتار دا بار. سونىمەن قاتار جاپوننىڭ اۋدارما جوباسىنا دا اتسالىسىپ، جاپوننىڭ 1100 بەتتىك سوعىستاعى اسكەري قۇجاتىن اۋداردىم. قىتايدىڭ تسزيلين پروۆينتسياسىنداعى بۇرىنعى جاپونيا بيلىگى تۋرالى. سول كەزدە يمپەريالىق جاپونيا تۋرالى كوبىرەك ءبىلدىم. ول اۋدارما جۇمىسىم ءۇش توم بولىپ شىقتى. ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەمىن.
– ءسىزدىڭ پوليگلوت ەكەنىڭىزدەن حاباردارمىن. جالپى قانشا ءتىل بىلەسىز؟
– ادەتتە مەن بۇل سۇراققا 8 ءتىل دەپ جاۋاپ بەرەمىن. اعىلشىن، قىتاي، جاپون، قازاق، يسپان، فرانتسۋز، نەمىس جانە فيليپپين ءتىلى. نەگىزى ودان دا كوپ تىلدەردى ۇيرەنگەنمىن. بىراق ەگەر مەن سول تىلدە اڭگىمە-دۇكەن قۇرا السام عانا مەن ول ءتىلدى بىلەمىن دەپ ايتامىن. دەگەنمەن ول تىلدەرىمنىڭ دە دەڭگەيى ءارتۇرلى.
– سونشا كوپ ءتىل بىلەدى ەكەنسىز. قانداي كەرەمەت!
– قۇدايعا شۇكىر! /كۇلەدى/
– ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندە قاشاننان بەرى جۇمىس ىستەيسىز؟ سىزگە بۇل وقۋ ورنى نەسىمەن ۇنايدى؟ بۇل وقۋ ورداسىنىڭ قانداي قۇندىلىعى سىزگە جاقىن؟
– مەن ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەگەلى توعىز جىل بولدى. بىراق وعان دەيىن 18 جاس كەزىمدە بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە ستۋدەنت بولىپ وقۋعا ءتۇسىپ، جاپون ءتىلى مەن قىتاي ءتىلىن وقىعان بولاتىنمىن. 1999 جىلى وقۋىمدى ءبىتىردىم دە، ازياعا كەتتىم. ون التى جىلداي سول جاقتا ءومىر ءسۇردىم. نەگىزى مەن قايتادان ءبىر كۇنى ليدس ۋنيۆەرسيتەتىنە ورالامىن، وسى جەردە جۇمىس ىستەيمىن دەپ مۇلدەم ويلاعان جوقپىن. بىراق قۇدايعا شۇكىر، وسىندا كەلدىم. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتى وتە جاقسى كورەمىن. ارينە، ءوزىمنىڭ ستۋدەنت كەزىمدەگى ەستەلىكتەرىم، العان تاجىريبەم بار، ول تۇسىنىكتى. دەگەنمەن، بۇل وقۋ ورداسىنداعى ارىپتەستەردىڭ ءبىر-بىرىمەن وتە جوعارى دارەجەدە، كاسىبي تۇرعىدا جۇزەگە اسىراتىن قارىم-قاتىناسىن قاتتى باعالايمىن. جاناشىرلىق، قامقورلىق تانىتادى، ول مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ناعىز حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت. ءوزىم ءدارىس بەرگەن كەزدە، كوپ ستۋدەنتپەن جۇمىس ىستەيمىن، سولارعا قولداۋ بىلدىرگەندى دە جاقسى كورەمىن. ولاردىڭ وڭ ناتيجەمەن وقۋ ءبىتىرىپ جاتقانىن كورۋ – ءبىر عانيبەت.
