Абайдың сөзі – мәңгілік сөз. Ол сананы оятып, жүректі тазартатын, рухты көтеретін асыл мұра.
Әділетті Қазақстанды дамыту Абайдың халыққа қаншалықты қиын әрі ауыр жолмен жеткені туралы жадымызды сақтауды білдіреді. Тойлай отырып, Абай мұрасы бізге өздігінен жетпегенін, оны сақтап, ұрпаққа жеткізу үшін Қайым Мұхамедханов сияқты тұлғалардың шынайы азаматтық әрі ғылыми ерлігі қажет болғанын ұмытпауымыз керек.
Бүкіл тағдырын Абайға арнаған Қайым Мұхамедханов сталиндік қуғын-сүргіннің ең қатыгез жылдарында, өз басын қатерге тіге жүріп, ол хакімнің мұрасын қорғап, аман-есен сақтап қалды. Мұхамедхановтың титаникалық еңбектерінсіз Абайды шынайы түсіну мүлдем мүмкін болмас еді. Сондықтан Абайды ұлықтау – Қайым Мұхамедхановтың ұлы ерлігін мойындау және құрметтеу деген сөз. Қайым Мұхамедханов – бүкіл ғұмырын Абайға арнаған ғалым!
Абай мен Шәкәрім, Алаш арыстары және басқа да біртуар тұлғалардың мұрасын Қайым Мұхамедхановсыз қарастыру әсте мүмкін емес!
Қайым айтқандай:
«Данышпан Абай – қазақ халқының ұлттық-тарихи болмысының нағыз символы, шынайы бейнесі».
«Абайды бір ауыздан мақтаймыз, оның ойын түсінгендей мақтанамыз. Бірақ оның өсиеттерін орындау үшін, оның дана, терең адамдық тәрбиелерін ұстану үшін біз алаңдамаймыз. Бірақ әрқайсымыз Абай өсиетін аз болса да орындасақ, айналамыз қаншалықты кемел болар еді!»
Қайымның Абай туралы тағы бір сөзін келтерейік:
«Абайды танып білген, сондай-ақ, Абай өнегесімен сусындаған адамға, өмірдің тауқыметін жеңіп шығу жеңілірек болмақ. Оған басқадай моральдық кодекстің қажеті шамалы. Десек те, мұндай адамдар көбірек болса»
• 1940 жылы Қайым Мұхамедханов небәрі 24 жаста еді. Жас әрі дарынды ақын және ғалым, педагог пен драматург, әдебиет сыншысы сол кездің өзінде-ақ Абайдың алғашқы мемлекеттік әдеби-мемориалдық музейін құрып, бұл үшін құнды жәдігерлер мен қолжазбаларды жинады. Өмірінің соңына дейін, 1930-жылдардың соңында музейді құруға дайындық басталған сәттен бастап, ол Абай музейіне адал болды. 1940 жылы оны КСРО Жазушылар одағына қабылдады. Сол уақытқа дейін ол бірнеше жыл бойы М.Әуезовтің жетекшілігімен ғылымдағы жаңа бағыт – Абай шәкірттерінің ақындық мектебін зерттеп жүрген еді. 1940-жылдардың басында ол Абай шәкірттері туралы мақалалар топтамасын жариялады: алғаш рет өзі жинаған деректер негізінде олардың толық өмірбаяндарын ұсынды, ең бастысы, мәтінтанулық ғылыми талдау әдісі арқылы олардың барлық шығармаларын түгендеп, қалпына келтіріп, сақтап қалды. Бұл – мәдениеттің орасан зор қабаты!
• 1940 жылы Абайдың туғанына 95 жыл толуына арналған салтанатты мерекелер өтті (еске салайық, Қайым Абайдың 100 жылдығын өткізу үшін күресіп, оны ұйымдастырып, өткізіп, осы тарихи оқиғаның жылнамасын қалдырды).
• 1940 жылы ол Абайға арнап екі поэма жазды. Онда мынадай жолдар бар:
«Қалам алсам қолыма, өлең жазсам – алдымда ақын Абай Темірқазық». Қайым Абайдың барлық шығармаларын жатқа білді – әкесі баласының бойына кітапқа деген сүйіспеншілікті сіңірді. Ол Абайдың халқымыздың ең қастерлі тұлғасы екенін білді және жастайынан-ақ Абай мұрасының қауіп-қатерге ұшырағанын түсінді. Сондықтан сол кезде-ақ: «Алдымда ақын Абай – Темірқазық!» – деп мәлімдеді. Әке мен бала – мәдениеттің шынайы сақтаушылары еді. Олар 1923 жылы Сталиннің қазақ мәдениетін жою туралы нұсқау бергенін, ал бұл әрекет Абай мұрасын жоюдан басталғанын білді. Қайымның 1940 жылы жазған Абай туралы сөздері бүгін де халықтың рухын нығайтады. Біз Қайымның «Алдымда Абай – Темірқазық» атты өлеңдер жинағын 2025 жылы жарыққа шығардық.
