Zardap şekken azamattarǧa 10 jyl boiy tegın qūqyqtyq kömek körsetıp kele jatqan Human Rights Lawyers qoǧamdyq qorynyŋ prezidentı, qūqyq qorǧauşy Läzzat Raqyşeva «Adyrna» tılşısıne bergen sūqbatynda balalar qūqyǧyn qorǧaudaǧy tüitkılder men öz täjıribesınde kezdesken oqiǧalar turaly aityp berdı.
BŪŪ ūsynysymen 1956 jyldan bastap jyl saiyn 20 qaraşada älemnıŋ köptegen elınde Düniejüzılık balalar künı atalyp ötedı. Biyl būl atauly künnıŋ bekıtılgenıne 70 jyl toldy. 1959 jyly osy künı «Bala qūqyqtary deklarasiiasy», 1989 jyly «Bala qūqyqtary turaly konvensiia» bekıtıldı. Balalardyŋ amandyǧy men densaulyǧyn qorǧauǧa arnalǧan būl atauly kün köptegen elde pediatrlardyŋ käsıbi künımen de qatar atalyp ötıledı.
Al 2022 jylǧy BŪŪ 18 qaraşany Düniejüzılık balalardy jynystyq qanaudyŋ, balalarǧa qatysty zorlyq-zombylyqtyŋ aldyn alu jäne osyndai äreketterdıŋ qūrbandaryn emdeu künı dep jariialau turaly qarar qabyldady.
Qazaqstanda balalarǧa qatysty zorlyq-zombylyq, bulling pen qatygezdık mäselesı älı de özektı. Qylmystyq jauapkerşılık küşeigenımen, mūndai ısterdıŋ tergeluı men jäbırlenuşılerge körsetıletın kömekte olqylyqtar bary jasyryn emes.
Human Rights Lawyers qoǧamdyq qorynyŋ prezidentı, qūqyq qorǧauşy Läzzat Raqyşevanyŋ pıkırınşe, balalarǧa qatysty zorlyq-zombylyqtyŋ aldyn aluǧa kedergı keltıretın faktorlardyŋ bırı – ata-ana men bala arasyndaǧy aşyq qarym-qatynastyŋ jetkılıksızdıgı.
«Köptegen ata-ana balasymen onyŋ denesı, jeke şekarasy, jynystyq jetıluı, qauıpsızdıgı turaly aşyq söilespeidı. Al bala özıne qandai äreket jasauǧa bolmaitynyn, qandai jaǧdaida kömek sūrau kerektıgın kışkentai kezınen bıluı kerek», - deidı ol.
«BALA ÜŞ JASYNAN BASTAP JEKE ŞEKARASY MEN QAUIPSIZDIGI TURALY BILUI KEREK»
Läzzat Bekmūhanbetqyzy qūqyq qorǧau täjıribesınde kezdesken auyr oqiǧalardyŋ bırın mysalǧa keltırdı. Maman jaqynda ögei äkesı 4 jasynan bastap 6 jyl boiy jynystyq zorlyq-zombylyq körsetken qyzdyŋ ısımen tanysqan. Anasy būl jaǧdaidy qyzy 10-ǧa tolǧanda ǧana bılgen.
«Anasy tösek-ornyndaǧy qandy baiqap, qyzynan sebebın sūraǧan. Bala ekı künnen berı qan ketıp jatqanyn aitqan. Sol kezde anasy oǧan etekkırdıŋ tabiǧi qūbylys ekenın tüsındırgen. Arada bır apta ötken soŋ anasy jūmysqa ketıp bara jatqanda qyzy ögei äkesınıŋ aqşa bergenın aitqan. Anasy oǧan tättı aludy ūsynǧanymen, balanyŋ közındegı jasty baiqap, sebebın sūraǧan. Sol kezde qyz ögei äkesınıŋ ony şeşındırıp, jynystyq sipattaǧy äreketter jasaǧanyn jäne keiın 2 myŋ teŋge bergenın aitqan», - deidı qūqyq qorǧauşy.
Osydan keiın anasy polisiiaǧa aryzdanǧan. Qazırgı uaqytta küdıktı ūstalyp, tergeu amaldary jürgızılıp jatyr.
«Eşkımnıŋ balanyŋ denesıne qol sūǧuǧa, oǧan jynystyq zorlyq-zombylyq jasauǧa qūqyǧy joq. Qylmys jasaǧan adam mındettı türde zaŋ aldynda jauap beruı kerek. Būl jerde kınä, eŋ aldymen, zorlyq jasaǧan adamda», - dep atap öttı ol.
