قازاقستانداعى ساياسي جۇيە سوڭعى جىلدارداعى وزگەرىستەردىڭ ءبىرىن باستان وتكەرىپ جاتىر. ءبىر پالاتالى قۇرىلتايعا سايلاۋ ءوتىپ، جاڭا وكىلدى ورگاننىڭ قۇرامى جاساقتالا باستادى. ەندىگى كەزەكتە قوعام نازارىن اۋدارىپ وتىرعان بىرنەشە ماڭىزدى سۇراق بار: جاڭا ۆيتسە-پرەزيدەنت كىم بولادى؟ جاڭا قۇرىلتايعا كىم توراعالىق ەتەدى؟ ال حالىق كەڭەسىن كىم باسقارۋى مۇمكىن؟
بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى ازىرگە رەسمي تۇردە جاريالانعان جوق. بىراق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سوڭعى مالىمدەمەلەرى ساياسي ەليتا ىشىندەگى كادرلىق وزگەرىستەردىڭ جاقىن قالعانىن اڭعارتادى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ساياساتتانۋشىلار ءوز نۇسقالارىن ورتاعا سالدى.
«سىزدەر جاقسى بىلەتىن ادام...»
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىندا داۋىس بەرگەننەن كەيىن جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، قازاقستاننىڭ العاشقى ۆيتسە-پرەزيدەنتى جاقىن ۋاقىتتا تاعايىندالاتىنىن ايتقان بولاتىن.
“كەلەسى اپتادا نەمەسە ون كۇن ىشىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت كىم ەكەنى ءمالىم بولادى. مەن ونى قازىر انىق ايتا المايمىن. ول بەلگىلى، سىزدەر جاقسى بىلەتىن ادام بولادى دەپ ويلايمىن”، – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەل باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تىلشىلەر سۇراعىنا.
بۇل مالىمدەمە ساياسي ورتادا ءتۇرلى بولجامنىڭ تۋىنا سەبەپ بولدى. ويتكەنى جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى فورمالدى قىزمەت ەمەس.
قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس، ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلتايمەن، ۇكىمەتپەن جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل كەزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەدى. ونىڭ كانديداتۋراسىن پرەزيدەنت ۇسىنادى، ال تاعايىنداۋ ءۇشىن قۇرىلتايدىڭ كەلىسىمى قاجەت.
دەمەك، توقاەۆ جاڭا ۆيتسە-پرەزيدەنتكە تەك وكىلدىك مىندەت ەمەس، ساياسي جۇيەدەگى ماڭىزدى ۇيلەستىرۋشى ءرول جۇكتەلۋى مۇمكىن.
«قىسىم رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن...»
ساياساتتانۋشى جانۇزاق اكىم قازاقستاننىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ لايىق دەپ سانايدى.
ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل قىزمەتتى اتقارۋ ءۇشىن ەل باسقارۋ تاجىريبەسى مول، قوعامعا جاقسى تانىس جانە ساياسي جۇيەنىڭ ءتۇرلى ساتىلارىنان وتكەن تۇلعا قاجەت.
«ۆيتسە-پرەزيدەنت يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ول – ەلگە تانىمال، ۇلكەن ساياساتكەر، مەملەكەت قايراتكەرى. ءبىراز جۇمىستار ىستەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بيلىكتىڭ بارلىق قىزىعىن كوردى عوي. سوندىقتان ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە سول كىسى لايىقتى»، - دەيدى جانۇزاق اكىم.
ال قازۇۋ-دىڭ ساياساتتانۋ دوكتورانتى دۋمان شاكارىم ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنە ەكى ىقتيمال كانديداتتىڭ ەسىمىن اتادى.
ونىڭ بولجامىنشا، ولاردىڭ ءبىرى – ماۋلەن اشىمباەۆ.
«ۆيتسە-پرەزيدەنت بولۋعا ۇمىتكەر ناقتى ەكى كانديداتتى ايتا الامىن. ءبىرى – ماۋلەن اشىمباەۆ. ول وسى كۇنگە دەيىن سەناتتىڭ سپيكەرى بولدى، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە جۇمىس ىستەدى، وتە تاجىريبەسى مول كىسى. ال ەكىنشىسى – ەرلان قارين. ول جاڭا جۇيەنى قۇرۋشىلاردىڭ، ونىڭ دامۋىنا اتسالىسىپ جاتقانداردىڭ ءبىرى»، - دەيدى دۋمان شاكارىم.
