كوپشىلىك سپورتشىلاردىڭ جەڭىسىن عانا كورەدى، ال جەڭىستىڭ قانداي پسيحولوگيالىق قۇنمەن كەلگەنىن بىلە بەرمەيدى. وكىنىشكە قاراي، سوڭعى جىلدارى جارىس پوديۋمىنان كەيىن وزدەرىن جوعالتىپ جاتقان سپورتشىلار كوپ. ءبىرى ىشىمدىككە سالىنسا، ەندى ءبىرى سۋيتسيد جاساپ، تاعى ءبىرى كۇزەتشى بولىپ كۇن كورىپ ءجۇر. نەگە؟
قازاقستاندىق سپورتشىلار الەمدىك وليمپيادالاردا تالاي رەت كوك تۋىمىزدى جەلبىرەتتى. ەل قورجىنىنا التىننان، كۇمىستەن، قولادان مەدال سالعان چەمپيوندارىمىز كوپ. دەگەنمەن ءار جەڭىستىڭ ارتىندا ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ەڭبەك، اۋىر دايىندىق، ۇلكەن قىسىم جانە قاتاڭ تالاپتار تۇر.
سپورتشىلار ءۇشىن ەڭ قيىن جاعدايلار داڭقتىڭ داڭعازاسى باسىلعاننان كەيىن باستالادى. كۇندەلىكتى ءتارتىپ توقتاپ، بۇرىنعى قاربالاس بىردەن باياۋلاعاندا، سپورتشىلار ءوز سەزىمدەرىمەن بەتپە-بەت قالادى. سول كەزدە ۇزاق ۋاقىت بويى جينالعان ەموتسيالار سىرتقا شىعىپ، ادامدى جالعىزدىق پەن كۇيزەلىسكە الىپ كەلەتىن ساتتەر جيىلەيدى. كاسىبي سپورتتان كەيىن جاڭا ءومىر باستاۋ، جاڭا ءرول تابۋ ءار سپورتشى ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭ.
مۇنى قازاقستاندىق اۋىر اتلەت، حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى، 2016 جىلعى ريو وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى كارينا گوريچەۆا دا جاقسى بىلەدى. ول وليمپيادادان كەيىنگى كەزەڭدى سىرت كوزگە بايقالمايتىن، بىراق سپورتشى ءۇشىن ەڭ كۇردەلى ساتتەردىڭ ءبىرى دەپ سيپاتتايدى.
«وليمپيادا ەرەكشە ەموتسيالىق ورلەۋ. بىراق ءدال سول سەبەپتى جارىس اياقتالعان سوڭ وتە اۋىر كەزەڭ باستالادى. بارلىعى بىتكەندە، ءىشىڭ بوساپ قالعانداي بولادى، سەبەبى ادرەنالين جوق، ودان ۇلكەن ماقسات جوق. بىرنەشە جىل ءومىر سۇرگەن ءتارتىپ پەن رەجيم كەنەتتەن ءۇزىلىپ قالادى»، - دەيدى ول.
جوعارى ناتيجەنىڭ ارتىندا تۇرعان ۇلكەن پسيحولوگيالىق سالماق جارىس اياقتالسا دا جوق بولىپ كەتپەيدى، ول سپورتشىنى كەيىن دە ۇزاق ۋاقىت بويى قۋالاپ جۇرەدى. كارينا بۇل كۇيدى السىزدىك دەپ ەمەس، ۇلكەن سپورتتىڭ زاڭدىلىعى دەپ قابىلدايدى.
ء«ىرى جارىستاردان كەيىنگى بوس سەزىم – قالىپتى رەاكتسيا. سەبەبى ۇزاق ۋاقىت بويى ءبىر ماقساتپەن ءومىر سۇرەسىڭ، بار كۇشىڭدى سوعان جۇمسايسىڭ، ال ءبارى اياقتالعاندا اعزا دا، پسيحيكا دا ءۇزىلىس تالاپ ەتەدى. بۇنى السىزدىك دەپ ەمەس، سپورتتىڭ اجىراماس بولىگى دەپ قابىلداۋدى ۇيرەندىم».
كارينا ءسوز ەتكەن ىشكى كۇيزەلىس پەن جۇيەلى قىسىم بۇگىن عانا پايدا بولعان قۇبىلىس ەمەس. بۇل جاعداي ءار بۋىننىڭ سپورتشىلارىندا ءارتۇرلى فورمادا بولعان ۇزاق جىلعى ماسەلە. كەيبىرەۋلەر بۇل كەزەڭدى ابىرويمەن ەڭسەرسە، ەندى بىرەۋلەر ءۇشىن ول ءومىردى مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرەدى. سوندىقتان مۇنداي قيىندىقتار وليمپيادالىق دەڭگەيدەگى تالاي اتلەتتىڭ تاعدىرىندا قايتالانىپ وتىراتىنى تاڭقالارلىق ەمەس. وسى قۇبىلىستىڭ قانشالىقتى تەرەڭ ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن سەرگەي فيليمونوۆ سياقتى سپورتشىلاردىڭ ءومىر جولىنا كوز جۇگىرتۋ جەتكىلىكتى.