– ال قازاقستانعا العاش قاشان كەلدىڭىز، قانشا ۋاقىت تۇردىڭىز؟ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە نە تۇرتكى بولدى؟
– مەن ءبىرىنشى رەت قازاقستانعا 2000 جىلى باردىم. قاڭتار ايى ەدى. جيىرما التى جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. سول كەزدە شىمكەنتتە 7 اي بولدىم. قازاق وتباسىمەن بىرگە تۇردىم. ولار اعىلشىن ءتىلىن بىلمەدى. مەن دە العاشىندا قازاقشا بىلمەدىم. Cول جەتى اي بويى قازاق تىلىنەن اپتاسىنا ءتورت رەت ساباق الدىم. الدىمەن جاي-جاي قازاقشا وقۋدى ۇيرەنىپ باستادىم، ءار كەشتە سول وتباسى مۇشەلەرىمەن سويلەسەتىنبىز. سول ءۇيدىڭ بالالارىنىڭ سۋرەتتى كىتاپشالارىن قولىما الىپ، «مىناۋ نە؟» «اناۋ نە؟» دەپ سۇراپ وتىراتىنمىن. سول ارقىلى اقىرىن-اقىرىن قازاقشا ۇيرەنىپ كەتتىم. سول كەزدە مەن ءوزىم ءۇشىن ءبىر تىڭ جاڭالىق اشتىم: قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى مەن جاپون ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنىڭ جاقىن جەرلەرى بار. ەكى ءتىلدىڭ قۇرىلىمى ۇقسايدى ەكەن. مىسالى، «سونى كوردىم»، «اناۋ جەرگە باردىم دەگەن سويلەمدەگى جالعاۋدىڭ قويىلۋى جاپون تىلىمەن بىردەي. سونداي-اق ەكى تىلدە دە بايانداۋىش سويلەمنىڭ سوڭىندا كەلەدى. سوندىقتان، قازاقشا وقىعان كەزدە، جاپون تىلىندەگى ەرەجەلەر ەسىمە ءتۇسىپ، ماعان ءبىراز وڭايىراق بولدى.
شىمكەنتتە تۇرعانىمدا «سالەم» اتتى اعىلشىن كىتاپحاناسىندا كۇن سايىن «سويلەسۋ كلۋبىن» دا جۇرگىزدىم. وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالدى. سول جەردە قازاق جاستارىمەن تانىستىم. مەن قازاقستانعا العاش بارعاندا، الدىمدا تاڭداۋ تۇرعان ەدى: ورىسشا وقيىن با، قازاقشا وقيىن با دەگەن. بىراق قازاقستانعا كەلىپ تۇرسام، ءسوزسىز قازاقشا وقۋىم كەرەك دەپ شەشتىم.
– بارەكەلدى! ال شىمكەنتتى ءوز قالاۋىڭىزبەن تاڭدادىڭىز با، الدە بىرەۋ-مىرەۋ كەڭەس بەردى مە؟
– سولاي. ءبىر بريتاندىق NGO /ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم/ وسى كىتاپحانانى باسقاردى. سولار مەنى شاقىرعان بولاتىن. شىمكەنت بولسا دا، مەن ءۇشىن ول جاقتىڭ قىسى وتە سۋىق كورىندى. ال جازى وتە ىستىق ەدى، +42 گرادۋس بولدى. ەكى مىڭىنشى جىل بولعاندىقتان، ول كەزدە قازىرگىدەي سمارتفون مەن ينتەرنەت تە جوق ەدى. مەن شىمكەنتتى وتە جاقسى كورىپ كەتتىم. ءالى ەسىمدە، ناۋرىزدى قالالىق ستاديوندا فەستيۆال رەتىندە وتكىزدى. مەن شىمكەنتتە تۇرعان كەزىمدە، تۇركىستان مەن الماتىعا دا باردىم. بىراق استانا جانە باسقا قالالارعا جول تۇسپەدى.