ال ساياساتتانۋشى عازيز ابىشەۆ ناقتى ءبىر كانديداتتى اتاۋدان باس تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، ساياسي ەتيكا تۇرعىسىنان مۇنداي قىزمەتكە قاتىستى بەلگىلى ءبىر ەسىمدى اشىق اتاۋ دۇرىس بولماۋى مۇمكىن.
«ساياسي ەتيكاعا ساي، ۆيتسە-پرەزيدەنت كىم بولۋىن ناقتى ايتا المايمىن. مەن ەسىمدەرىن ناقتى ايتسام، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قىسىم رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن»، – دەيدى ساياساتتانۋشى.
سولاي دەگەن مامان بيلىك پارتياسىنىڭ سايلاۋ تىزىمىندە ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر بولۋى مۇمكىن بىرنەشە فاميليا بار ەكەنىن ايتتى.
«ەگەر ۆيتسە-پرەزيدەنت بولماسا...»
23 تامىزدا قازاقستان تاريحىندا العاش رەت ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. سايلاۋعا جەتى ساياسي پارتيا قاتىسىپ، بەس پارتيا 5 پايىزدىق مەجەدەن ءوتىپ، قۇرىلتايدان ورىن الدى. سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋ كورسەتكىشى 74,19 پايىز بولىپ، 9 ميلليوننان استام ازامات داۋىس بەردى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس، 145 دەپۋتاتتىق مانداتتىڭ باسىم بولىگى «ادىلەت» پارتياسىنا تيەسىلى بولدى. ايبەك دادەباي جەتەكشىلىك ەتەتىن پارتيا 71,17 پايىز داۋىس جيناپ، 110 ماندات الدى. قالعان پارتيالار اراسىندا مانداتتار بىلاي ءبولىندى: «اۋىل» – 10, Respublica – 9, «اق جول» – 8, جسدپ – 8 ماندات.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل كۇندى ەل ءۇشىن تاريحي وقيعا دەپ باعالادى. جاڭا قۇرىلتاي بۇرىنعى قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ ورنىنا كەلىپ، زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا مودەلىنە اينالماق.
بىراق دەپۋتاتتاردىڭ سايلانۋى ساياسي وزگەرىستەردىڭ العاشقى كەزەڭى عانا.
ەندىگى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قۇرىلتاي توراعاسى كىم بولماق؟
جانۇزاق اكىم بۇل قىزمەتكە ايبەك دادەبايدىڭ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، قۇرىلتايداعى ساياسي كۇشتەردىڭ اراقاتىناسى مەن بيلىكتىڭ سەنىمى بۇل شەشىمدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
«قۇرىلتايدىڭ توواعاسى ايبەك دادەباي بولادى. سەبەبى، زاڭ بويىنشا جەڭگەن پارتيانىڭ جەتەكشىسى بولۋى كەرەك. وعان دا پرەزيدەنتتىڭ سەنىمى مول دەپ سانايمىن. سەبەبى، ءوزى ۇسىنىپ وتىر»، - دەيدى جانۇزاق اكىم.
ساياساتتانۋشى جاڭا زاڭ شىعارۋشى ورگان الدىندا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل – زاڭ شىعاراتىن ورگان. سوندىقتان زاڭدار دا وركەنيەتتى، دۇرىس بولۋى كەرەك. بۇرىنعى ەسكى بيلىكتىڭ كەزىندەگى كوررۋپتسياعا قاتىستى زاڭ ماسەلەلەرىن قاراپ، تۇزەتۋ كەرەك. شيكىزات ەكونوميكاسىنا نەگىزدەلگەن زاڭداردى وزگەرتىپ، يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا كوشۋ كەرەك»، - دەيدى جانۇزاق اكىم.
ال دۋمان شاكارىم قۇرىلتاي توراعاسى قىزمەتىنە ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن دا قاراستىرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق بۇل ونىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالۋ-تاعايىندالماۋىنا بايلانىستى.
«جاڭا قۇرىلعان قۇرىلتاي توراعاسى رەتىندە ماۋلەن اشىمباەۆتى كورەمىن. ەگەر ۆيتسە-پرەزيدەنت بولماسا»، - دەيدى ساياساتتانۋشى.
سونىمەن قاتار ول بۇل قىزمەتكە ەرلان قوشانوۆتىڭ دا تاجىريبەسى جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتتى.