جەڭىستەن كەيىنگى ەڭ اۋىر سىناق
قازاقستان سپورت تاريحىندا اتى ەرەكشە اتالاتىن 2004 جىلعى افينا وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى سەرگەي فيليمونوۆ ءۇشىن دە ناعىز كۇرەس تۇعىردان تۇسكەننەن كەيىن باستالعان. جەڭىستەن كەيىن جينالعان شارشاۋ مەن ىشكى كۇيزەلىس، مانساپتىڭ ەڭ بيىك ساتىنەن سوڭ تۋعان بەلگىسىزدىك ونىڭ ءومىرىن باقىلاۋدا ۇستاۋدى قيىنداتىپ، اقىرىندا الكوگولگە تاۋەلدىلىككە اكەلگەن. كۇندە جاتتىعۋ جاساپ، تارتىپپەن ءومىر ءسۇرىپ ۇيرەنگەن ادام ءۇشىن كەنەتتەن پايدا بولعان ەركىندىك تۇزاققا اينالدى.
سەرگەي وليمپيادادان كەيىنگى العاشقى ايلاردى ەسكە العاندا، جىلدار بويى ۇزدىكسىز جاتتىعۋ، تۇراقتى قىسىم، جاۋاپكەرشىلىك پەن جارىستان جارىسقا ءوتۋ اياقتالعان ساتتە دەنەسى ەمەس، الدىمەن جانى تىنىستاعانىن ايتادى. سول تىنىس وعان كەرەك تە ەدى، الايدا سپورتتاعى ۇلكەن ماقساتتارعا جەتكەننەن كەيىن پايدا بولعان بوس كەڭىستىك ادامدى ءتۇرلى جولعا سالۋى مۇمكىن، ال فيليمونوۆ سول كەزدە ءوزىن توقتاتا المادى.
وسى ءساتتى فيليمونوۆ بىلاي ەسكە الادى:
«شىنىن ايتسام، ءوزىمنىڭ ەكىنشى ورىن العانىمدى بىلگەندە قاتتى جەڭىلدەپ قالدىم. ء“بارى ءبىتتى مە؟” دەپ ويلادىم. جيىندار، دايىندىقتار ابدەن شارشاتقان ەدى. ءوزىمدى ءبىردeن ەركىن سەزىندىم، سەبەبى تاڭەرتەڭ تۇرىپ جاتتىعۋعا بارۋدىڭ كەرەگى جوق بولدى».
سپورتشىنى اياققا تۇرعىزعان ءتارتىپ جوعالعاندا، ونىڭ ورنىن ۋاقىتشا جەڭىلدىك الۋعا دەگەن ۇمتىلىس باستى. سول كەزەڭدە ىشىمدىك ونىڭ ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ، ۋاقىت، ەنەرگيا، مۇمكىندىكتەر، ءتىپتى قارىم-قاتىناستارى بىرتىندەپ قولىنان سۋسىپ كەتتى. سەرگەي سول كەزەڭدى، تابىس پەن قۇلدىراۋدىڭ اراسىنداعى شەكارانىڭ قانشالىقتى جىڭىشكە بولاتىنىن تۇسىنگەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، ءبارى جاقسى كورىنگەن شاقتىڭ وزىندە دە ءومىر ءبىر ساتتە وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەن.
سول كەزدە ونىڭ قولىندا داڭق، قۇرمەت، تۇراقتى تابىس، جانىندا جۇرگەن دوستارى بولدى. بىراق ىشىمدىككە سالىنا باستاعان ساتتەن-اق ونىڭ ءبارى بىرتىندەپ جوعالا باستاعان. سەرگەي ءتىپتى افينا وليمپياداسىنداعى مەدالى ءۇشىن مەملەكەت بەرگەن ءۇش بولمەلى پاتەرىن دە جوعالتىپ العانىن جاسىرمايدى. سول جىلدارى قانداي كۇيگە تۇسكەنىن ءوزى دە تۇسىنبەي قالعان، ءتىپتى مەدالدارىنىڭ قايدا كەتكەنىن دە ەسىنە تۇسىرە المادى.
«وليمپيادادان كەيىن ءبىراز دەمالعىم كەلدى. سول كەزدە ىشىمدىك كۇندەلىكتى ادەتىمە اينالدى. جىلدار بويى جۇيكەمە ءتۇسىپ كەلگەن سالماق ءبىر ساتتە بوساپ، ەشكىم كەدەرگى جاسامايتىن ورتادا ءوزىمدى توقتاتا الماي قالدىم. قولدا اقشا بار، اتىڭدى ەل تانيدى. ءدال وسىنداي كەزدە اينالاڭدا “دوس” كوبەيەدى».