Qūqyq qorǧauşy ata-analarǧa balamen üş jastan bastap jas erekşelıgıne sai jeke şekarasy men qauıpsızdıgı turaly söilesuge keŋes beredı.
«Ūl-qyzdarymyzǧa eşkımnıŋ intimdık jerlerıne qol tigızuge qūqyǧy joq ekenın, bıreu sondai äreket jasasa, «joq» dep aituǧa jäne mındettı türde anasyna nemese senımdı eresek adamǧa aituǧa bolatynyn tüsındıru kerek. Eger bala mūndai aqparatty erte jastan bılse, özıne qatysty zaŋsyz ärekettı erterek tanyp, kömek sūrauy mümkın. Būl zorlyq-zombylyqtyŋ mındettı türde aldyn alady degen söz emes, bıraq balanyŋ jaǧdaidy tüsınıp, der kezınde aituyna kömektesedı», - deidı Raqyşeva.
Qūqyq qorǧauşy mektep baǧdarlamasyna balalardyŋ qūqyqtary men qauıpsızdıgı turaly arnaiy sabaqtar engızıp, aşyq sabaqtar, treningter men seminarlardy tūraqty ötkızudı ūsynady.
«Bız özımız de 10 jylǧa juyq uaqyt boiy osy baǧytta treningter men seminarlar ötkızıp kelemız. Sol täjıribemız körsetkendei, bala öz qūqyǧyn bılgen kezde ǧana özıne qatysty ädıletsızdık pen zorlyq-zombylyqty tanyp, kömek sūrauǧa qadam jasai alady», – deidı ol.
Sondai-aq maman soŋǧy jyldary balalardyŋ qūqyqtaryn qorǧau salasynda oŋ özgerıster bolǧanyn da atap öttı. Qazır balalar ombudsmenınıŋ instituty jūmys ısteidı, öŋırlerde balalardyŋ qūqyqtary jönındegı uäkılder bar. Balalar men ata-analarǧa tegın zaŋgerlık jäne psihologiialyq kömek körsetetın ortalyqtar da aşylǧan. Alaida negızgı mäsele – halyqtyŋ osy mümkındıkter turaly jetkılıktı habardar bolmauy.
«Köptegen ata-ana men balalar öz öŋırınde qandai ortalyqtar bar ekenın, qaida baryp tegın zaŋgerlık nemese psihologiialyq kömek aluǧa bolatynyn bılmeidı. Sondyqtan būqaralyq aqparat qūraldarynda, teledidarda jäne äleumettık jelılerde osyndai ortalyqtar turaly aqparatty tūraqty türde jariialau qajet. Ärbır ana, ärbır bala öz qūqyqtary būzylǧan jaǧdaida qaida jügınuge bolatynyn bıluı tiıs», - deidı qūqyq qorǧauşy.
Ol balalarǧa 111 nömırı arqyly kömek sūrauǧa bolatynyn da ünemı tüsındıru qajet dep sanaidy.
«Mysaly, bala özınıŋ qūqyǧy būzylǧan jaǧdaida 111 nömırıne habarlasyp, anonimdı türde kömek sūrai alatynyn bıluı kerek. Mūndai aqparat balalarǧa ünemı tüsındırılıp otyruy qajet», – deidı Raqyşeva.
Alaida maman balalardyŋ qauıpsızdıgıne jauapkerşılıktı tek ata-analarǧa jükteuge bolmaitynyn aitady. Onyŋ pıkırınşe, qorǧanşylyq jäne qamqorşylyq organdary da balanyŋ jaǧdaiyn formaldy türde baqylamai, onyŋ qauıpsızdıgı men qūqyqtarynyŋ saqtaluyn naqty qamtamasyz etuı tiıs.
KINÄLILERDIŊ JAZADAN QŪTYLUY
Läzzat Raqyşevanyŋ aituynşa, soŋǧy on jyldaǧy täjıribesı balalarǧa qatysty zorlyq-zombylyqtyŋ negızgı mäselesı zaŋnyŋ joqtyǧynda emes, qylmystyŋ tiıstı deŋgeide tergelmeuınde ekenın körsetken.
«Ata-analar balasyna qatysty zorlyq-zombylyq bolǧan kezde qūqyq qorǧau organdaryna aryzdanady. Bıraq köp jaǧdaida tergeu jūmystarynyŋ sapasyna, ıstıŋ qalai qaralatynyna qatysty ülken sūraqtar tuyndaidy. Keibır jaǧdaida kınälıler jazadan qūtylyp ketedı», - deidı ol.
