الاياقتىق جاسادى دەگەن ايىپپەن 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ساندۋعاش جۇمابەكتىڭ «تۇرمە سىرتىنداعى ساتقىندىق» اتتى رومانى جارىق كوردى. شىعارما شىققان العاشقى اپتادا-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تاراپ، وقىرمان اراسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى، دەپ حابارلايدى "ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى مadeniPortal.kz-كە سىلتەپ.
رومان اۆتوردىڭ ءوز ءومىرى مەن تۇرمەدەگى تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن. وندا بالالىق شاقتاعى اۋىر كەزەڭ، الەۋمەتتىك قيىندىقتار، سونداي-اق تەمىر توردىڭ ار جاعىنداعى ءومىر شىندىعى كوركەم تىلمەن باياندالادى. شىعارمادا ايەلدەر كولونياسىنداعى ءتارتىپ، پسيحولوگيالىق قىسىم جانە ادام تاعدىرىنىڭ كۇردەلى يىرىمدەرى سۋرەتتەلگەن.
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، بۇل كىتاپ اقتالۋ ماقساتىندا جازىلماعان. ول ءوز تاعدىرىن، ومىرلىك تاجىريبەسىن جانە ىشكى جان كۇيزەلىسىن اشىق جەتكىزۋدى كوزدەگەن.
«مەن بۇل كىتاپتى اقتالۋ ءۇشىن جازعان جوقپىن. اقتالۋ – كەيدە ادامنىڭ ءوز ومىرىنەن قاشۋى. «بۇل مەن ەمەس ەدىم» دەپ، باستان وتكەن شىندىقتى وزگەنىڭ يىعىنا ارتىپ قويۋ وڭاي. بىراق مەن ءوز تاعدىرىمدى ەشكىمگە جابا سالعىم كەلمەيدى. مەنىڭ ءومىرىم – ۇنسىزدىكتەن، سەنىمنەن، قورقىنىشتان، ۇمىتتەن قۇرالعان كۇردەلى ءتۇيىن. سول ءتۇيىننىڭ ۇستىنەن سوتتىڭ ءبىر عانا ۇكىمى ءوتىپ، ءبارىن تاس-تالقان ەتتى. ادامدى ءبىر سويلەممەن ولشەۋگە بولمايدى. زاڭ قاعازعا سىيادى، ال جاننىڭ سالماعى ەشقانداي قاعازعا سىيمايدى»، – دەيدى اۆتوردىڭ ءوزى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ادامدى كەيدە تەمىر تور ەمەس، بالا كۇنىندە جۇرەككە قادالعان ءبىر اۋىز ءسوز ءومىر بويى قينايدى ەكەن. بىراق ونى ءوزى كەش تۇسىنگەن. بالا كۇنىنەن-اق ءوزىن ءبىر ءۇيدىڭ ىشىندە جۇرگەن بوتەن ادامداي سەزىنىپ وسكەن.
ء«بارى بار سەكىلدى ەدى. شاڭىراق، داستارقان، ادامدار بار. بىراق مەن تۋرالى ايتىلاتىن ەستەلىك جوق بولاتىن. سوندا دا ۇندەمەدىم. ويتكەنى ۇنسىزدىككە ەرتە ۇيرەندىم. كەيىن ءومىر مەنى تۇرمەگە الىپ كەلدى. سول كەزدە ءتۇسىندىم: ادامدى سوت ۇكىمى ەمەس، سەنگەن ادامىنىڭ ساتقىندىعى كوبىرەك سىندىرادى ەكەن. تەمىر ەسىكتىڭ ارعى جاعىندا وتىرعاندا ادامنىڭ سۇيەگى ەمەس، جانى توڭادى. ءتۇن ىشىندە بالاڭدى ويلاپ، جاستىق قۇشاقتاپ جىلايسىڭ. بىراق ەشكىمگە كورسەتپەيسىڭ. سەبەبى تۇرمەدە جىلاپ، السىرەۋگە بولمايدى. ول جەردە ادامدى اشتىق تا، سۋىق تا ەمەس، ۇمىتسىزدىك جەيدى ەكەن»، – دەيدى رومان اۆتورى.
ساندۋعاش جۇمابەكتىڭ ايتۋىنشا، «تۇرمە سىرتىنداعى ساتقىندىق» – ويدان شىعارىلعان ەرتەگى ەمەس.
«بۇل – مەنىڭ باسىمنان وتكەن ءومىر. اۆتوزاكتىڭ سىقىرى، سۋىق كامەرانىڭ ءيىسى، سيزو-داعى ايەلدەردىڭ مۇڭى، قورلىق، ساعىنىش، جالعىزدىق – ءبارى شىنايى. بۇل كىتاپتا تۇرمەدەگى ايەل عانا ەمەس، بالا كۇنىنەن مەيىرىم ىزدەپ وسكەن جاننىڭ تاعدىرى بار. كەيدە ادام بوستاندىقتا ءجۇرىپ-اق تۇتقىن بولادى ەكەن. ال كەي ادام تەمىر توردىڭ ىشىندە وتىرىپ تا رۋحىن سىندىرمايدى. مەن وسى كىتاپتى بىرەۋدەن ايانىش سۇراۋ ءۇشىن جازعان جوقپىن. تەك ءۇنسىز كەتكەن شىندىقتىڭ داۋىسىن جەتكىزگىم كەلدى»، – دەيدى تاعدىرلى اۆتور.