بۇل كەزەڭ ونىڭ جەكە تاريحىنداعى ەڭ ءالسىز، ەڭ قورعانسىز ءسات بولدى. وليمپيادانىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى الەم الدىندا مىقتى بولىپ كورىنگەنىمەن، ىشكى الەمىندە ول ۇلكەن بوس كەڭىستىكپەن، شارشاۋمەن جانە جالعىزدىقپەن كۇرەسىپ جۇرگەن ادام ەدى. جەڭىستەن كەيىن ادامنىڭ پسيحولوگيالىق كۇيى قانداي سىنعا تۇسەتىنى، سپورتشىنىڭ ىشكى داۋسى قانداي دابىل قاعاتىنى وسى وقيعا ارقىلى ايقىن كورىنەدى.
«ول كەزدە جانىمدا ەشكىم بولعان جوق. تەك مەن جانە ىشىمدىك. شىن دوستارىم دا جوق ەدى. اقشا شىققاندا عانا دوستار تابىلادى. ءبىر كۇنى ەشكىمگە كەرەك ەمەستىگىمدى ءتۇسىندىم. مۇمكىن بىرەۋ كومەكتەسكىسى كەلگەن شىعار، بىراق ول كۇيگە مەن ءوزىم ءتۇستىم. بۇل ءۇشىن ەشكىمدى كىنالامايمىن، ءوز كىنام»، - دەيدى فيليمونوۆ.
فيليمونوۆتىڭ تاريحى بىزگە ءبىر قاراپايىم، بىراق ماڭىزدى شىندىقتى كورسەتەدى: سپورتتاعى ەڭ اۋىر جول ءاردايىم ستارت پەن ءفينيشتىڭ اراسىندا ەمەس. كوپ جاعدايدا ول فينيش سىزىعىنان كەيىن باستالادى. ونىڭ ومىرىندەگى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسقان قيىندىقتار فيليمونوۆتى ءبىراز ۋاقىتقا قازاقستاننان الىستاتتى. 2005 جىلى تالدىقورعان-ۇشتوبە تاس جولىندا ول 23 جاستاعى جىگىتتى قاعىپ كەتىپ، مارقۇم سول جەردە كوز جۇمعان. قايتىس بولعان جىگىتتىڭ تۋىستارى فيليمونوۆتى كەشىرگەنىمەن، بۇل وقيعا سپورتشىعا اۋىر پسيحولوگيالىق سوققى بولىپ ءتيىپ، ونى تەرەڭ كۇيزەلىسكە ءتۇسىردى.
ء«يا، قيىن كەزدە رەسەيگە كوشىپ كەتتىم. بۇگىندە قازاقستان ازاماتتىعى جوق، ءالى رەسەي ازاماتى رەتىندە ءجۇرمىن. بىراق جۇرەگىم ەشقاشان تۋعان جەردەن الىستاعان ەمەس. ەندى ءوز ەلىمنىڭ ازاماتتىعىن قايتارىپ العىم كەلەدى. قازاقستانعا ورالعىم كەلەدى».
رەسەيدە كۇنكورىس قامىمەن ءارتۇرلى جۇمىس ىستەپ، كەيىن كولىكتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا (ستو) كەلىپ ورنىققان. فيليمونوۆ قازىر ماسكەۋدە ەڭبەك ەتەدى.
«سول كەزدە اياق استىنان ءبارى وزگەرىپ، ءومىرىمنىڭ قاي ارناعا بۇرىلىپ كەتكەنىن ءوزىم دە تۇسىنە الماي قالدىم. قولىمنان ەشتەڭە كەلمەي قالعانداي كۇيدە ءجۇردىم. ونىڭ ۇستىنە قاتتى ىشەتىن كەزەڭىم ەدى، ءوزىمدى جوعالتىپ الدىم. شتانگا كوتەرۋگە شامام جەتپەدى، ال قازاقستاندا جۇمىس ىزدەۋگە نامىسىم جىبەرمەدى. كەمەروۆوعا بارىپ تاعى دا ءىشىپ ءجۇردىم»، - دەيدى سپورتشى.
سوعان قاراماستان، ونىڭ ويى تۋعان جەرىنەن ەشقاشان الىستاعان ەمەس. فيليمونوۆ قازاقستانعا ورالۋدى جوسپارلاپ ءجۇر. كەلگەن سوڭ جاس سپورتشىلارعا كومەكتەسىپ، باپكەرلىككە كىرىسكىسى كەلەدى. ءوز ايتۋىنشا، جىلدار بويى جيناعان ءبىلىمى مەن ومىرلىك تاجىريبەسى وزگەلەرگە قاجەت بولۋى مۇمكىن.