Onyŋ sözınşe, Türkıstan oblysynda 6 jastaǧy qyzǧa mektep maŋynda 15 jastaǧy jasöspırım jynystyq zorlyq-zombylyq jasaǧan jaǧdai bolǧan. Qyzdyŋ ata-anasy aryzdanǧanymen, ıs keiın qysqartylǧan.
«Tergeu tarapy balanyŋ qylmystyq jauapkerşılıkke tartylatyn jasqa tolmaǧanyn alǧa tartqan. Alaida bız būl şeşımmen kelıspeimız. Öitkenı auyr qylmystar boiynşa qylmystyq jauapkerşılık 14 jastan bastalatyn jaǧdailar bar. Sondyqtan mūndai ıstıŋ qūqyqtyq baǧasy jan-jaqty ärı zaŋ talaptaryna sai berıluı kerek edı. Bızdıŋ mälımetımız boiynşa, keiın balanyŋ ata-anasyna ekı million teŋge berılgennen soŋ ıs qysqartylǧan. Būl jaǧdaidyŋ özı ıstıŋ ädıl qaralǧanyna qatysty kümän tudyrady», - deidı qūqyq qorǧauşy.
Qūqyq qorǧauşy būl oqiǧa turaly Türkıstan oblysynyŋ bılım basqarmasyna aitqan. Mamannyŋ sözınşe, zorlyq jasady dep aitylǧan bala men jäbırlengen qyz bır mektepte oqidy.
«Bılım basqarmasy balany baqylauda ūstap otyrǧanyn aitady. Naqty qandai baqylau jürgızılıp jatqany tüsınıksız. Eger bala jauapkerşılıkten qūtylyp, mektepte būrynǧydai jürse, basqa kışkentai balalardyŋ qauıpsızdıgı qalai qamtamasyz etıledı? Al 6 jastaǧy qyzdyŋ basynan ötken qorqynyşy men psihologiialyq jaraqaty tūtas ömırıne äser etuı mümkın», – deidı ol.
BALANYŊ JAǦDAIYN JÜIELI BAQYLAU
Qūqyq qorǧauşynyŋ aituynşa, mäsele qylmystyq ıstıŋ ükımımen ǧana şektelmeidı. Zorlyq körgen balanyŋ psihologiialyq sauyǧuy da ūzaq uaqyt nazarda boluy kerek.
«Zorlyq körgen balaǧa bır-ekı ret psihologqa baru jetkılıksız. Oǧan kem degende bes-alty jyl boiy qajetıne qarai tūraqty psihologiialyq qoldau körsetıluı kerek dep esepteimın. Ökınışke qarai, köp jaǧdaida ata-analar balasyn psihologqa bır apta aparady da, keiın būl jūmys toqtap qalady. Balanyŋ ary qaraiǧy jaǧdaiyn eşkım jüielı türde baqylamaidy», - deidı Raqyşeva.
Onyŋ sözınşe, qoǧamda ülken rezonans tuyndaǧanda ǧana mektep psihologtary, balalardyŋ qūqyqtaryn qorǧau ortalyqtary jäne basqa da jauapty mekemeler ıske kırıskendei bolady. Alaida olar köbıne bır-ekı ret baryp, keiın mäsele nazardan tys qalady.
«Menıŋ on jyldyq täjıribemde qaralǧan ısterdıŋ basym bölıgınde balalarmen ūzaq merzımdı, jüielı jūmys jürgızılmeitının körıp otyrmyn. Mūny ärtürlı öŋırlerdegı ıstermen jūmys ıstei otyryp baiqadym», – dep atap öttı ol.
Qazaqstanda balalarǧa qatysty jynystyq qylmystar üşın jazanyŋ qataŋdatylǧanyn qūqyq qorǧauşy oŋ özgerıs retınde baǧalaidy. Onyŋ aituynşa, qazırgı zaŋnamada kämeletke tolmaǧandarǧa qatysty asa auyr jynystyq qylmystar üşın ömır boiyna bas bostandyǧynan aiyruǧa deiıngı jaza qarastyrylǧan.
«Būryn mūndai qylmystar üşın jaza jeŋılırek bolatyn jaǧdailar kezdesse, qazır sottar 20, 25 jylǧa, keibır jaǧdailarda ömır boiyna bas bostandyǧynan aiyru jazasyn taǧaiyndap jatyr. Sondyqtan men mäsele tek zaŋnyŋ bar-joǧynda dep oilamaimyn. Zaŋ bar, jaza da qataŋdady. Bıraq qūqyq qorǧau organdarynyŋ täjıribesı men käsıbi daiyndyǧy osy talaptarǧa sai boluy kerek», - deidı ol.
