عالىمدار ساق داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ ءتىس تاسىن زەرتتەپ، ولاردىڭ كۇندەلىكتى تاعامىندا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى ماڭىزدى ورىن العانىن انىقتادى. ماماي-گورا جانە بەلسكوە قالاشىعى سياقتى ءىرى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردەن تابىلعان ادام سۇيەكتەرىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسىندە ساقتاردىڭ بيە ءسۇتىن دە پايدالانعانىنا قاتىستى العاش رەت بيومولەكۋلالىق دالەل تابىلدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا حالىقارالىق عالىمدار توبى – اۆستريا، گەرمانيا، اقش، ۋكراينا جانە شۆەيتساريادان كەلگەن ماماندار ەجەلگى ادامداردىڭ ءتىس تاسىنداعى اقۋىز قالدىقتارىن پالەوپروتەومدىق ادىسپەن قاراستىرعان. جوباعا تسيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى شەۆان ۋيلكين جەتەكشىلىك ەتتى. عىلىمي ماقالا PLOS ONE جۋرنالىندا جاريالانعان.
زەرتتەلگەن ەكى نەگىزگى ارحەولوگيالىق نىسان شامامەن ب.ز.د. 700–200 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. ونىڭ ءبىرى – پولتاۆا وبلىسىنداعى بەلسكوە قالاشىعى، ول بىرنەشە قونىس پەن قورىمنان تۇراتىن جانە ۇزىندىعى 34 شاقىرىمعا جۋىق قورعانىس قۇرىلىمىمەن قورشالعان ءىرى كەشەن رەتىندە بەلگىلى. ەكىنشى نىسان – زاپوروجە وبلىسىنداعى ماماي-گورا قورىمى. بۇل جەردەن جۇزدەگەن جەرلەۋ ورىندارى تابىلعان، ونىڭ ىشىندە ساق كەزەڭىنە ءتان قابىرلەر دە بار.
عالىمدار جالپى 43 ءتىستى (28 ادامعا تيەسىلى) تالداۋعا العان. الايدا بارلىق ۇلگىلەردە زەرتتەۋگە جارامدى بيولوگيالىق قالدىقتار ساقتالا بەرمەگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە قوسىمشا ىرىكتەۋدەن كەيىن زەرتتەۋگە 11 ادامنان الىنعان 15 ءتىس عانا قالدىرىلعان.
تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا التى ادامنىڭ ءتىس تاسىنان ءسۇت ونىمدەرىن تۇتىنعانىن كورسەتەتىن اقۋىزدار تابىلعان. ونىڭ باسىم بولىگى سيىر، قوي، ەشكى سياقتى كۇيىس قايىراتىن جانۋارلاردىڭ سۇتىنە ءتان بولىپ شىقتى. ال ەڭ ەرەكشە دەرەك – بەلسكوە قالاشىعىنان تابىلعان ءبىر ادامنىڭ ءتىس تاسىندا بيە سۇتىنە ءتان بەتا-لاكتوگلوبۋلين-1 اقۋىزى انىقتالعان.
بۇل عىلىمي تۇرعىدا وتە ماڭىزدى جاڭالىق سانالادى. سەبەبى زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل — ساقتاردىڭ بيە ءسۇتىن نەمەسە ودان جاسالعان ونىمدەردى پايدالانعانىن دالەلدەيتىن العاشقى بيومولەكۋلالىق دەرەك.
سكيفتەر (ساق) تۋرالى ەجەلگى گرەك تاريحشىسى گەرودوت ءوزىنىڭ «تاريح» ەڭبەگىندە جازىپ قالدىرعان. ونىڭ ايتۋىنشا، ساقتار تەك جىلقىنى كولىك نەمەسە سوعىس قۇرالى رەتىندە پايدالانباعان، سونىمەن قاتار بيە ءسۇتىن ىشكەن، ءتىپتى قىمىزعا ۇقساس اشىتىلعان سۋسىن دايىنداعان بولۋى مۇمكىن.
جاڭا زەرتتەۋ ناتيجەلەرى وسى تاريحي مالىمەتتىڭ عىلىمي تۇرعىدا راستالعانىن كورسەتەدى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرى سكيفتەر ءۇشىن تەك تاعام عانا ەمەس، سونىمەن قاتار سۋ مەن قورەكتىك زاتتاردىڭ تۇراقتى كوزى بولعان. ياعني كوشپەلى ءومىر سالتى جاعدايىندا بۇل ونىمدەر ۇزدىكسىز وندىرىلە الاتىن ءارى قولجەتىمدى ماڭىزدى رەسۋرسقا اينالعان.
عالىمداردىڭ بۇل جاڭالىعى ساقتاردىڭ شارۋاشىلىعى مەن تۇرمىسى تۋرالى تۇسىنىكتى كەڭەيتىپ، ولاردىڭ جانۋارلاردى، سونىڭ ىشىندە جىلقىنى الدەقايدا كەڭ ماقساتتا پايدالانعانىن دالەلدەي تۇسەدى.