«مەنىڭ جاسىم قازىر ەلۋگە تاياپ قالدى، زەينەت جاسىنا دا دايىندالۋ كەرەك. ول ءۇشىن قازاقستان ازاماتتىعى قاجەت. ازاماتتىقسىز رەسمي تۇردە جاتتىقتىرۋشى بولىپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. بار ارمانىم ەلگە ورالۋ، جاستارعا كومەكتەسۋ. بىراق بۇل ماسەلە ءالى دە شەشىلمەي تۇر».
بۇگىنگى تاڭدا سەرگەي فيليمونوۆ ءومىرىن تولىق وزگەرتكەن. ىشىمدىكتەن باس تارتىپ، قيىن كەزەڭنەن ءوز كۇشىمەن شىققانىن ايتادى. سول ۋاقىتتان بەرى دىنگە كەلىپ، ومىرىنە جاڭا ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىق ەنگىزگەن. بۇگىندە ول وتكەننىڭ اۋىر كەزەڭىن ارتتا قالدىرعان.
بالكىم، ەگەر سول كەزدە سپورتشىلاردى تەك جارىسقا عانا ەمەس، داڭقتان كەيىنگى ومىرگە دە دايىنداۋ مادەنيەتى بولعاندا، مۇنداي جاعدايلار مۇلدە باسقاشا سيپاتتا ءوربۋى مۇمكىن ەدى. سپورتشىنىڭ مانسابى قىسقا، ال ونىڭ ارتىنداعى ءومىر الدەقايدا ۇزاق.
دوپينگ داۋىنىڭ سوققىسى
سپورتشىنىڭ جولىنداعى قيىندىقتار تەك ىشكى سەزىمدەرىمەن شەكتەلمەيدى. جۇيەنىڭ وزىنەن تۋىندايتىن، اياق استىنان كەلەتىن سىرتقى سوققىلار دا بار. سولاردىڭ ءبىرى - دوپينگ داۋى، ول تالاي سپورتشىنىڭ ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەردى.
بۇل رەتتە دوپينگ ماسەلەسى سىرت كوزگە تەك ەرەجەنىڭ بۇزىلۋى سياقتى كورىنۋى مۇمكىن، بىراق شىن مانىندە ول سپورتشىنىڭ پسيحولوگياسىنا قاتتى اسەر ەتەدى. ادام جىلدار بويى جەتىستىككە ۇمتىلىپ، ءوز ەڭبەگىنە سەنىپ، بەلگىلى ءبىر ماقساتقا بار كۇشىن سالعاندا، كەنەتتەن شەتتەتىلۋ نەمەسە ايىپتالۋ ونىڭ ىشكى الەمىن كۇيرەتىپ جىبەرەدى. كوپ جاعدايدا سپورتشىلار بۇل جاعدايدى وتە اۋىر قابىلدايدى، سەبەبى ول ولاردىڭ ابىرويىنا، مانسابىنا جانە ءومىرىنىڭ بۇكىل باعىتىنا اسەر ەتەدى.
سونىمەن بىرگە دوپينگ داۋىنىڭ ارقاشان تەك سپورتشىنىڭ وزىنەن باستالمايتىنىن دا سپورتتىق ورتا بىلەدى. كەي جاعدايلاردا قاتە، سالعىرتتىق نەمەسە ادەيى جاسالعان ارەكەتتەر سپورتشىنىڭ اتىنا نۇقسان كەلتىرىپ، ونىڭ تاعدىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرەدى.
2016 جىلى قازاقستان اۋىر اتلەتيكاسى ۇلكەن دوپينگ داۋىنىڭ ورتاسىندا قالدى. سول جىلى قازاقستاندىق شتانگيستەر الماس وتەشوۆ، ەرمەك ءومىرتاي جانە جاسۇلان قادىرباەۆ حيۋستوندا وتكەن 2015 جىلعى الەم چەمپيوناتىنان كەيىن تاپسىرعان سىنامالارىنان تىيىم سالىنعان زاتتار تابىلىپ، حالىقارالىق اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسى ولاردى ۇزاق مەرزىمگە جارىستاردان شەتتەتتى. وتەشوۆ پەن ءومىرتاي ءتورت جىلعا ديسكۆاليفيكاتسيا السا، قادىرباەۆ بۇعان دەيىن ستانوزولول قولدانعانى ءۇشىن ۇستالعاندىقتان، ەڭ جوعارعى جازا سەگىز جىلعا شەتتەتىلدى.
