قازاق مۇنايىنىڭ ەكسپورت باعىتى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس سالدارىنان درون شابۋىلىنا ءجيى ۇشىرايتىن بولدى. باسقا دا كەدەرگىلەر پايدا بولعان. تيىسىنشە، قازاقستان ءوز مۇنايىن الەمدىك بازارعا جونەلتۋدىڭ بالاما جولدارىن قاراستىرا باستادى. بۇرىن قاعاز جۇزىندە، ءسوز جۇزىندە ايتىلعان جوبالار وسى رەتپەن كەلگەندە جۇزەگە اسا باستادى. جۇزەگە اسپاعاندارىن ىسكە قوسۋ قولعا الىندى. بۇل تۋرالى ازەربايجاننىڭ Caliber.Az باسىلىمىنىڭ ەكونوميكالىق شولۋشىسى حازار احۋندوۆتىڭ ماقالاسىندا وسى ماسەلەنىڭ سيپاتى تالدانعان.
رەسەي-ۋكراينا سوعىسى ورتالىق ازيا ەلدەرىن ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن كولىك جانە ەنەرگەتيكالىق باعىتتارعا دا ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، نوۆوروسسيسك مۇناي تەرمينالىنىڭ ينفراقۇرىلىمىنا وقتىن-وقتىن درون شابۋىلدارىنىڭ جاسالۋىنا بايلانىستى قازاقستان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كقك) جۇمىسى اقساپ جاتىر. امەريكا قۇراما شتاتتارى جاقىندا ۋكراينامەن كقك نىساندارىنا جانە تەرمينالعا بارا جاتقان رەسەيلىك ەمەس تانكەرلەرگە شابۋىلداردى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەنىمەن، قارا تەڭىزدەگى شيەلەنىس كۇشەيگەن جاعدايدا بۇل كەلىسىمدەردىڭ ورىندالاتىنىن ايتۋ قيىن. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ءوز باعىتتارىن ارتاراپتاندىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. مۇنىڭ سوڭى قازاقستان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىن 2026 جىلى باكۋ-تبيليسي-جەيحان (بتج) مۇناي قۇبىرى ارقىلى شيكى مۇنايدى تاسىمالداۋدى ۇشتەن بىرگە ارتتىرۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەۋگە ماجبۇرلەدى.
قازاقستاننىڭ مۇناي سەكتورى ءداستۇرلى تۇردە رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەتىن جانە جىلىنا 82,5 ميلليون توننا شيكى مۇناي وتكىزۋ قابىلەتىنە يە 1511 شاقىرىمدىق كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) ارقىلى ترانزيتتىك وپەراتسيالارعا باعىتتالعانى بەلگىلى. ونىڭ ماڭىزدىلىعى قازاقستاننىڭ تەڭىز، قاشاعان جانە قاراشىعاناق كەن ورىندارىنان بارلىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ شامامەن 80 پايىزىن تاسىمالداعانىمەن جانە جالپى العاندا الەمدىك مۇنايدىڭ 1 پايىزدان استامىن تاسىمالداعانىمەن دالەلدەنەدى. الايدا، رەسەي-ۋكراينا سوعىسى باستالعاننان بەرى رەسەي بيلىگى كقك جەلىسىندەگى وپەراتسيالاردى بىرنەشە رەت توقتاتىپ، ۇزاق مەرزىمدى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بولدى. سول جۇمىستاردىڭ دەنى جۇيەنىڭ تەرمينالى – نوۆوروسسيسك مۇناي تەرمينالىندا جۇرگىزىلىپ وتىر.
كەيىنگى جىلدارى تەرمينالعا ۋكراينانىڭ تەڭىز جانە اۋە دروندارى مەزگىل-مەزگىل شابۋىل جاساپ، ءبىر نۇكتەلى ايلاقتاردى، قويمالاردى جانە قۇبىردىڭ بولىكتەرىن ىستەن شىعارىپ وتىردى. بيىلعى جازدا نەگىزگى شابۋىلدار مۇناي قۇيۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن مۇناي تانكەرلەرىنە باعىتتالدى. تاسىمالداۋدىڭ بۇزىلۋى جۇك تاسىمالداۋ جانە تانكەرلەردى ساقتاندىرۋ شىعىندارىنىڭ وسۋىنە اكەلدى، بۇل قازاقستاننىڭ مۇناي ءترانزيتىنىڭ قۇنىنا اسەر ەتتى.