– ال سىزگە جاڭا الگىندە ايتىپ وتكەن قازاق ءتىلى ساباقتارىن كىم وتكىزدى؟
– مەكتەپ مۇعالىمى ساباق بەردى. اسىلىندە، ءبىر كىسى ونىمەن تانىستىردى. ءادىس-ءتاسىلى ۇنادى، جاقسى بولدى. ءوزىم دە زور قۇلشىنىسپەن، ەنەرگيامدى سالىپ تۇرىپ وقىدىم. ءبىر كىتابىمىز بولدى، اتاۋىن ۇمىتىپ تۇرمىن. ماتىندەر جيناعى بولاتىن. سول بويىنشا ول مۇعالىم ماعان ۇيرەتتى. مەنىڭ قازىرگە دەيىنگى ەڭ تەز ۇيرەنگەن ءتىلىم قازاق ءتىلى بولدى. ويتكەنى مەن سول ەلدىڭ وزىندە تۇردىم. تازا قازاقتىلدى وتباسىمەن بىرگە ءومىر ءسۇردىم. اپتاسىنا 4 رەت كاسىبي ماماننان ساباق الدىم. وسىنىڭ بارلىعى ءتىل ۇيرەنۋگە وتە جايلى ورتا جاسادى. سودان كەيىن 4 ايدىڭ ىشىندە مەن قازاق تىلىندە ەركىن پىكىر ءبىلدىرىپ، اڭگىمەلەسە الاتىن دەڭگەيگە جەتتىم.
– مارتين مىرزا، قازاقستاندى قانداي ەل دەپ سيپاتتار ەدىڭىز؟ بارىنشا شىنايى پىكىرىڭىز كەرەك.
– مەن قازاقستاننان 2000 جىلى كەتتىم. سودان كەيىن تەك 2007 جىلى الماتىعا ءبىر اپتاعا باردىم. ودان كەيىن ءالى بارمادىم. سوندىقتان ول ەلدى كورمەگەنىمە 19 جىل بولىپ قالدى. قازاقستان قازىر قالاي، ونى مەن بىلمەيمىن. بىراق ەستۋىمە قاراعاندا، كوپ دامىعان سياقتى. كورگىم كەلەدى. بىراق ءبىر نارسە انىق، قازاقستان – وتە ۇلكەن ەل. ونىڭ الۋان ءتۇرلى تاۋلارى، ەرەكشە سۇلۋ جەرلەرى جانە تاڭعالارلىقتاي تەگىس، كەڭ دالاسى بار. بىراق سالىستىرمالى تۇردە سول ۇلكەن جەردىڭ ادامى ونشا كوپ ەمەس دەسەك بولادى. ال مادەنيەتى مەن قوناقجايلىلىعى مەن ءۇشىن ۇمىتىلماستاي مانگە يە. مىسالى، شىمكەنتتە بولعان كەزدە، قازاق دوسىمنىڭ ۇيىنە قاشان بارسام دا، ول مەنى قۇشاق جايا قارسى الىپ، داستارحان جايىپ، تاماق دايىندادى. انگليادا ءسىز بىلەسىز، ولاي ىستەمەيدى. «نەگە كەلدىڭ؟ نەگە تەلەفونمەن ايتپادىڭ؟» دەۋى مۇمكىن. /كۇلەدى/ بىراق قازاقستاننىڭ ادامدارى قاشان بولسا دا ۇيىنە شاقىرىپ جاتادى. داستارحانىنا كوپ نارسە قويادى. ول ادامدى جاقسى بىلمەسە دە، وعان وتە-موتە قوناقجاي جانە اقجارقىن. بۇل شىنىمەن دە تاڭقالارلىق. ۇنەمى جىلى اسەرمەن ەسكە الامىن. وسى نارسەلەر مەنىڭ جۇرەگىمنەن ۇلكەن ورىن العان.
– ءسىز تەك قازاقستانداعى عانا ەمەس، شىڭجاڭداعى قازاقتاردىڭ دا ۇيىندە بولىپ، قازاقشا جاقسىراق ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك العان جانسىز. ولار كىمدەر ەدى، سول تاجىريبەڭىز تۋرالى دا ايتا وتىرساڭىز.