سەگىز جىلعا سوزىلعان كۇرەس
جاسۇلان 2014 جىلى الماتىدا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا جەڭىمپاز اتانعان تانىمال اۋىر اتلەت. ول دوپينگ ايىپتاۋلارىنىڭ ءوز ومىرىندەگى ەڭ اۋىر كەزەڭ بولعانىن جاسىرمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، وليمپياداعا نەبارى سەگىز اي قالعان ساتتە حالىقارالىق دوپينگ ورتالىعىنان كەلگەن حات بار جوسپاردى بۇزىپ، ءومىرىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرگەن. قادىرباەۆ ديسكۆاليفيكاتسيادان كەيىن سپورتشىنىڭ جاعدايى كۇرت وزگەرەتىنىن اتاپ وتەدى. بۇرىن مەملەكەت قامقورلىعىندا جۇرگەن اتلەت ءبىر مەزەتتە قولداۋسىز قالادى.
«ديسكۆاليفيكاتسيادان كەيىن سپورتشىنىڭ ماڭايىنداعى قولداۋ بىردەن توقتايدى. بۇعان دەيىن ينتەرناتتاعى وقۋىن، تاماعىن، شەتەلدىك جيىندارىن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن مەملەكەت قارجىلاندىرۋدى قويادى. كەلەسى كۇنى سپورتشىعا ەندى ءوزىڭ جۇمىس ىستەۋىڭ كەرەك دەگەن تالاپ قويىلادى. جوعارى سپورتتىق دەڭگەيدەن ءتۇسىپ، 100 مىڭ تەڭگەگە جۋىق جالاقى الاتىن جاتتىقتىرۋشى بولىپ كۇن كورۋ، وتباسى اسىراۋ وڭاي ەمەس»، - دەيدى ول.
جاسۇلان بۇل كەزەڭدە ءوزى دە ءبىراز ۋاقىت باعىتىنان اداسىپ، ءارتۇرلى جۇمىستار جاساپ كورگەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، ديسكۆاليفيكاتسيادان كەيىن تۇراقتى جۇمىس تابۋ ۇلكەن سىناق بولعان.
«كوپ جەرگە باردىم، تالاي ەسىكتى قاقتىم. تانىستارىم “ورىن بولسا، حابارلاسامىز” دەپ شىعارىپ سالاتىن، بىراق ناقتى ۇسىنىس بولمادى. سول سەبەپتى ول كەزەڭ مەن ءۇشىن وتە اۋىر ءوتتى»، - دەيدى.
ۋاقىت وتە ول وزىنە جاڭا تالاپ قويىپ، ەشكىمگە جالىنباي ءوز جولىن تابۋعا تىرىسقان.
«وزىمە ءوزىم قولداۋ بولامىن دەپ شەشتىم. سەگىز جىلدا جاساماعان جۇمىسىم قالمادى. ترەنەر بولدىم، مەتوديست بولدىم، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولدىم، كوكونىس تە ساتتىم»، - دەپ بولىسەدى.
جاسۇلان سول كەزەڭدە فەدەراتسيا تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋ بولماعانىن جاسىرمايدى. ونىڭ سوزىنشە، قيىن شاقتا دەمەۋ بولعان تەك جەكە ادامدار مەن باپكەرلەر بولعان.
«فەدەراتسيا ۇلكەن تىرەك بولا قويعان جوق. بار كومەكتى تەك باپكەرلەردەن كوردىم، ولار ءتىپتى كولىكتەرىن ساتىپ، شەتەلگە بارىپ-كەلۋىمە جاردەمدەستى. كەيىن ءوزىمدى ەشكىمگە قاجەت ەمەس ادامداي سەزىندىم. قازىر ويلاسام، شىنىمەن دە سولاي بولعان سياقتى. ادام ەڭ الدىمەن وزىنە جانە وتباسىسىنا عانا كەرەك ەكەنىن كەيىن ءتۇسىندىم. ماعان تىرەك بولعان ايەلىم مەن بالالارىم. سول سەگىز جىلدا ىستەمەگەن جۇمىسىمىز قالمادى. قىتايدان دا تاۋار تاسىپ ساتتىق».
بۇگىندە جاسۇلان قايتادان سپورتقا ورالىپ، جاڭا ءومىر باستاۋعا مۇمكىندىك العان. ونىڭ تاجىريبەسى دوپينگ داۋىنا ىلىككەن سپورتشى ءۇشىن قالىپقا كەلۋ جولىنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ءارى ۇزاق بولاتىنىن انىق كورسەتەدى.
تۇعىردان كەيىنگى قۇلدىراۋ
ءدال وسىنداي اۋىر كەزەڭدى باسىنان وتكەرگەن تاعى ءبىر سپورتشى – الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى الماس وتەشەۆ.
ديسكۆاليفيكاتسيا ونىڭ مانسابىن عانا ەمەس، دەنساۋلىعى مەن ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن. كوپشىلىككە بەلگىلى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، سول كەزەڭدە الماس ۇزاققا سوزىلعان اۋىر ەموتسيونالدىق كەزەڭگە ءتۇسىپ، ىشىمدىككە تاۋەلدى بولا باستاعان. كەيىن ونىڭ دوسى يليا يلين قولداۋ كورسەتىپ، رەابيليتاتسيالىق ورتالىققا ورنالاستىرۋعا كومەكتەسكەن.