ءسوز سوڭىندا سانادۋعاش جۇمابەك ەگەر وسى كىتاپتى وقىپ وتىرىپ، ءبىر ادامعا ۇكىم ايتپاس بۇرىن جۇرەگىڭىز ءبىر ساتكە جۇمسارسا، وندا ءوزىنىڭ بار كورگەن قورلىعى مەن كوز جاسى بوسقا كەتپەگەنىن ايتادى.
رومان تۋرالى اقىن، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءجۇرسىن ەرمان: «ساندۋعاش جۇمابەكتىڭ «تۇرمە سىرتىنداعى ساتقىندىق» رومانى – وقيعادان بۇرىن ادام مىنەزىن سويلەتەتىن، جاننىڭ جاراسىن ۇساق دەتال ارقىلى تەرەڭ سەزىندىرەتىن تۋىندى. بۇل شىعارمادا تۇرمە تەك ءومىردىڭ قاراڭعى قالتارىستارى عانا ەمەس، تاعدىردىڭ تار سوقپاعى، ادامنىڭ ءوز-وزىمەن بەتپە-بەت كەلىپ، ىشكى تارازىسىنا تۇسەتىن اۋىر كەزەڭى رەتىندە كورىنەدى. بايانداۋى جيناقى، ءتىلى تابيعي، قۇنارلى»، – دەپ باعالاعان.
ساندۋعاش جۇمابەكتىڭ «تۇرمە سىرتىنداعى ساتقىندىق» رومانى جارىق كورگەن ساتتەن باستاپ ادەبي ورتادا جىلى قابىلدانىپ، وقىرمان نازارىن اۋدارعان تۋىندىعا اينالدى. ايەل تاعدىرى، تۇرمە شىندىعى، بالالىق جاراسى مەن ادام جانىنىڭ ىشكى ارپالىسىن ارقاۋ ەتكەن شىعارما تۋرالى ەلگە بەلگىلى اقىندار دا ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ، روماننىڭ كوركەمدىك قۋاتى مەن رۋحاني سالماعىنا جوعارى باعا بەردى.
عالىم جايلىباي، اقىن: «تۇرمە سىرتىنداعى ساتقىندىق» رومانى اۋىر بالالىقتىڭ جاراسىن تۇرمە شىندىعىمەن شىنايى جالعاپ، ادام جانىنىڭ جەتىمدىگىن تەرەڭ سەزىندىرەدى. مۇندا تۇرمە – جازا ورنى عانا ەمەس، مەيىرىم كورمەي وسكەن جۇرەكتىڭ قورقىنىشى مەن بۇگىنگى ۇكىمدى جالعاعان قاراڭعى كوپىر. شىعارمادا قىلمىستان گورى ادامنىڭ قاجۋى مەن مۇقالۋى، سونىڭ وزىندە ادامدىقتىڭ وشپەي تۇرارى نانىمدى بەرىلگەن».
مارالتاي رايىمبەكۇلى، اقىن: «بۇل رومان – وقيعا سوڭىنا تۇسپەي، ادام جانىنىڭ ەڭ نازىك، ەڭ اۋىر قاتپارلارىن اشۋعا قۇرىلعان شىعارما. مۇنداعى تەمىر تور – جاي عانا تۇرمە كەڭىستىگى ەمەس، سەنىمنىڭ سىنعان تۇسى، اردىڭ جاراسى، ۋاقىتتىڭ تۇيىق ءۇنى. اۆتوردىڭ ءتىلى سابىرلى، سالماقتى. وقىرماندى ايقايعا ەمەس، ءۇنسىز ويدىڭ تەرەڭىنە باستايدى. مەن بۇل روماننان جازانىڭ ءوزىن ەمەس، ادامدىقتى جوعالتپاي ساقتاپ قالۋدىڭ قاسىرەتتى شىندىعىن، سىرتتا قالعان ساتقىندىقتىڭ ىشتە كۇن وتكەن سايىن ۇلكەيە بەرەتىن جاراسىن تانىدىم».
باۋىرجان قاراعىزۇلى، اقىن: «اۆتور تەمىر توردىڭ ار جاعىنداعى تىرشىلىكتى عانا ەمەس، ادامنىڭ ءوز ىشىندەگى سىرەسكەن شىدەردى دە شەشەدى. اسىرەسە، اكە قاسىرەتى – روماننىڭ سوعىپ تۇرعان جۇرەگى. “اكە” دەپ ايتا الماي قالعان جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ سالماعى ءبىر تاعدىردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر عۇمىردىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇر. بۇل روماندا ارزان كوز جاسى دا، جاساندىلىق تا جوق. ءبارى دە شىنايى، اۋىر، ءتىرى. ويتكەنى بۇل روماننىڭ باستى كەيىپكەرى – قايتپاس قايسار ساندۋعاش جۇمابەكتىڭ ءوزى».
جالپى العاندا، «تۇرمە سىرتىنداعى ساتقىندىق» رومانى تەك تۇرمە شىندىعىن ەمەس، ادام جانىنىڭ ىشكى ارپالىسىن، سەنىم مەن ساتقىندىق، ءۇمىت پەن كۇيرەۋ اراسىنداعى قايشىلىقتى ارقاۋ ەتكەن پسيحولوگيالىق-الەۋمەتتىك تۋىندى رەتىندە قابىلدانۋدا.
