Қазақ мұнайының экспорт бағыты Ресей мен Украина арасындағы соғыс салдарынан дрон шабуылына жиі ұшырайтын болды. Басқа да кедергілер пайда болған. Тиісінше, Қазақстан өз мұнайын әлемдік базарға жөнелтудің балама жолдарын қарастыра бастады. Бұрын қағаз жүзінде, сөз жүзінде айтылған жобалар осы ретпен келгенде жүзеге аса бастады. Жүзеге аспағандарын іске қосу қолға алынды. Бұл туралы Әзербайжанның Caliber.Az басылымының экономикалық шолушысы Хазар Ахундовтың мақаласында осы мәселенің сипаты талданған.
Ресей-Украина соғысы Орталық Азия елдерін Еуропамен байланыстыратын көлік және энергетикалық бағыттарға да айтарлықтай теріс әсер етіп отыр. Атап айтқанда, Новороссийск мұнай терминалының инфрақұрылымына оқтын-оқтын дрон шабуылдарының жасалуына байланысты Қазақстан Каспий құбыр консорциумының (КҚК) жұмысы ақсап жатыр. Америка Құрама Штаттары жақында Украинамен КҚК нысандарына және терминалға бара жатқан ресейлік емес танкерлерге шабуылдарды тоқтату туралы келісімге келгенімен, Қара теңіздегі шиеленіс күшейген жағдайда бұл келісімдердің орындалатынын айту қиын. Осыған байланысты Қазақстан өз бағыттарын әртараптандыруға тырысып жатыр. Мұның соңы Қазақстан Энергетика министрлігін 2026 жылы Баку-Тбилиси-Жейхан (БТЖ) мұнай құбыры арқылы шикі мұнайды тасымалдауды үштен бірге арттыруға дайын екенін мәлімдеуге мәжбүрледі.
Қазақстанның мұнай секторы дәстүрлі түрде Ресей аумағы арқылы өтетін және жылына 82,5 миллион тонна шикі мұнай өткізу қабілетіне ие 1511 шақырымдық Каспий құбыр консорциумы (КҚК) арқылы транзиттік операцияларға бағытталғаны белгілі. Оның маңыздылығы Қазақстанның Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ кен орындарынан барлық мұнай экспортының шамамен 80 пайызын тасымалдағанымен және жалпы алғанда әлемдік мұнайдың 1 пайыздан астамын тасымалдағанымен дәлелденеді. Алайда, Ресей-Украина соғысы басталғаннан бері Ресей билігі КҚК желісіндегі операцияларды бірнеше рет тоқтатып, ұзақ мерзімді жөндеу жұмыстарын жүргізетін болды. Сол жұмыстардың дені жүйенің терминалы – Новороссийск мұнай терминалында жүргізіліп отыр.
Кейінгі жылдары терминалға Украинаның теңіз және әуе дрондары мезгіл-мезгіл шабуыл жасап, бір нүктелі айлақтарды, қоймаларды және құбырдың бөліктерін істен шығарып отырды. Биылғы жазда негізгі шабуылдар мұнай құю үшін пайдаланылатын мұнай танкерлеріне бағытталды. Тасымалдаудың бұзылуы жүк тасымалдау және танкерлерді сақтандыру шығындарының өсуіне әкелді, бұл Қазақстанның мұнай транзитінің құнына әсер етті.
Осының салдарыан КҚК құбыры қазіргі уақытта өте қарама-қайшы жағдайға тап болды. Батыс елдері Украинаны қолдай отырып, Новороссийск терминалы арқылы мұнай жеткізуді арттыру бойынша Қазақстанмен ынтымақтасып отыр. Таяу Шығыстағы ұзаққа созылған қақтығысты және сол қақтығыстың әлемдік нарықтарға көмірсутектердің тұрақты жеткізілімін бұзғанын ескергенде Новороссийсу терминалы өте маңызды. Бұл мүдде сонымен қатар КҚК Ресей аумағындағы акционерлері (ресейлік және қазақстандық компаниялардан басқа) Chevron Caspian Pipeline Consortium Company, сондай-ақ Shell, Eni және ExxonMobil сияқты әлемдік алыптарды қоса алғанда, шағын үлестері бар соңғы мұнай құбыры болып қалғаны да назарға ілігіп отыр.
Осыны ескере отырып, Америка Құрама Штаттарының КҚК нысандары мен ресейлік емес танкерлерге шабуылдарды тоқтату туралы Украинамен келіссөздер жүргізуі табиғи қажеттіліктен туындап отыр. Bloomberg агенттігінің мәліметі бойынша, 8 тамызда қол жеткізілген келісімде бірқатар шарттарға аталған: атап айтқанда, үшінші ел кемелері ресейлік жүктерді тасымалдамауы немесе ресейлік компанияларға немесе азаматтарға тиесілі болмауы керек. Айта кету керек, соңғы жылдары Қара теңізде қауіпсіз жүзу ережелері туралы келісімге келуге бірнеше рет әрекет жасалды. Бірақ келісімдерге қарамастан, Украина мен Ресей порттарындағы танкерлер мен басқа да азаматтық кемелер баллистикалық зымырандар мен дрондардың шабуылына ұшырады. Қара теңіздегі әскери эскалация келісімдердің тағы бір бұзылуына әкелуі мүмкін.