ISTI TERGEUDIŊ TÜITKILI
Läzzat Raqyşevanyŋ pıkırınşe, balalarǧa qatysty jynystyq qylmystardy tergeu arnaiy bılım men täjıribenı talap etedı. Alaida keibır ısterdı eŋbek ötılı az jas tergeuşılerge tapsyru täjıribesı bar.
«Balalarǧa qatysty asa auyr jynystyq qylmystardy keide nebärı bır jyldyq eŋbek ötılı bar jas tergeuşılerge tapsyrady. Al mūndai qylmystardy tergeu oŋai emes. Ol üşın arnaiy bılım, täjıribe, köptegen saraptamany dūrys taǧaiyndau jäne olardyŋ qorytyndylaryn sauatty baǧalai bılu qajet. Bır ǧana qate şeşım balanyŋ taǧdyryna äser etuı mümkın», - deidı qūqyq qorǧauşy.
Ol tergeu barysynda zorlyq-zombylyq belgılerın dūrys baǧalamau mäselesıne de toqtaldy. Keide medisinalyq tekseru kezınde qyzdyq perdenıŋ zaqymdanbauy zorlyq bolmaǧanynyŋ belgısı retınde qabyldanady.
«Būl – mülde dūrys emes. Jynystyq zorlyq-zombylyq ärtürlı äreketter arqyly jasaluy mümkın. Keibır qylmysker azǧyndyqtyŋ nebır amalyn oilap tabady. Mūndai äreketterdıŋ de qūqyqtyq baǧasy berıluı kerek. Sondyqtan bır ǧana medisinalyq belgıge qarap, zorlyq-zombylyq bolmaǧan dep qorytyndy jasauǧa bolmaidy. Ärbır jaǧdai jan-jaqty zertteluı tiıs», - deidı maman.
Osyǧan bailanysty Läzzat Bekmūhanbetqyzy balalarǧa qatysty jynystyq qylmystardy tergeuge mamandanǧan täjıribelı mamandardy daiarlau qajet dep sanaidy.
«Mūǧalımder jyl saiyn bılımın jetıldırıp, oqudan ötedı. Sol siiaqty tergeuşıler de tūraqty türde käsıbi daiarlyqtan ötuı kerek. Täjıribelı mamandardy är öŋırge jıberıp, jergılıktı tergeuşılerge arnaiy oqytu jürgızu qajet», – deidı qūqyq qorǧauşy.
Sonymen bırge ol ata-analardyŋ aryzyn tırkeu mäselesıne de nazar audardy. Onyŋ aituynşa, keibır jaǧdailarda ata-analarǧa aryz jazbauǧa nemese jazǧan aryzyn qaitaryp aluǧa qysym jasalady.
«Äsırese, auyldyq jerlerde «Ūiat bolady», «Ol senıŋ körşıŋ, tuysyŋ ǧoi» degen sözdermen ata-analardy raiynan qaitaruǧa tyrysatyn jaǧdailar kezdesedı. Auyldyŋ ülkenderı, tuystary nemese basqa adamdar aralasyp, ıstı uşyqtyrmauǧa şaqyrady. Bıraq mūndai äreket balanyŋ qūqyǧyn qorǧauǧa kömektespeidı. Kerısınşe, qylmystyŋ jasyryn qaluyna jäne kınälı adamnyŋ jauapkerşılıkten qūtyluyna äkeluı mümkın. Bız balalardyŋ qauıpsızdıgı turaly söz bolǧanda «ūiat» degen tüsınıktı bırınşı orynǧa qoimauymyz kerek. Ūiattan būryn balanyŋ ömırı, densaulyǧy, psihologiialyq jaǧdaiy men bolaşaǧy tūruy tiıs. Qoǧam balany qorǧauy kerek, qylmysty jasyruǧa nemese ata-anany ünsız qaldyruǧa tyryspauy kerek», – dep pıkır bıldırdı qūqyq qorǧauşy.
10 JYLDAN KEIIN ÄDILDIKKE JETKEN JÄBIRLENUŞI
Zaŋnyŋ qataŋdyǧy men tergeudıŋ sapasy arasyndaǧy alşaqtyqty qūqyq qorǧauşy öz täjıribesındegı taǧy bır oqiǧamen tüsındırdı. Onyŋ aituynşa, bala kezınde tuǧan aǧasynyŋ jynystyq zorlyq-zombylyǧyna ūşyraǧan qyzdyŋ ısı on jyl ötken soŋ ǧana qaita qaralǧan.