– ءيا، مەن 2012 جىلى شىڭجاڭعا بارىپ، 3-4 جىلداي بولدىم. جالدامالى ۇيدە تۇردىم. قازاق ءتىلىن تاعى دا ەكى جىلداي وقىدىم. ودان كەيىن سول ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەردىم. بىراق قىتايدا قازاق ءارپى باسقاشا بولدى. اراب الىپبيىمەن ۇيرەنۋگە تۋرا كەلدى. ءبىراز قيىن بولدى، ويتكەنى قازاقستاندا كيريلشەمەن وقىعان ەدىم، ەندى سول قازاق ءتىلىن مۇلدەم باسقا ارىپپەن وقىدىم. ول مەن ءۇشىن ەرەكشە، بىرەگەي تاجىريبە بولدى. مەندە جاقسى مۇعالىم بولدى: 60 جاسقا جاقىنداعان قازاق اقساقال. ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەردى. قازىرگە دەيىن ونىڭ سوزدەرى مەنىڭ ەسىمدە بار. ول «قازاقتاردا ءبىر ءسوز بار...» دەگەن مىسالدى ءجيى ايتاتىن. «سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە» نەمەسە «بالالى ءۇي – بازار» سياقتى كوپتەگەن ماقال-ماتەلدى سودان ۇيرەندىم. نەگىزى ول پروفەسسور ءتىل مامانى ەمەس ەدى، بىراق قازاق بولعاندىقتان، سول جەردە وقىپ جاتقان شەتەلدىك ءبىلىم الۋشىلارعا قازاق تىلىنەن ساباق بەردى. ءبىر بايقاعانىم، شىڭجاڭنىڭ قازاقشاسىنىڭ ايتىلۋى مەن ۇيرەنگەن شىمكەنت قازاقشاسىنان ءبىراز بولەك ەكەن. مىسالى، «شىعادى» دەگەن ءسوزدى ول جاقتا «چىعادى» دەپ ايتتى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، قازاقستاننىڭ قازاقشاسىندا ورىس تىلىنەن كەلگەن سوزدەر بار. «ماشينا»، «زاۋىت» دەگەن سياقتى. ءبىر قىزىعى، قىتايدىڭ قازاقشاسىندا دا قىتايدان ەنىپ، ءسىڭىپ كەتكەن بىرنەشە ءسوز بار ەكەن.
– ءسىز – انگليادا تۋىپ، وسىندا وسكەن ناعىز اعىلشىنسىز. ماعان ءسىزدىڭ دۇنيەتانىمىڭىز قىزىق بولىپ تۇر. تۋعان ەلىڭىز تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي جانە بالالارىڭىزدى قانداي قاعيدامەن تاربيەلەيسىز؟
– بۇل وتە ۇلكەن سۇراق ەكەن. ءيا، مەن انگليادا تۋدىم، ارينە. وسىندا ءوستىم. بىراق قىتايشا، جاپونشا، قازاقشا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە 16 جىل ازيادا تۇردىم عوي. سول سەبەپتى بولار، مەنىڭ دۇنيەتانىمىم باسقا بريتاندىقتارعا ۇقسامايدى دەپ ويلايمىن. تاريحتى ءبىراز بىلگەندىكتەن، انگليانىڭ كولونيالىق وتكەنىنەن ازداپ حاباردارمىن. سول سەبەپتى ەلىمنىڭ ول وتارلىق ساياساتىنا سىندارلى كوزقاراس ۇستانامىن دەسەم بولادى. تۋعان ەلىمە ءارتۇرلى تاراپتان قاراي الامىن. بىرىنشىدەن، گونكونگ قالايشا بريتاندىق كولونياعا اينالعانىن بىلگەندە، العاشىندا تاڭ قالدىم. ول كەزدە 17 جاستا ەدىم. سودان كەي نارسەگە كوزقاراسىم وزگەرە باستادى. ونىڭ ۇستىنە 16 جىل سىرتتا بولدىم. قازىر مەن مىنانى ءتۇيدىم: مەنىڭ ەلىمنىڭ جاقسى قۇندىلىعى دا وتە كوپ، سونىمەن قاتار ءبىراز ولقىلىعى دا بار. ءبىر قىزىعى، ءبىز شىن مانىندەگى بار كۇيىمىزدەن دە ماڭىزدىراقپىز، ۇلكەنىرەكپىز دەپ ويلايمىز. ال نەگىزى بىزگە بالانس كەرەك دەپ سانايمىن. مىسالى، مەن وسى جاقتا «بريتانيا قىتايمەن باسەكەلەس» دەگەندى ەستيمىن. ال ول يدەيا اقىلعا سىيمايدى، نەگىزى. ءبىز – كىشكەنتاي عانا مەملەكەتپىز.