وسىنىڭ سالدارىان كقك قۇبىرى قازىرگى ۋاقىتتا وتە قاراما-قايشى جاعدايعا تاپ بولدى. باتىس ەلدەرى ۋكراينانى قولداي وتىرىپ، نوۆوروسسيسك تەرمينالى ارقىلى مۇناي جەتكىزۋدى ارتتىرۋ بويىنشا قازاقستانمەن ىنتىماقتاسىپ وتىر. تاياۋ شىعىستاعى ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىستى جانە سول قاقتىعىستىڭ الەمدىك نارىقتارعا كومىرسۋتەكتەردىڭ تۇراقتى جەتكىزىلىمىن بۇزعانىن ەسكەرگەندە نوۆوروسسيسۋ تەرمينالى وتە ماڭىزدى. بۇل مۇددە سونىمەن قاتار كقك رەسەي اۋماعىنداعى اكتسيونەرلەرى (رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق كومپانيالاردان باسقا) Chevron Caspian Pipeline Consortium Company, سونداي-اق Shell, Eni جانە ExxonMobil سياقتى الەمدىك الىپتاردى قوسا العاندا، شاعىن ۇلەستەرى بار سوڭعى مۇناي قۇبىرى بولىپ قالعانى دا نازارعا ىلىگىپ وتىر.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كقك نىساندارى مەن رەسەيلىك ەمەس تانكەرلەرگە شابۋىلداردى توقتاتۋ تۋرالى ۋكراينامەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى تابيعي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر. Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، 8 تامىزدا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدە بىرقاتار شارتتارعا اتالعان: اتاپ ايتقاندا، ءۇشىنشى ەل كەمەلەرى رەسەيلىك جۇكتەردى تاسىمالداماۋى نەمەسە رەسەيلىك كومپانيالارعا نەمەسە ازاماتتارعا تيەسىلى بولماۋى كەرەك. ايتا كەتۋ كەرەك، سوڭعى جىلدارى قارا تەڭىزدە قاۋىپسىز ءجۇزۋ ەرەجەلەرى تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋگە بىرنەشە رەت ارەكەت جاسالدى. بىراق كەلىسىمدەرگە قاراماستان، ۋكراينا مەن رەسەي پورتتارىنداعى تانكەرلەر مەن باسقا دا ازاماتتىق كەمەلەر بالليستيكالىق زىمىراندار مەن درونداردىڭ شابۋىلىنا ۇشىرادى. قارا تەڭىزدەگى اسكەري ەسكالاتسيا كەلىسىمدەردىڭ تاعى ءبىر بۇزىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.
كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ كولەمىن ەسكەرە وتىرىپ، بۇل قۇبىر قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن، Reuters اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، شىلدەدە كقك تيەۋ كولەمى 20 پايىزعا، تاۋلىگىنە شامامەن 400 000 باررەلگە دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن. اگەنتتىك سونىمەن قاتار ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمداعى ماسەلەلەرگە بايلانىستى قازاقستانداعى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ وسى ايدا 14 پايىزعا تومەندەگەنىن حابارلادى. وسىعان بايلانىستى استانا مۇناي جەتكىزۋ جولدارىن ارتاراپتاندىرۋعا، تاۋەكەلدەردى ستراتەگيالىق تۇردە بولۋگە تىرىسۋدا. مىسالى، ول اتىراۋ-سامارا قۇبىرى ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ كولەمىن ارتتىرىپ، رەسەي مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ باسقا سەگمەنتتەرىن ءىشىنارا قامتىپ وتىر. سونىمەن قاتار، قىتايعا مۇناي جونەلتۋ كولەمى دە ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا قازاقستان-قىتاي مۇناي قۇبىرىن كەڭەيتۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى باستالعانىن ايتا كەتۋ ءلازىم.
ازەربايجاننىڭ دا قازاقستاننىڭ مۇناي ءترانزيتىن كەڭەيتۋدەگى ەڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايان. بۇل ماڭىزدى. قازاقستاننىڭ «قازمۇنايگاز» جانە ازەربايجاننىڭ SOCAR كومپانيالارى اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس، 2023 جىلدان باستاپ قازاق مۇنايى بتج قۇبىر جۇيەسى ارقىلى جونەلتىلىپ كەلەدى. سودان بەرى وسى جەلى ارقىلى الەمدىك نارىققا 3,4 ميلليون توننادان استام قازاق مۇنايى ەكسپورتتالعان. وتكەن جىلى جونەلتىمدەر 1,3 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكەن. قازاقستان گاز-مۇناي كەڭەسى – Petro Council توراعاسى اسىلبەك جاكيەۆ جاقىندا اتاپ وتكەندەي، قازاق مۇنايىن ەكسپورتتاۋدىڭ سولتۇستىك باعىتى الداعى 5-10 جىلدا شەكتەلۋى مۇمكىن. تيىسىندە بۇل ازەربايجان ارقىلى مۇناي ءترانزيتىن قوسا العاندا، بالاما دالىزدەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا تۇسەتىنى حاق.
