Qazaqstan halyqty äleumettık qorǧaumen qamtu deŋgeiı boiynşa Ortalyq Aziia elderı arasynda bırınşı orynda tūr.
Halyqaralyq eŋbek ūiymynyŋ mälımetınşe, būl körsetkış 94,3%-dy qūraidy. Sonymen qatar 2027 jyldan bastap elde keibır järdemaqylardy taǧaiyndau tärtıbı özgeredı – äleumettık qoldau körsetu kezınde otbasylardyŋ materialdyq jaǧdaiy eskerıletın bolady.
Aita keteiık, 2027 jyldan bastap Qazaqstanda bırqatar äleumettık tölemder otbasynyŋ äl-auqat deŋgeiıne qarai taǧaiyndalady. Iаǧni jaǧdaiy jaqsy azamattar keibır järdemaqylardy ala almauy mümkın. Özgerıstıŋ negızgı maqsaty – memlekettık kömektı şyn mänınde mūqtaj azamattarǧa baǧyttau.
Qazaqstan äleumettık qorǧaumen qamtu boiynşa körşı elderden alda
Halyqaralyq eŋbek ūiymynyŋ (HEŪ) soŋǧy derekterıne säikes, Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǧy bes eldıŋ ışınde halyqty äleumettık qorǧaumen qamtu deŋgeiı boiynşa bırınşı orynda tūr.
Qazaqstanda būl körsetkış 94,3% deŋgeiınde.
Salystyru üşın aitsaq, Özbekstanda būl körsetkış 56%, Qyrǧyzstanda – 42,9%, Türıkmenstanda – 42,7%, al Täjıkstanda – 34,1%.
Būl körsetkış tek aqşalai äleumettık tölem alatyn azamattardy ǧana emes, äleumettık saqtandyru jüiesıne jarna audaratyn adamdardy da qamtidy.
Osylaişa, 94,3% körsetkışı äleumettık qorǧau jüiesınıŋ azamattardy qanşalyqty keŋ kölemde qamtitynyn körsetedı.
Taǧy bır maŋyzdy körsetkış – BŪŪ Damu baǧdarlamasy (BŪŪDB) esepteitın adam damuy indeksı.
BŪŪDB derekterıne säikes, Qazaqstan 0,837 indeksımen 193 el men aumaqtyŋ ışınde 60-orynda tūr.
Būl – Ortalyq Aziiadaǧy eŋ joǧary körsetkış.
Onyŋ üstıne Qazaqstan adam damuy deŋgeiı öte joǧary memleketter sanatyna kıretın öŋırdegı jalǧyz el bolyp qalyp otyr.
İndekstı esepteu kezınde üş negızgı faktor eskerıledı: ömır süru ūzaqtyǧy, bılım deŋgeiı jäne halyqtyŋ tabysy.
Būl derekter Qazaqstannyŋ öŋırdegı basqa memlekettermen salystyrǧandaǧy ornyn körsetedı. Alaida halyqaralyq reitingterdegı joǧary körsetkışter äleumettık salada mäsele joq degendı bıldırmeidı. Sondyqtan qol jetkızılgen nätijelerdı saqtap, halyqty qoldau jüiesın odan ärı damytu maŋyzdy mındetterdıŋ bırı bolyp qala beredı.
Memlekettık kömek kımderge berıledı?
Halyqaralyq ūiymdar äleumettık tölemderdıŋ qanşalyqty nysanaly türde bölınetınıne de erekşe nazar audarady.
Düniejüzılık banktıŋ baǧalauynşa, Qazaqstandaǧy atauly äleumettık kömektı (AÄK) aluşylar men olardyŋ otbasy müşelerınıŋ 82,5%-y eldegı tabysy eŋ tömen 20% tūrǧyndardyŋ qataryna kıredı.
Būl atauly äleumettık kömektıŋ negızınen tabysy tömen azamattarǧa berıletının körsetedı.
Alaida 2027 jylǧa josparlanǧan özgerıster järdemaqylardyŋ keŋırek tobyna äser etedı. Olardy taǧaiyndau kezınde otbasylardyŋ materialdyq jaǧdaiy eskerılıp, eŋ aldymen qarjylyq qiyndyq körıp otyrǧan azamattarǧa qoldau körsetu közdelıp otyr.
Järdemaqy taǧaiyndau kezınde nenı eskeru maŋyzdy?
Jaŋa tärtıpke köşu barysynda üş mäsele erekşe maŋyzǧa ie bolady: otbasylar turaly derekterdıŋ naqtylyǧy, özgerıster jönındegı aqparattyŋ qoljetımdılıgı jäne şeşımderdı qaita qarau mümkındıgı.
Bırınşı mäsele – otbasynyŋ materialdyq jaǧdaiyn däl baǧalau.
Mūqtajdyq deŋgeiın anyqtau kezınde tek tabys pen mülıktı ǧana emes, naqty ömırlık jaǧdailardy da eskeru maŋyzdy.
Mysaly, bır tabysqa qanşa adam kün körıp otyrǧanyn, otbasy qarajatynyŋ qanşa bölıgı emdeluge jūmsalatynyn jäne tūraqty kütımdı qajet etetın tuystarynyŋ bar-joǧyn nazarǧa alu qajet.
Tūrǧyn üidıŋ nemese avtokölıktıŋ boluy ärdaiym otbasynyŋ kündelıktı şyǧyndardy öteuge jetkılıktı qarajaty bar degen söz emes.
Sondai-aq azamattardyŋ materialdyq jaǧdaiy turaly mälımetterdı uaqtyly jaŋartyp otyru maŋyzdy. Otbasynyŋ qarjylyq ahualy qysqa merzımde özgeruı mümkın, sondyqtan eskı derekter negızınde qabyldanǧan şeşımder olardyŋ naqty jaǧdaiyn körsetpeuı mümkın.
Ekınşı mäsele – tüsınıktı ärı aşyq erejeler.
Ärbır otbasy özıne qandai özgerıster äser etetının, järdemaqy taǧaiyndau turaly şeşım qandai derekterge süienıp qabyldanatynyn jäne qandai kömekke ümıt arta alatynyn aldyn ala bıluı kerek.
Būl äsırese äleumettık tölemderdı otbasy biudjetınıŋ bır bölıgı retınde josparlap otyrǧan azamattar üşın maŋyzdy. Özgerıster turaly aldyn ala habarlau jaŋa tärtıp engızılgennen keiın tabystarynyŋ qalai özgeruı mümkın ekenın tüsınuge mümkındık beredı.
Üşınşı mäsele – qatenı jedel tüzetu mümkındıgı.
Materialdyq jaǧdaidy baǧalau kezınde azamattardyŋ tarapynan da, aqparattyq jüielerde de qate ketuı mümkın.
Mysaly, memlekettık bazalarda qate mälımetter saqtaluy nemese otbasy äl-auqat deŋgeiı boiynşa basqa sanatqa qatelesıp engızıluı mümkın.
Mūndai jaǧdaida azamattar şeşımdı qaita qaratuǧa artyq kedergılersız qol jetkıze aluy tiıs. Qatelıkterdı tüzetu türlı mekemelerge ūzaq uaqyt jügınudı talap etpeuı maŋyzdy.
Osylaişa, halyqaralyq körsetkışter Qazaqstanda halyqty äleumettık qorǧau jüiesı keŋ auqymda qamtylǧanyn jäne eldıŋ adam damuy indeksı boiynşa öŋırde joǧary oryn alatynyn körsetedı. Al aldaǧy özgerıster bırqatar järdemaqyny böludı anaǧūrlym nysanaly etuge baǧyttalǧan.