ەكىنشى جاعىنان العاندا، ءبىز ءداستۇرلى تۇردە ابىروي، ادالدىق، كەشىرىمدى بولۋ، مەيىرىم، قايىرىمدىلىق سياقتى قۇندىلىقتاردى قۇرمەت تۇتاتىنىمىزعا ريزامىن. ولاردىڭ ءبىرازى حريستيان دىنىنەن سىڭگەن قۇندىلىقتار بولىپ سانالادى.
ال اتا-انا رەتىندە بالالارىمىز مەيىرىمدى، جومارت، قامقور، كەشىرىمشىل، وزگەلەرگە قول ۇشىن بەرۋگە ءازىر بالالار بولىپ وسسە دەيمىز. مىسالى، مەنىڭ بالالارىم وتە باي بولسا، مەن ءۇشىن ول اسا ماڭىزدى ەمەس. ماعان ماڭىزدىسى – ولاردىڭ ءومىرىنىڭ ءمان مەن مازمۇنعا تولى بولۋى. وزگەرىسكە، ترانسفورماتسياعا يكەمدى بولۋى، وزگەلەردى تىڭداي الۋى. مەنى ولاردىڭ ۇلكەن ءۇيلى بولۋى، قىمبات كولىكتى بولۋى قىزىقتىرمايدى، ويتكەنى ول نارسەلەر شىنايى ءومىر ەمەس، سوندىقتان ادامدى شىن باقىتتى ەتۋگە دارمەنسىز. ءوزىمشىل امبيتسيا قاجەت ەمەس دەپ سانايمىن.
– شىنايى پىكىرىڭىزگە راقمەت. ەندى ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن جوباعا تاعى دا ورالىپ، كەڭىرەك توقتالا كەتسەڭىز. ونى قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بىرگە اتقارۋعا بولا ما؟ مەنىڭ ەلىمدەگى وقىتۋشىلارعا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا، بۇعان دەيىنگى سوزىمدە ايتىپ وتكەنىمدەي، مەن قازىرگى ۋاقىتتا ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى بىرلەسكەن ونلاين حالىقارالىق وقىتۋ (COIL) باعىتى بويىنشا جۇمىستى باسقارامىن. سونداي-اق ۇلىبريتانيادا UniCOIL دەپ اتالاتىن جەلىنىڭ نەگىزىن قالادىم. UniCOIL – ۇلىبريتانيا مەن يرلاندياداعى COIL جەلىسى. ءبىز ۇلىبريتانيا مەن يرلانديانىڭ وقۋ ورىندارىن بىرىكتىرىپ، COIL ءادىسىن دامىتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ارينە، مەن بۇل ءادىستىڭ بارلىق جەردە قولدانىلعانىن قالار ەدىم. الەمنىڭ كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتى COIL ءادىسىن ءساتتى پايدالانىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل جاڭادان پايدا بولعان نارسە ەمەس، بىراق مەنىڭشە، ونىڭ ءالى دە مول مۇمكىندىگى بار.
قازاقستاندا COIL قانشالىقتى قولدانىلاتىنىن ناقتى بىلمەيمىن. مەنىڭ جورامالىمشا، ول ازداپ قولدانىلادى، بىراق كەڭ كولەمدە ەمەس. جاقىندا UNITAR (United Nations Institute for Training and Research – بۇۇ-نىڭ وقۋ جانە زەرتتەۋ ينستيتۋتى) وكىلى ايتىپ وتكەندەي، ء«بىز ستۋدەنتتەرىمىزگە وقشاۋلانعان جۇيەلەردە ءبىلىم بەرىپ جاتىرمىز، بىراق ولار وقۋىن بىتىرگەن سوڭ، جاھاندىق دەڭگەيدە بايلانىسقان ورتادا جۇمىس ىستەيتىن بولادى». ياعني ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەردى قازىر قالاي وقىتاتىپ جاتقانىمىز – ولاردىڭ كەيىن جۇمىس ىستەيتىن ورتاسىنا تولىق سايكەس كەلە بەرمەيدى دەگەن ءسوز. كوپ ادامنىڭ جۇمىسى جاھاندىق دەڭگەيدە ءوزارا بايلانىسقان، ال ءبىلىم بەرۋ جۇيەمىز كوبىنە ءدال سوعان ساي بايلانىسپاي تۇر. سوندىقتان ستۋدەنتتەرگە جاھاندىق بايلانىسقان ورتادا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ءار ەل ءۇشىن ماڭىزدى. قازاقستان دا باسقا ەلدەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ورناتقان ىنتىماقتاستىعىن پايدالانىپ، COIL ءادىسىن ستۋدەنتتەردى وقىتۋعا ەنگىزسە بولادى.