اۋىر اتلەت الماس وتەشەۆ تە بۇل تاقىرىپتى بەرگەن سۇحباتتارىندا بىرنەشە رەت كوتەرگەن. سول كەزەڭدى ەسكە العاندا، سپورتتاعى داڭق پەن قۇلدىراۋدىڭ قانداي تەز الماساتىنىن ايتىپ قىنجىلادى. ونىڭ سوزىنشە، تۇعىرعا كوتەرىلگەن ساتتە ءبارى قول سوعىپ، قوشەمەت كورسەتەدى، ال ءبىر رەت سۇرىنسەڭ، سول ادامدار ءاپ-ساتتە تەرىس اينالادى.
ء«بىر كوتەرىلسەك، ءبارى قول شاپالاقتايدى. ءبىر سۇرىنسەك، سول ساتتە جەك كورىپ كەتەتىندەر تابىلادى. مۇنى ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنە المايمىن. قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادىم. 230 كەلىنى كوتەرۋ وڭاي ەمەس. “دوپينگ” دەيدى، بىراق ونداي سالماقتى جاي عانا كوتەرە سالۋ مۇمكىن ەمەس قوي. سول جىلدارداعى اۋىر جاتتىعۋلار مەن ۇلكەن سالماقتاردىڭ سالدارى دەنساۋلىعىما دا وڭاي تيگەن جوق»، - دەيدى ول.
جىلدار بويى ەل نامىسىن قورعاپ، تالاي جەتىستىككە جەتكەن ادام ءبىر كۇندە جارامسىز رەسۋرسقا اينالعانداي كۇي كەشەدى. كەيبىرى بۇل كەزەڭنەن وتە السا، كەيبىرىنىڭ تاعدىرى مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىلىپ كەتەدى. وسى اۋىر شىندىقتى تالاي سپورتشى باسىنان وتكەرگەن. سولاردىڭ ءبىرى بۇل جاعدايدىڭ تۇپكى اسەرىن بىلاي جەتكىزەدى:
«مەن حالقىمدى شىن جۇرەگىممەن جاقسى كورەمىن، قازاق ەكەنىمدى ءاردايىم ماقتان تۇتامىن. بىراق ءبىر جەردە سۇرىنسەڭ، سول ساتتە ەشكىمگە قاجەت بولماي قالاتىنىڭ جانىڭا باتادى. ۆلاديمير سەدوۆتىڭ دا، البەرت ليندەردىڭ دە تاعدىرى سونىڭ دالەلى. ءبىر كەزدە ءبىز ەلدىڭ تۋىن كوتەردىك، ابىرويىن قورعادىق، بىراق ۋاقىت وتە كەلە مەملەكەتكە دە، جۇيەگە دە كەرەك بولماي قالاتىن كەز بولادى ەكەن».
ۇلكەن سپورتتى تاستاعانداردىڭ 20 پايىزى بوي الدىرۋعا بەيىم بولادى
سپورتشىنىڭ مانسابى اياقتالعاننان كەيىن پسيحولوگيالىق داعدارىسقا تاپ بولۋى تەك قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس. بۇل بۇكىل الەمدە بايقالاتىن، جۇيەلى تۇردە زەرتتەلگەن قۇبىلىس. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دەرەكتەرى كورسەتكەندەي، سپورتتاعى جوعارى ناتيجەنىڭ قۇنى كوبىنە تەك فيزيكالىق ەمەس، ەموتسيونالدىق تۇرعىدان دا وتە اۋىر.
حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ (IOC) زەرتتەۋلەرى بويىنشا، ەليتالىق دەڭگەيدەگى سپورتشىلاردىڭ 34–45% مانساپ بارىسىندا نەمەسە ودان كەيىن دەپرەسسيا بەلگىلەرىن باستان كەشىرەدى. بۇل كورسەتكىش قاراپايىم حالىققا قاراعاندا ەكى ەسەگە جوعارى. ياعني، ۇلكەن جارىستاردا تۇعىرعا شىققان ادامنىڭ دا ىشكى كۇيى تۇراقتى بولا بەرمەيدى.
Sports Medicine Journal جاريالاعان جۇيەلى شولۋلارعا زەر سالساق، سپورتشىلاردىڭ 28–35% مازاسىزدىقتىڭ كۇشەيۋىن سەزىنەدى، ال كەيبىرەۋلەرىندە بۇل جاعداي مانساپ اياقتالعاننان كەيىن تەرەڭدەي تۇسەدى. ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىق، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى، ماقساتتىڭ جوعالۋى، مۇنىڭ ءبارى سپورتتان كەيىنگى ومىرگە بەيىمدەلۋدى قيىنداتادى.
