Alaiaqtyq jasady degen aiyppen 5 jylǧa bas bostandyǧynan aiyrylǧan Sanduǧaş Jūmabektıŋ «Türme syrtyndaǧy satqyndyq» atty romany jaryq kördı. Şyǧarma şyqqan alǧaşqy aptada-aq äleumettık jelılerde keŋınen tarap, oqyrman arasynda qyzu talqyǧa tüstı, dep habarlaidy "Adyrna" ūlttyq portaly MadeniPortal.kz-ke sıltep.
Roman avtordyŋ öz ömırı men türmedegı täjıribesıne negızdelgen. Onda balalyq şaqtaǧy auyr kezeŋ, äleumettık qiyndyqtar, sondai-aq temır tordyŋ ar jaǧyndaǧy ömır şyndyǧy körkem tılmen baiandalady. Şyǧarmada äielder koloniiasyndaǧy tärtıp, psihologiialyq qysym jäne adam taǧdyrynyŋ kürdelı iırımderı surettelgen.
Avtordyŋ aituynşa, būl kıtap aqtalu maqsatynda jazylmaǧan. Ol öz taǧdyryn, ömırlık täjıribesın jäne ışkı jan küizelısın aşyq jetkızudı közdegen.
«Men būl kıtapty aqtalu üşın jazǧan joqpyn. Aqtalu – keide adamnyŋ öz ömırınen qaşuy. «Būl men emes edım» dep, bastan ötken şyndyqty özgenıŋ iyǧyna artyp qoiu oŋai. Bıraq men öz taǧdyrymdy eşkımge jaba salǧym kelmeidı. Menıŋ ömırım – ünsızdıkten, senımnen, qorqynyştan, ümıtten qūralǧan kürdelı tüiın. Sol tüiınnıŋ üstınen sottyŋ bır ǧana ükımı ötıp, bärın tas-talqan ettı. Adamdy bır söilemmen ölşeuge bolmaidy. Zaŋ qaǧazǧa syiady, al jannyŋ salmaǧy eşqandai qaǧazǧa syimaidy», – deidı avtordyŋ özı.
Onyŋ aituynşa, adamdy keide temır tor emes, bala künınde jürekke qadalǧan bır auyz söz ömır boiy qinaidy eken. Bıraq ony özı keş tüsıngen. Bala künınen-aq özın bır üidıŋ ışınde jürgen böten adamdai sezınıp ösken.
«Bärı bar sekıldı edı. Şaŋyraq, dastarqan, adamdar bar. Bıraq men turaly aitylatyn estelık joq bolatyn. Sonda da ündemedım. Öitkenı ünsızdıkke erte üirendım. Keiın ömır menı türmege alyp keldı. Sol kezde tüsındım: adamdy sot ükımı emes, sengen adamynyŋ satqyndyǧy köbırek syndyrady eken. Temır esıktıŋ arǧy jaǧynda otyrǧanda adamnyŋ süiegı emes, jany toŋady. Tün ışınde balaŋdy oilap, jastyq qūşaqtap jylaisyŋ. Bıraq eşkımge körsetpeisıŋ. Sebebı türmede jylap, älsıreuge bolmaidy. Ol jerde adamdy aştyq ta, suyq ta emes, ümıtsızdık jeidı eken», – deidı roman avtory.
Sanduǧaş Jūmabektıŋ aituynşa, «Türme syrtyndaǧy satqyndyq» – oidan şyǧarylǧan ertegı emes.
«Būl – menıŋ basymnan ötken ömır. Avtozaktyŋ syqyry, suyq kameranyŋ iısı, SİZO-daǧy äielderdıŋ mūŋy, qorlyq, saǧynyş, jalǧyzdyq – bärı şynaiy. Būl kıtapta türmedegı äiel ǧana emes, bala künınen meiırım ızdep ösken jannyŋ taǧdyry bar. Keide adam bostandyqta jürıp-aq tūtqyn bolady eken. Al kei adam temır tordyŋ ışınde otyryp ta ruhyn syndyrmaidy. Men osy kıtapty bıreuden aianyş sūrau üşın jazǧan joqpyn. Tek ünsız ketken şyndyqtyŋ dauysyn jetkızgım keldı», – deidı taǧdyrly avtor.