Абай әрдайым ғалымның ғылыми әрі шығармашылық өмірінің өзегінде болды, ал Абай арқылы және Абай төңірегінде ғалым XV ғасырдан бастап бірнеше ғасырдың тұлғалары мен оқиғаларын бір арнаға тоғыстырды.
«АБАЙ-АЛАШ» – Қайым жасаған біртұтас ғылыми тұжырымдама ғалымның қасіретті жылдары сақтап қалған құндылықтарын алтын көпірмен жалғап, біздің мәңгілік рухани құндылықтарымызды біріктірді.
Өткен және келер ұрпақ алдындағы асқақ жауапкершілік сезімі оған Абай үшін күресте демеу болды. Ол ақынның канондық, түпнұсқа сөзін сақтап қалып, Абай шығармаларының барлық басылымдарындағы жүздеген қатені және кеңестік цензураның әдейі енгізген бұрмалауларын түзетті. Шынайы Абайды халқына қайтару үшін Абайдың барлық өлеңдері мен поэмаларына ғылыми түсініктемелер жазып, әрбір сөздің тарихы мен мағынасын түсіндіру қажет болды. Бұл – титандық еңбек!
М.Әуезовтің тапсырмасы әрі жетекшілігімен ғалым ғылымдағы жаңа бағыт – Абай мектебін қалыптастырды. Абайдың шәкірттері – жас ақындар, композиторлар, әншілер мен жыршылар – ұстазынан гуманистік, демократиялық идеяларды қабылдады. Абай – педагог әрі тәлімгер ретінде оларды эпос пен фольклорды бағалауға, ежелгі дәуірден бастау алатын туған мәдениетті түсінуге, сондай-ақ Батыс, Шығыс және орыс мәдениетін құрметтеуге үйретті. Абай шәкірттерінің бай шығармашылығы мен олардың түрлі тілдерден жасаған аудармалары – біздің рухани мұрамыздың ажырамас қазынасы. Кейбір идеологтар мен жалған ғалымдар сол кезеңде үстемдік еткен марксизм-ленинизм мектебіне бас ұрып, Абай мектебі ұғымының өзін түбірімен жоюға дайын болды. Өміріне қауіп төніп, 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілгеніне қарамастан, Қайым Абай мектебінен бас тартпады. Ол ұстазы әрі серігі М.Әуезовке опасыздық жасамады, Абайды сақтай отырып, іс жүзінде халқымызды сақтап қалды. «Абай мектебі бар. Жала жапқаннан гөрі өлген артық. Адам бір-ақ рет өледі. Алашордашылардай адамдар қаза тапқанда, менің өлімім не тұрады?!» – деген еді ол азаптаулар кезінде.
Ол өзін әкесінің ар-ұжданының өлшемімен өлшеді. Барлығы туған шаңырақтан басталады. Мұхамедхан Сейітқұлов (1870–1937) – халқына мәдени құндылықтар төңірегінде ұйытқы болған асыл текті, жоғары білімді адам еді. Ірі бай ретінде ол мал шаруашылығымен кең көлемде айналысып, сауда жүргізді, көп саяхаттап, әр жерден кітаптар мен журналдар әкеліп отырды. Оның Семей қаласындағы ең бай кітапханасы көптеген адамдарды тартатын. Үй иесінің, мәдениет жанашырының, Алаштың меценатының қайраткерлік тұлғасы оның үйіне талай жанды жинайтын. Әр кезеңде бұл үйде Абай мен Шәкәрім, Абайдың шәкірттері, алаш қайраткерлері, театр өнерінің өкілдері болды.