Australian Institute of Sport مالىمەتتەرى تاعى ءبىر ماڭىزدى تەندەنتسيانى كورسەتەدى: سپورتتى تاستاعاننان كەيىن سپورتشىلاردىڭ شامامەن 20% تاۋەلدىلىككە بەيىم بولادى. بۇل كوبىنە بوس كەڭىستىكتى تولتىرا الماۋدان، كۇندەلىكتى ءتارتىپتىڭ جوعالۋىنان، جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋدىڭ قيىندىقتارىنان تۋىندايدى.
ال مانساپ اياقتالعان ءساتتىڭ ءوزى سپورتشىلار ءۇشىن ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىنىن زەرتتەۋلەر راستايدى. اۆستراليالىق عىلىمي ەسەپتە سپورتشىلاردىڭ 46% ءوز مانسابىن اياقتاعاندا ءوزىن «جوعالتقانداي» سەزىنگەنىن ايتقان. ول تۇلعالىق داعدارىس، «identity loss» دەپ اتالاتىن قۇبىلىس، سەبەبى ادام ءوزىن كىم ەكەنىن قايتا انىقتاۋعا ءماجبۇر بولادى.
حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ 2021 جىلعى زەرتتەۋى تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتىنى العا تارتادى: سپورتشىلاردىڭ 70% مانساپ اياقتالعانعا دەيىن بولاشاق ومىرىنە دايىندىق جۇرگىزبەيدى. ياعني، ادامدار جىلدار بويى تەك سپورتقا باعىتتالعاندىقتان، كەيىنگى كاسىبي جولى تۋرالى ويلاۋعا ۋاقىت تاپپايدى. سول سەبەپتى وتپەلى كەزەڭ وتە اۋىر وتەدى. Sports Medicine Review دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، كاسىبي سپورتشىلاردىڭ سۋيتسيدتىك ويلارعا تاپ بولۋ قاۋپى جالپى حالىققا قاراعاندا 2–3 ەسە جوعارى. بۇل كورسەتكىش سپورتتاعى پسيحولوگيالىق قيىندىقتاردىڭ قانشالىق تەرەڭ ەكەنىن اشادى.
پسيحولوگ تاپشىلىعى
بۇل دەرەكتەردىڭ بارلىعى ءبىر ۇلكەن شىندىقتى كورسەتەدى. ەموتسيونالدىق داعدارىس سپورتتىڭ تەك جەرگىلىكتى ەمەس، حالىقارالىق دەڭگەيدە دە وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. جۇلدە مەن داڭقتىڭ داقپىرتى اياقتالعان سوڭ سپورتشىنىڭ جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋى ءۇشىن كاسىبي قولداۋ، پسيحولوگيالىق رەسۋرستار جانە ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرى قاجەت. الەمدىك تاجىريبەدە سپورت پسيحولوگياسى كوماندانىڭ تولىققاندى بولىگى. ال قازاقستاندا بۇل باعىت ءالى قالىپتاسا الماي كەلەدى.
كوپ سپورتشىلاردىڭ مانساپتان كەيىنگى كۇيزەلىسىن، جاراقاتتان كەيىنگى كەزەڭدى نەمەسە جارىس الدىنداعى قىسىمدى جەڭىلدەتەتىن ماماندار سانى قازاقستاندا ءالى دە از. سول سەبەپتى ءبىز سپورتتاعى پسيحولوگيالىق، مەديتسينالىق قولداۋ جۇيەسىنىڭ قازىرگى جاعدايىن انىقتاۋ ءۇشىن سالا ماماندارىن سوزگە تارتتىق.
الدىمەن ءبىز جەتىسۋ وبلىستىق وليمپيادالىق دايارلاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ماۋلەن مامىروۆپەن تىلدەستىك. 1996 جىلعى اتلانتا وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى، ەركىن كۇرەستەن تانىلعان سپورتشى رەتىندە ول بىزگە پىكىرىن بىلاي جەتكىزدى.
«مەنىڭ بىلۋىمشە، كاسىبي دەڭگەيدەگى سپورتتىق پسيحولوگتار قازاقستاندا وتە از، سونىمەن بىرگە سپورتتىق دارىگەرلەر دە. اسىرەسە وڭىرلەردە مۇلدەم تاپشى دەۋگە بولادى. ولاردى دايارلاۋ باعىتتارىن كوبەيتۋ كەرەك. جالاقىسى تومەن بولعاندىقتان، بۇل سالاعا ماماندار كەلمەي جاتىر. ەگەر ەڭبەكاقىسى كوتەرىلسە، مۇنداي كادرلار دا كوبەيەر ەدى دەپ ويلايمىن.»
ونىڭ ايتۋىنشا، سپورتتىڭ قازىرگى ديناميكاسى پسيحولوگيالىق قولداۋدى اسا قاجەت ەتەدى، بىراق بۇل سالاعا مامان دايىندايتىن وقۋ باعدارلامالارى دا جەتكىلىكسىز. سوندىقتان كادر تاپشىلىعى جىل سايىن كۇردەلەنىپ بارادى.