Söz soŋynda Sanaduǧaş Jūmabek eger osy kıtapty oqyp otyryp, bır adamǧa ükım aitpas būryn jüregıŋız bır sätke jūmsarsa, onda özınıŋ bar körgen qorlyǧy men köz jasy bosqa ketpegenın aitady.
Roman turaly aqyn, Qazaqstannyŋ Halyq jazuşysy Jürsın Erman: «Sanduǧaş Jūmabektıŋ «Türme syrtyndaǧy satqyndyq» romany – oqiǧadan būryn adam mınezın söiletetın, jannyŋ jarasyn ūsaq detal arqyly tereŋ sezındıretın tuyndy. Būl şyǧarmada türme tek ömırdıŋ qaraŋǧy qaltarystary ǧana emes, taǧdyrdyŋ tar soqpaǧy, adamnyŋ öz-özımen betpe-bet kelıp, ışkı tarazysyna tüsetın auyr kezeŋı retınde körınedı. Baiandauy jinaqy, tılı tabiǧi, qūnarly», – dep baǧalaǧan.
Sanduǧaş Jūmabektıŋ «Türme syrtyndaǧy satqyndyq» romany jaryq körgen sätten bastap ädebi ortada jyly qabyldanyp, oqyrman nazaryn audarǧan tuyndyǧa ainaldy. Äiel taǧdyry, türme şyndyǧy, balalyq jarasy men adam janynyŋ ışkı arpalysyn arqau etken şyǧarma turaly elge belgılı aqyndar da öz pıkırın bıldırıp, romannyŋ körkemdık quaty men ruhani salmaǧyna joǧary baǧa berdı.
Ǧalym Jailybai, aqyn: «Türme syrtyndaǧy satqyndyq» romany auyr balalyqtyŋ jarasyn türme şyndyǧymen şynaiy jalǧap, adam janynyŋ jetımdıgın tereŋ sezındıredı. Mūnda türme – jaza orny ǧana emes, meiırım körmei ösken jürektıŋ qorqynyşy men bügıngı ükımdı jalǧaǧan qaraŋǧy köpır. Şyǧarmada qylmystan görı adamnyŋ qajuy men mūqaluy, sonyŋ özınde adamdyqtyŋ öşpei tūrary nanymdy berılgen».
Maraltai Raiymbekūly, aqyn: «Būl roman – oqiǧa soŋyna tüspei, adam janynyŋ eŋ näzık, eŋ auyr qatparlaryn aşuǧa qūrylǧan şyǧarma. Mūndaǧy temır tor – jai ǧana türme keŋıstıgı emes, senımnıŋ synǧan tūsy, ardyŋ jarasy, uaqyttyŋ tūiyq ünı. Avtordyŋ tılı sabyrly, salmaqty. Oqyrmandy aiqaiǧa emes, ünsız oidyŋ tereŋıne bastaidy. Men būl romannan jazanyŋ özın emes, adamdyqty joǧaltpai saqtap qaludyŋ qasırettı şyndyǧyn, syrtta qalǧan satqyndyqtyŋ ışte kün ötken saiyn ülkeie beretın jarasyn tanydym».
Bauyrjan Qaraǧyzūly, aqyn: «Avtor temır tordyŋ ar jaǧyndaǧy tırşılıktı ǧana emes, adamnyŋ öz ışındegı sıresken şıderdı de şeşedı. Äsırese, äke qasıretı – romannyŋ soǧyp tūrǧan jüregı. “Äke” dep aita almai qalǧan jalǧyz auyz sözdıŋ salmaǧy bır taǧdyrdyŋ ǧana emes, tūtas bır ǧūmyrdyŋ jügın köterıp tūr. Būl romanda arzan köz jasy da, jasandylyq ta joq. Bärı de şynaiy, auyr, tırı. Öitkenı būl romannyŋ basty keiıpkerı – qaitpas qaisar Sanduǧaş Jūmabektıŋ özı».
Jalpy alǧanda, «Türme syrtyndaǧy satqyndyq» romany tek türme şyndyǧyn emes, adam janynyŋ ışkı arpalysyn, senım men satqyndyq, ümıt pen küireu arasyndaǧy qaişylyqty arqau etken psihologiialyq-äleumettık tuyndy retınde qabyldanuda.