Ал М.Әуезов пьесаларының алғашқы репетициялары дәл Қайымның әкесінің үйінде өтіп, қазақ театрының бастауы сонда қаланды. Қайым әкесінің достарының тапсырмаларын орындап, олардың барлығы туралы естеліктерді сақтап қалды. Олар – атылған ұлт зиялылары, халқымыздың тарихы еді. Ол жүздеген адамның есімі мен өмірбаянын, тыйым салынған шығармаларын, құжаттары мен фотосуреттерін қалпына келтіріп, сақтап, соларға түсініктеме берді. Мұның бәрін бәріне тыйым салынған заманда атқарды.
Бала кезінде ол үй кітапханасынан Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын көріп, мұқабасындағы: «Санкт-Петербург, 1909. «Восточная электропечатня Ильяса Бораганского» деген жазуды есінде сақтап қалды. Кейін жиырма жылдан астам уақыт бойы табанды ізденіс жүргізіп, бірнеше түркі халқына шығыстанушы әрі профессор Ильяс Бораганскийдің ұмыт болған есімін қайта танытты. Дәл оның баспаханасында Абайдың алғашқы кітабы жарық көрген еді. Бұл үшін түркі халықтары ғалымға ризашылық білдіреді, ал жуырда башқұрт ғалымдары Қайым ашқан Бораганскийдің есімі арқылы өз тарихының жаңа деректерін анықтады.
Абайға қатыстының бәрі Қайым үшін қасиетті болды. Бір ғана баяндамада оның барлығын айтып шығу мүмкін емес. Таңғаларлығы – бір адамның Абайтану ғылымы өмір сүре алмайтын отыздан астам стратегиялық бағыт пен жаңа саланы ашып, сақтап, дамытқаны! Абай музейі, Абай мәтінтануы, Абай мектебі, Ильяс Бораганский, Әуезовтің Абай туралы романын жазу кезіндегі ғылыми кеңесшілік қызметі, «Абай» журналының қайта жандануы, «Абай» энциклопедиясының негізін қалау, Абайдың алғашқы ескерткіші мен оның қабірін көркейту үшін жиырма жылдан астам күресі, Абайға қатысты деректануға қосқан баға жетпес үлесі – ол Абайға қатысты маңызды құжаттар мен фотосуреттерді алғаш тауып, сақтап, ғылыми түсініктеме берді. Оның Абай есімінің алдындағы әрбір еңбегі жеке кітап жазуға лайық.
Ол Абайдың барлық ұрпағын тауып, олардың өмірбаяны мен өмір жолын алғаш рет құжат жүзінде тіркеді. Ол Абай ұрпақтарына қамқорлық танытты.
Қайымды Абай үшін соттады. Бірнеше жыл бойы түрмелер мен лагерьлердегі тәндік әрі рухани азапқа кім шыдай алар еді? Абай ісіне деген адалдығы мен жоғары әділдікке деген сенімі оның рухын сындырмады.
Ал ол түрмелері мен ҚарЛАГ лагерьлерінде болған кезде, Абай үшін күресте оның орнын ешкім баса алмады. Барлығы тоқтап қалды. Осы уақыт ішінде Абай музейіне бірде-бір жаңа жәдігер немесе құжат түспеді. Ешкім Абайдың қабірі мен ескерткіші туралы мәселе көтермеді және т.б. ҚарЛАГ-тан оралған соң Қайым бір жиналысқа қатысты. Ол кезде билік шығармашылық адамдарының тұрмыстық мұқтаждарын білгісі келген еді. Ол сөз алып, тағы да Абайдың ескерткіші, оның және туыстарының қараусыз қалған қабірлерін көркейту, Абай мұрасын сақтау туралы жанайқайын айтты. «Біз қарапайым қазақтармыз, өз мәселелерімізді қалай да шешерміз. Бірақ бізде Абай біреу ғана, екінші Абай болмайды», – деді ол.
ҚарЛАГ-тан оралғаннан кейінгі алғашқы кездесуде М.Әуезов Қайымнан енді немен айналысатынын сұрады. Қайым нық түрде: «Мен Абаймен айналысуды жалғастырамын!» – деп жауап берді.
Мен Абай ісіне мұндай адалдықтың басқа мысалын білмеймін! Ол Абайдың өсиеттерін орындап, оның жолымен жүрді. Өмірін Абайға арнау арқылы ақын мұрасын сақтап қана қоймай, оны байытты. Егер Қайым болмағанда, мұны кім жасар еді және мүлде жүзеге асар ма еді?
Міне, Әлихан Бөкейхан жазған Абайға арналған некролог. Оны алғаш тауып, ғылыми түсініктеме беріп, ғылыми айналымға енгізген Қайым болды. Сол сияқты Ә.Бөкейханның 1903 жылғы Абай туралы мақаласын да алғаш ғылыми айналымға енгізді.