Каспий құбыр консорциумы арқылы мұнай тасымалдау көлемін ескере отырып, бұл құбыр Қазақстан үшін өте маңызды болып қала береді. Дегенмен, Reuters агенттігінің мәліметі бойынша, шілдеде КҚК тиеу көлемі 20 пайызға, тәулігіне шамамен 400 000 баррельге дейін түсіп кеткен. Агенттік сонымен қатар экспорттық инфрақұрылымдағы мәселелерге байланысты Қазақстандағы мұнай өндірісінің осы айда 14 пайызға төмендегенін хабарлады. Осыған байланысты Астана мұнай жеткізу жолдарын әртараптандыруға, тәуекелдерді стратегиялық түрде бөлуге тырысуда. Мысалы, ол Атырау-Самара құбыры арқылы мұнай тасымалдау көлемін арттырып, Ресей мұнай тасымалдау жүйесінің басқа сегменттерін ішінара қамтып отыр. Сонымен қатар, Қытайға мұнай жөнелту көлемі де артып келеді. Осы орайда Қазақстан-Қытай мұнай құбырын кеңейтудің техникалық-экономикалық негіздемесі басталғанын айта кету ләзім.
Әзербайжанның да Қазақстанның мұнай транзитін кеңейтудегі ең перспективалы бағыттарының бірі екені аян. Бұл маңызды. Қазақстанның «ҚазМұнайГаз» және Әзербайжанның SOCAR компаниялары арасындағы келісімге сәйкес, 2023 жылдан бастап қазақ мұнайы БТЖ құбыр жүйесі арқылы жөнелтіліп келеді. Содан бері осы желі арқылы әлемдік нарыққа 3,4 миллион тоннадан астам қазақ мұнайы экспортталған. Өткен жылы жөнелтімдер 1,3 миллион тоннаға дейін жеткен. Қазақстан газ-мұнай кеңесі – Petro Council төрағасы Асылбек Жакиев жақында атап өткендей, қазақ мұнайын экспорттаудың солтүстік бағыты алдағы 5-10 жылда шектелуі мүмкін. Тиісінде бұл Әзербайжан арқылы мұнай транзитін қоса алғанда, балама дәліздердің маңыздылығын арттыра түсетіні хақ.
Сонымен қатар, маусым айында өткен Баку энергетикалық апталығында Қазақстанның Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов өз елінің Әзербайжан арқылы мұнай тасымалдауды арттыруға дайын екенін атап өткен. Бұған қоса, министр БТЖ транзитін жылына 2,2 миллион тоннаға дейін арттыруға болатынын, әрі қарай да оны дамыту мүмкін екенін айтқан. Сонымен қатар, өткен жылдың қазан айында Бакуде өткен Сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Әзербайжан-Қазақстан бірлескен үкіметаралық комиссиясының (ҮЭК) 21 отырысында 2027-2028 жылдарға қарай қазақ мұнайы транзитін жылына шамамен 7 миллион тоннаға арттыру мүмкіндігі талқыланды. Әрине, бұл көрсеткіш танкер флотының өсуімен және порттар мен құбырлардағы мұнай терминалдарының сыйымдылығының кеңеюімен байланысты болары анық.
«ҚазМұнайГаз» компаниясының басқарма төрағасы Асхат Хасенов «Самұрық-Қазына» қоғамдық кеңесінің отырысында атап өткендей, Қазақстан экспорттық бағыттарды әртараптандыру аясында Әзербайжан арқылы көлік дәлізін дамытуға ерекше назар аударып отыр. Айтуынша, Қазақстан үшін маңызды бағыттардың бірі – Атырау-Ақтау бағыты, содан кейін Әзербайжан арқылы көлік дамыту басты назарда. «Қазір бұл жобаның техникалық-экономикалық негіздемесі дайындалып жатыр,-» деген Асхат Хасенов.
Дегенмен, Баку-Супса құбырының әлеуетін осы мақсатта пайдалану мәселесі әлі ашық күйінде қалып отыр, ал осы бағыт арқылы мұнай жеткізу бойынша ресми келіссөздер әлі жүргізілген жоқ. Соған қарамастан, Астана мен Бакудегі тиісті мекемелер баға белгілеу мәселелерін, әсіресе, транзиттік тарифтерді және сақтандыру және танкерлік жүк тасымалдау сияқты логистикалық шығындардың өсуі аспектілерін (Қара теңіздегі шиеленісті жағдайды ескере отырып) талқылай отырып, бұл мүмкіндікті қарастыратыны анық.
Жалпы алғанда, Қазақстан КҚК бойындағы жүйелі тұрақсыздықты ескере отырып, Әзербайжан арқылы өтетін Транскаспий транзиттік жүйесінің бөлігі ретінде БТЖ құбыры бағытын және ықтимал Баку-Супса құбырын мұнай экспортының қосымша бағыттары ретінде қарастырады. Осыған байланысты, «Интерфакс-Казахстан» агенттігі жақында Қазақстан Энергетика министрлігінің деректерін хабарлағанын атап өткен жөн. Оған сәйкес «ҚазМұнайГаз» компаниясы 2026 жылы БТЖ құбыры арқылы мұнай экспортын 2025 жылғы деңгеймен салыстырғанда 31 пайызға арттырып, мұнайды ауыстырып тиеуді 1,7 миллион тоннаға жеткізуді жоспарлап отыр. Айта кету керек, осы жылдың бірінші жартысында Баку-Тбилиси-Жейхан құбыры бағытында Ақтау порты арқылы ауыстырып тиелген қазақстандық мұнай көлемі 704 000 тоннаны құрады, ал екінші жартыжылдықта қосымша бір миллион тонна мұнайды өңдеу мүмкін бола ма, жоқ па, алдағы айларда белгілі болады.