سونىمەن قاتار، ماۋسىم ايىندا وتكەن باكۋ ەنەرگەتيكالىق اپتالىعىندا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ ءوز ەلىنىڭ ازەربايجان ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋدى ارتتىرۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ وتكەن. بۇعان قوسا، مينيستر بتج ءترانزيتىن جىلىنا 2,2 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن، ءارى قاراي دا ونى دامىتۋ مۇمكىن ەكەنىن ايتقان. سونىمەن قاتار، وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا باكۋدە وتكەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ازەربايجان-قازاقستان بىرلەسكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ (ۇەك) 21 وتىرىسىندا 2027-2028 جىلدارعا قاراي قازاق مۇنايى ءترانزيتىن جىلىنا شامامەن 7 ميلليون تونناعا ارتتىرۋ مۇمكىندىگى تالقىلاندى. ارينە، بۇل كورسەتكىش تانكەر فلوتىنىڭ وسۋىمەن جانە پورتتار مەن قۇبىرلارداعى مۇناي تەرمينالدارىنىڭ سىيىمدىلىعىنىڭ كەڭەيۋىمەن بايلانىستى بولارى انىق.
«قازمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى اسحات حاسەنوۆ «سامۇرىق-قازىنا» قوعامدىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا اتاپ وتكەندەي، قازاقستان ەكسپورتتىق باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ اياسىندا ازەربايجان ارقىلى كولىك ءدالىزىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ايتۋىنشا، قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – اتىراۋ-اقتاۋ باعىتى، سودان كەيىن ازەربايجان ارقىلى كولىك دامىتۋ باستى نازاردا. «قازىر بۇل جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىندالىپ جاتىر،-» دەگەن اسحات حاسەنوۆ.
دەگەنمەن، باكۋ-سۋپسا قۇبىرىنىڭ الەۋەتىن وسى ماقساتتا پايدالانۋ ماسەلەسى ءالى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر، ال وسى باعىت ارقىلى مۇناي جەتكىزۋ بويىنشا رەسمي كەلىسسوزدەر ءالى جۇرگىزىلگەن جوق. سوعان قاراماستان، استانا مەن باكۋدەگى ءتيىستى مەكەمەلەر باعا بەلگىلەۋ ماسەلەلەرىن، اسىرەسە، ترانزيتتىك تاريفتەردى جانە ساقتاندىرۋ جانە تانكەرلىك جۇك تاسىمالداۋ سياقتى لوگيستيكالىق شىعىنداردىڭ ءوسۋى اسپەكتىلەرىن (قارا تەڭىزدەگى شيەلەنىستى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ) تالقىلاي وتىرىپ، بۇل مۇمكىندىكتى قاراستىراتىنى انىق.
جالپى العاندا، قازاقستان كقك بويىنداعى جۇيەلى تۇراقسىزدىقتى ەسكەرە وتىرىپ، ازەربايجان ارقىلى وتەتىن ترانسكاسپي ترانزيتتىك جۇيەسىنىڭ بولىگى رەتىندە بتج قۇبىرى باعىتىن جانە ىقتيمال باكۋ-سۋپسا قۇبىرىن مۇناي ەكسپورتىنىڭ قوسىمشا باعىتتارى رەتىندە قاراستىرادى. وسىعان بايلانىستى، «ينتەرفاكس-كازاحستان» اگەنتتىگى جاقىندا قازاقستان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىن حابارلاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وعان سايكەس «قازمۇنايگاز» كومپانياسى 2026 جىلى بتج قۇبىرى ارقىلى مۇناي ەكسپورتىن 2025 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 31 پايىزعا ارتتىرىپ، مۇنايدى اۋىستىرىپ تيەۋدى 1,7 ميلليون تونناعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك، وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا باكۋ-تبيليسي-جەيحان قۇبىرى باعىتىندا اقتاۋ پورتى ارقىلى اۋىستىرىپ تيەلگەن قازاقستاندىق مۇناي كولەمى 704 000 توننانى قۇرادى، ال ەكىنشى جارتىجىلدىقتا قوسىمشا ءبىر ميلليون توننا مۇنايدى وڭدەۋ مۇمكىن بولا ما، جوق پا، الداعى ايلاردا بەلگىلى بولادى.