Немесе тарихтағы маңызды оқиғаны алайық: Абайдың қайтыс болғанына 10 жыл толуына арналған еске алу кешін Нәзипа Құлжанова ұйымдастырған. Сол кештің бағдарламасын тауып, сақтап қалған Қайым еді. Ол кештің мазмұны мен барлық қатысушыларына жан-жақты сипаттама берді. Терең зерттеу жүргізе отырып, ол алғаш рет Нәзипа Құлжанованың нақты өмірбаянын, қызметін және еңбегін анықтады.
Ал 1924 жылы Абайдың қайтыс болғанына 20 жыл толды. Сегіз жасар Қайым бұл кешке әкесімен бірге барды. Сол оқиға да, басқа көптеген тарихи сәттер сияқты, ғалымның арқасында халық жадында сақталды.
Міне, баршаға белгілі Абайдың ұлдарымен бірге түскен фотосуреті. Қайым Абай музейі үшін жәдігерлер мен құндылықтарды жинауға бар ынтасымен берілді. М.Әуезов бастапқыда бұл суретті бергісі келмегенімен, Қайым оны көндіре білді. Оның үстіне, Әуезов бұл фотосуреттің сақталу тарихын және оның өзін ешкім Қайымдай шынайы жаза алмайтынын білді. Алматыдағы Әуезовтің пәтерінде Қайым фотосуретке толық сипаттама жасап, оны өткізу туралы актілерді рәсімдеді. Ол әрбір құжатпен және әрбір жәдігермен дәл осылай жұмыс істейтін.
Белгілі болғандай, Қайым ғылыми әдіспен бұрын белгісіз болған 31 өлеңнің Абайға тиесілі екенін дәлелдеді. Бұл – ақын мұрасының орасан зор қабаты!
Профессор Крук, Бостондағы америкалық әріптесім, осыдан 32 жыл бұрын алғаш рет Абай туралы білді. Ол менің қарапайым аудармамнан Абайдың өлеңдерін оқыды, олардың арасында Қайым ашқан бұрын белгісіз болған Абай өлеңдері де бар еді. Кейін ол ғалымның қиын тағдыры мен Абайдың бізге өздігінен келмегенін, ол үшін әрдайым күресу қажет болғанын білді. Тек осы мәліметтердің өзі арқылы ол бұл тұлғалардың халқымыз үшін мәні мен рөлін түсінді. 2026 жылғы 11 ақпанда Ұлттық академиялық кітапханада өткен Қайымға арналған халықаралық конференцияға жолдаған бейнеүндеуінде ол былай деді:
«Егер оның адал әрі терең ғылыми еңбегі болмағанда, адамдар Абай туралы не білер еді?» әрі қарай: «Оның Абай мұрасын шынайы әрі адал пайымдауы бүкіл адамзат үшін мәдени қазынаны сақтап қалды». «Қайым сталиндік қуатты режимге қарсы тұруға батылы жеткен тұлғалардың бірі болды. Ол Абай шығармашылығының ұлы зерттеушісі еді, мүмкін, солардың ішіндегі ең ұлысы». Бұл – ақиқат.
Дәл осыдан 16 жыл бұрын, 2010 жылғы 10 тамызда «Казахстанская правда» газетінде менің «Путь долог, но уверен шаг, дела не могут быть напрасны» деген Абай өлеңінен алынған дәйексөзбен аталған мақалам жарық көрді. Онда Абай адал еңбек пен игі істерге деген сенімін білдірген, өйткені олар әрқашан із қалдырады. Бұл метафора өмірі ауыр, бірақ әділетті жолмен өткен, тікенек пен әділетсіздікке толы тағдырын Абайға арнаған Қайым Мұхамедхановқа толықтай қатысты.
Абай бүгінде бүкіл әлемді шарлап келеді, ал біз ең алдымен Абайдың өсиеттерін лайықты орындап, халқымыз үшін Абайды сақтап қалған тұлғалардың есімін лайықты құрметтеп, олардың рухани мұрасын сақтауға міндеттіміз.
PS: Шағын мақалада ғалымның Абай мұрасын сақтауға және абайтану саласын қалыптастыруға қосқан орасан зор үлесін тізіп шығудың өзі мүмкін емес. Біз жүздеген мың құжат пен қолжазбаның арасынан тек жекелеген мысалдарды ғана келтіре аламыз.