بۇل جوبا ورتالىق ازياداعى، ەۋروپاداعى نەمەسە ازياداعى باسقا سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ ورنالاسقان جەرى دە بۇل تۇرعىدان وتە قولايلى. سەبەبى ۋاقىت بەلدەۋلەرىن ەسكەرسەك، ونداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر ازياداعى جانە ەۋروپاداعى وقۋ ورىندارىمەن وڭاي جۇمىس ىستەي الادى. ۋاقىت ايىرماشىلىعى دا تىم الشاق ەمەس: شامامەن ءۇش، ءتورت نەمەسە بەس ساعات قانا بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان قازاقستانداعى قانداي دا ءبىر وقىتۋشى نەمەسە اكادەميك وسى تاقىرىپتى ءارى قاراي تالقىلاعىسى كەلسە، مەن قۋانا سويلەسۋگە دايىنمىن. ولارمەن اڭگىمەلەسىپ، وسى باعىتتا قالاي قولداۋ كورسەتە الاتىنىمدى بىرگە قاراستىرۋعا بولادى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى رەسمي پاراقشام كەلەسىدەي: https://ahc.leeds.ac.uk/languages/staff/1225/professor-martin-ward
– ال ەندى سوڭعى سۇراعىم. قازىرگى ستۋدەنتتەر قاتتى وزگەرىپ كەتتى دەگەن پىكىر بار. وقىتۋشى عالىم رەتىندە وسى پىكىرگە قالاي قارايسىز؟
– مەنىڭ ويىمشا، قازىرگى ستۋدەنتتەر ءاردايىم الدىڭعى بۋىننان وزگەشە بولادى، ال الدىڭعى بۋىن دا وزىنەن بۇرىنعى بۋىننان باسقاشا بولعان. سەبەبى ولار ءومىر ءسۇرىپ، ءوسىپ كەلە جاتقان الەم ءارتۇرلى جانە ول ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. اسىلىندە، قازىر ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىپ جاتقان ستۋدەنتتەر ينتەرنەتسىز الەمدى بىلمەيدى. ولار سمارتفون بىلاي تۇرسىن، ۇيالى تەلەفونسىز الەمنەن دە حابارسىز. TikTok, Facebook نەمەسە Instagram جوق الەمدى ەلەستەتە المايدى. سوندىقتان، ارينە، ولار وزگەشە، ويتكەنى ولارعا ەرتە جاسىنان ءتۇرلى قۇرال ىقپال ەتتى.
قازىر بالالارعا سمارتفوندى تىم ەرتە جاستا بەرەتىن جاعداي وتە كەڭ تارالىپ كەتتى دەپ ويلايمىن. اركىمنىڭ ءوز كوزقاراسى بار، بىراق مەنىڭ ويىمشا، سمارتفون مەن ينتەرنەتتىڭ جاستارىمىزعا تيگىزەتىن ىقپالى مەن قاۋپى وتە زور. ءبىز، ەرەسەكتەر، بالالارىمىزدى وسى تەحنولوگيالارعا جانە قازىر جاساندى ينتەللەكت الەمىنە قالاي ەنگىزەتىنىمىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. اتا-انا رەتىندە دە مىندەتىمىز وتە زور. بالالارىمىزدى بۇل الەمنەن وقشاۋلاپ، جاسىرىپ قويۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ولارمەن بىرگە وسى جولدان ءوتۋىمىز، ولارعا وسىنداي الەمدە وزدەرىن قالاي قورعاپ، قالاي دۇرىس ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتۋىمىز كەرەك.