Qyz 8 jastan 12 jasqa deiın tuǧan aǧasynyŋ zorlyq-zombylyǧyna tap bolǧan. Ol būl turaly anasyna da, polisiiaǧa da aitqan. Alaida sol kezde qylmystyq ıs tiıstı deŋgeide qaralmai, toqtatylǧan.
Arada 10 jyl ötkennen soŋ jäbırlenuşı 22 jasynda Human Rights Lawyers qoǧamdyq qoryna habarlasyp, ädıldık ızdep kömek sūraǧan.
«Bız sol ıstı qaita köteruge atsalystyq. Men de osy ıske tıkelei qatysyp, būrynǧy materialdardy qaita qarauǧa, ıstıŋ män-jaiyn anyqtauǧa küş saldym. Qūjattardy zerttegen kezde ıstı jalǧastyruǧa negız bolatyn dälelder men materialdardyŋ bar ekenı anyqtaldy», - deidı Raqyşeva.
Nätijesınde ıs qaita qaralyp, soŋyna deiın jetkızılgen. Qūqyq qorǧauşynyŋ aituynşa, qylmys jasaǧan adam 23 jylǧa bas bostandyǧynan aiyrylǧan.
«Būl ıstı odan saiyn auyrlatatyn jait – qyzǧa zorlyq jasaǧan adamnyŋ äielı de jaǧdaidan habardar bolǧany. Iаǧni, balanyŋ basynan ne ötıp jatqanyn bılgen adamdar bola tūra, ony qorǧau üşın tiıstı äreket jasalmaǧan. Qyzdyŋ anasy da būl jaǧdaidy bılgenımen, balasynyŋ qūqyǧyn qorǧap, ıstıŋ soŋyna deiın barmaǧan», – deidı ol.
Qoǧamdyq qor basşysy mūndai oqiǧalarda ata-ananyŋ ünsız qaluyna ne sebep bolǧanyn da tüsınu maŋyzdy ekenın aitady. Onyŋ pıkırınşe, ūzaqqa sozylǧan tergeu, ädıldıkke degen senımnıŋ azaiuy, äleumettık jäne materialdyq qiyndyqtar keibır otbasyny ıstıŋ soŋyna deiın barudan bas tartuǧa mäjbür etuı mümkın.
BÜKIL QOǦAMǦA ORTAQ JAUAPKERŞILIK
Qūqyq qorǧauşy äleumettık jelılerdegı balalardyŋ psihologiialyq jaǧdaiyna qatysty belgılerge de beijai qaramauǧa şaqyrady.
«Men özım de äleumettık jelılerden 13-14 jastaǧy balalardyŋ «Ömır sürgım kelmeidı, «Suisid jasaǧym keledı»degen mazmūndaǧy jazbalaryn körıp jürmın. Būl – jai ǧana internettegı jazba emes, balanyŋ kömekke mūqtaj ekenın bıldıretın dabyl boluy mümkın», – deidı ol.
Onyŋ pıkırınşe, kiberqauıpsızdık mamandary, polisiia qyzmetkerlerı jäne balalardyŋ qūqyqtaryn qorǧau jönındegı uäkılder osyndai belgılerge nazar audaryp, zaŋ aiasynda tiıstı şara qabyldauy kerek. Eŋ bastysy, qauıp belgısı baiqalǧan kezde balaǧa der kezınde kömek körsetıluı qajet.
Sūhbat soŋynda Läzzat Bekmūhanbetqyzy balalardyŋ qūqyǧyn qorǧau tek ata-ananyŋ nemese jekelegen memlekettık organnyŋ mındetı emes ekenın atap öttı. Onyŋ pıkırınşe, būl – bükıl qoǧamǧa ortaq jauapkerşılık.
«Bız tek kömek körsetetın ortalyqtardy aşyp qana qoimai, halyqtyŋ sol ortalyqtardy tauyp, kömegıne jügıne aluyna da jaǧdai jasauymyz qajet. Menıŋ negızgı ūstanymym mynadai: balanyŋ qūqyǧyn qorǧau üşın, aldymen, balanyŋ özıne sol qūqyqtardy üiretuımız qajet. Qūqyǧyn bıletın bala özıne jasalǧan zaŋsyz ärekettı tüsınıp, qoryqpai kömek sūrauǧa mümkındık alady. Al qoǧam men jauapty organdar sol dauysty estıp, der kezınde äreket etuı kerek», - dep tüiındedı qūqyq qorǧauşy.
Diana Asan
«Adyrna» ūlttyq portaly