«ودان بولەك، ەرلان قوشانوۆتى دا ايتا الامىن. ويتكەنى، ول كىسى ءماجىلىستىڭ توراعاسى بولىپ، ءبىراز جۇمىستار اتقاردى. پارتيا قىزمەتىندە دە جۇمىس ىستەدى»، – دەيدى ساياساتتانۋشى.
ياعني ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا، قۇرىلتاي توراعاسى قىزمەتىنە ايبەك دادەباي، ماۋلەن اشىمباەۆ نەمەسە ەرلان قوشانوۆ سەكىلدى بيلىك جۇيەسىندە تاجىريبەسى بار تۇلعالاردىڭ كەلۋى مۇمكىن.
ايدوس سارىم دا اتالدى
جاڭا ساياسي جۇيەدەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى قىزمەت – قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
بۇل ورگان – بۇرىنعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ورنىنا قۇرىلعان جاڭا ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ توراعاسى حالىق كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا ءتورت جىل مەرزىمگە سايلانادى. كانديداتتاردى پرەزيدەنت نەمەسە كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ءبىرى ۇسىنا الادى.
ياعني بۇل قىزمەتكە تاعايىنداۋ ەمەس، بەلگىلى ءبىر ساياسي ءراسىم ارقىلى سايلاۋ جۇرگىزىلەدى.
سوندىقتان حالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى كىم بولاتىنى دا قازاقستانداعى جاڭا كادرلىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشىنە اينالماق.
جانۇزاق اكىم بۇل قىزمەتكە ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
ول جاڭا ورگاننىڭ باستى مىندەتى قوعامداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ، ۇلتتىق بىرلىككە ىقپال ەتۋ بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«بولاشاقتا ءبىر باعىتقا كەتىپ قالماۋى كەرەك. روتاتسيا بولىپ تۇرۋى كەرەك. قازاقتى ۇلت رەتىندە بىرىكتىرۋ ءۇشىن ءار ءجۇزدىڭ ادامدارى كەزەك-كەزەك وتىرىپ شىعۋى كەرەك. بيلىككە جابىسىپ قالعان ەلدە بىرلىك بولمايدى»، - دەيدى ساياساتتانۋشى.
دۋمان شاكارىمنىڭ پىكىرىنشە، حالىق كەڭەسى قۇرىلتاي سياقتى تىكەلەي زاڭ شىعارۋشى بيلىككە يە بولماسا دا، ونىڭ قوعامدىق-ساياسي ماڭىزى جوعارى.
«حالىق كەڭەسى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان بولعاننان كەيىن قۇرىلتاي سەكىلدى ناقتى كۇشى جوق. سونىڭ وزىندە ماڭىزى زور ۇيىم»، - دەيدى ول.
ساياساتتانۋشى بۇل قىزمەتكە قازىرگى باسشىلىق قۇرامىنداعى تاجىريبەلى تۇلعالاردى كوتەرۋگە نەمەسە قوعامدا بەدەلى بار قايراتكەرلەردى تارتۋعا بولاتىنىن ايتادى.
ول ىقتيمال كانديداتتاردىڭ قاتارىندا ەرلان قارين مەن ايدوس سارىمدى دا اتادى.
«ويتكەنى، ول كىسىلەر ءارتۇرلى جۇمىس توپتارىندا، كونسۋلتاتيۆتىك توپتاردا ءارتۇرلى سۇراقتار بويىنشا جۇمىس ىستەدى جانە وسى سالادا تاجىريبەلەرى مول»، - دەيدى دۋمان شاكاريم.
ال عازيز ابىشەۆتىڭ بولجامىنشا، حالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە ەرلان قوشانوۆ نەمەسە ماۋلەن اشىمباەۆ كەلۋى مۇمكىن.
وسىلايشا، ساراپشىلاردىڭ پىكىرىندە بىرنەشە ەسىم قايتالانىپ وتىر. ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ اتى بىردەن ءۇش قىزمەتكە قاتىستى اتالدى. ەرلان قوشانوۆ قۇرىلتاي نەمەسە حالىق كەڭەسى توراعالىعىنا ىقتيمال كانديدات رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. ەرلان قارين ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە نەمەسە حالىق كەڭەسىن باسقارۋعا لايىق تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالدى.
دەگەنمەن ازىرگە بۇل – ساياساتتانۋشىلاردىڭ بولجامى عانا. سوڭعى شەشىمدى پرەزيدەنت پەن جاڭا ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋ ءتارتىبى ايقىندايدى.
دانا نۇرمۇحانبەت