اۋىر جۇكتەمە
سپورتتاعى پسيحولوگتاردىڭ جۇمىسى تۋرالى تولىق تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىز وڭىرلىك سپورت مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندە قىزمەت ەتەتىن مامانمەن دە سويلەستىك. پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا، سپورتشىلارمەن جۇمىس تەك جەكە كەڭەسپەن شەكتەلمەيدى. ەموتسيالىق قولداۋ، ءتۇسىندىرۋ ساباقتارى، اتا-انامەن جانە جاتتىقتىرۋشىلارمەن جۇمىس، توپتىق ترەنينگتەر، جاڭا سپورتشىلاردى بەيىمدەۋ، كۇيزەلىسكە قارسى پروفيلاكتيكالار جاسالادى ەكەن. بىراق وسىنىڭ ءبارىن ءبىر ادامنىڭ اتقارۋى مۇمكىن بولماي جاتادى.
«مەنىڭ موينىمدا بۇكىل مەكتەپتىڭ پسيحولوگيالىق قولداۋى تۇر. توپتىق ترەنينگتەر مەن كۇيزەلىستىڭ الدىن الۋ بويىنشا شاعىن باعدارلامالاردى دا ءوزىم ۇيىمداستىرامىن. ءبىر شتاتتىق پسيحولوگقا بۇل وتە اۋىر. كەي كۇندەرى فيزيكالىق ەمەس، ەموتسيالىق تۇرعىدان قاتتى شارشايمىن. مەنىڭ ءبىلىمىم جالپى پسيحولوگيا، ال سپورت پسيحولوگياسىنا كەلۋىم ارنايى كۋرستار ارقىلى بولدى».
بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءبىز سپورت جانە تۋريزم مينيسترلىگىنە دە رەسمي ساۋال جولدادىق. مينيسترلىكتىڭ جاۋابى دا بۇل باعىتتىڭ ءالى تولىق قالىپتاسپاعانىن راستايدى.
مينيسترلىك بىلاي دەپ مالىمدەدى:
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قۇرامالارى سپورت سالاسىنا ارنالعان سپورتتىق پسيحولوگتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. الايدا قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە سپورت سالاسىنا سالالانعان مامان-پسيحولوگتاردىڭ جەتىسپەۋى بايقالادى. بۇل جاعدايدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - سپورت پسيحولوگياسى باعىتىنداعى كادرلاردى كاسىبي دەڭگەيدە دايارلايتىن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ ازدىعى جانە سالانىڭ ءالى دە دامۋ ۇستىندە بولۋى».
قولدا بار باستامالار بار بولعانىمەن، ولاردىڭ بىرىڭعاي، تولىققاندى جۇيەگە اينالماعانى انىق. سپورتشىنىڭ ەموتسيالىق ساۋلىعى، مانساپتان كەيىنگى ومىرگە بەيىمدەلۋى نەمەسە جارىس كەزىندەگى تۇراقتىلىعى بۇگىندە ماڭىزدى تالاپتاردىڭ ءبىرى، بىراق قازىرگى ينفراقۇرىلىم وعان ءالى تولىق جاۋاپ بەرە الماي وتىر.
مۇندا كوزگە بىردەن تۇسەتىن نارسە سپورتشىنىڭ تاعدىرى تەك ونىڭ جەكە جىگەرىنە عانا ەمەس، ونى قورشاپ تۇرعان جۇيەنىڭ ساپاسىنا دا تاۋەلدى. ەگەر جانىندا كاسىبي پسيحولوگ بولماسا، ونىڭ بارلىق اۋىر ەموتسيونالدىق جۇگى كوبىنە جاتتىقتىرۋشىنىڭ موينىنا تۇسەدى. مەديتسينالىق ماماندار جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا سپورتشى جاراقاتپەن جاتتىعىپ، ءوز دەنساۋلىعىن قاتەرگە تىگۋگە ءماجبۇر بولادى. ال مانساپتان كەيىنگى ومىرگە باعىت-باعدار بەرەتىن ماماندار بولماعان كەزدە، ءتىپتى ەڭ مىقتى چەمپيونداردىڭ ءوزى ەڭ قيىن كەزەڭدەرىن جالعىز وتكەرەدى.
قازىرگى سپورتتا ەموتسيونالدىق قولداۋ قوسىمشا قىزمەت ەمەس. بۇل كاسىبي ورتاداعى قاجەتتى ەلەمەنت. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە ءار كوماندادا پسيحولوگ، مەنتور، رەابيليتاتسيالىق مامان، الەۋمەتتىك قىزمەتكەر بىرگە جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاندا مۇنداي قولداۋ جۇيەسى ەندى عانا قالىپتاسىپ كەلەدى.
ءامينا ءادىلجان