ارينە، الەم وزگەرىپ جاتىر، تەحنولوگيا وزگەردى، سوندىقتان ستۋدەنتتەردىڭ تاجىريبەسى دە وزگەردى. بۇرىن ءتىل ۇيرەنگەن كەزدە، ءبىز وقۋلىقتارمەن جانە قاعاز سوزدىكتەرمەن جۇمىس ىستەيتىنبىز. ال قازىر تەلەفوندى ءبىر نارسەگە باعىتتاي سالساق، ول بىزگە بىردەن تۇسىندىرە باستايدى. بۇل، ارينە، پايدالى ءارى ىڭعايلى. بىراق ول سول نارسەنى شىنىمەن تۇسىنگەنىنىڭ، ءبىلىم بولىپ سىڭگەنىنىڭ بەلگىسى بولماۋى مۇمكىن. مىسالى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەندە، سوزدىكتەن ءبىر يەروگليفتى ىزدەپ، اقىرى ونى 10-15 مينۋتتان كەيىن تاپسام، مەن ءوزىم ءبىر نارسەگە قول جەتكىزگەندەي سەزىنىپ، ونى ەستە ساقتاۋعا تىرىساتىنمىن. ال تەلەفوندى ءبىر نارسەگە باعىتتاپ، دايىن جاۋاپتى بىردەن السام، ونى شىنىمەن ساناما سىڭىرمەۋىم مۇمكىن. تىم وڭاي بولعان كەزدە، ءبىز سونىڭ كەسىرىنەن جالقاۋلانىپ كەتۋىمىز دە مۇمكىن.
سوندىقتان ستۋدەنتتەردىڭ دەڭگەيى جاقسارىپ جاتىر، الدە تومەندەپ جاتىر دەپ ناقتى ايتا المايمىن. ويتكەنى، مەنىڭشە، ماسەلە مۇندا ەمەس. قازىرگى ستۋدەنتتەر مەكتەپكە دە، ۋنيۆەرسيتەتكە دە مەن وقىعان كەزدەگىدەن مۇلدە وزگەشە كەزەڭدە كەلىپ جاتىر. ال مەنىڭ وقىتۋشى، پروفەسسور، اكادەميك رەتىندەگى مىندەتىم – ستۋدەنتتەرىمە ءوز ماماندىعىنا جانە ۋنيۆەرسيتەتتەگى ومىرىنە كونسترۋكتيۆتى تۇردە ارالاسۋعا، ونى دۇرىس قابىلداۋعا كومەكتەسۋ. ولاردى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۋاقىتىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا شابىتتاندىرۋ.
ولار تاپسىرمالاردى تەك «ورىنداپ ءبىتىرۋ كەرەك نارسە» رەتىندە قابىلداماۋى كەرەك. ويتكەنى قازىر – كەز كەلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانعىسى كەلىپ تۇراتىن كەز. بىراق ستۋدەنتتەر ۋنيۆەرسيتەتكە جاي عانا تاپسىرما ورىنداۋ ءۇشىن كەلمەيدى عوي. ولار ۋنيۆەرسيتەتكە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋ، ءوسۋ، سىني ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋ، ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ جانە ءتۇرلى داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەلۋى قاجەت. ال جاساندى ينتەللەكت بۇل نارسەلەردىڭ تەك از عانا بولىگىنە كومەكتەسە الادى. سوندىقتان ستۋدەنتتەر ۋنيۆەرسيتەتكە قانداي ورتادان كەلسە دە، ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ولارعا سىني ويلاي الاتىن، ءوزىن قورعاي الاتىن جانە بولاشاق ەڭبەك جولىنا دايىندالعان تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا كومەكتەسۋ دەپ ويلايمىن.
– جاۋاپتارىڭىز بەن بولگەن التىن ۋاقىتىڭىز ءۇشىن كوپ راقمەت، قۇرمەتتى مارتين مىرزا! وتە قىزىقتى جانە سالماقتى ويلار ايتتىڭىز. ءسىزدى بولاشاقتا تاعى دا قازاقستاندا كۇتەمىز!
الما سايلاۋقىزى
ۇلىبريتانيا، ليدس
