Taiau Şyǧystaǧy jaǧdai, onyŋ Qazaqstanǧa äserı, BŪŪ-nyŋ qazırgı bedelı, İrandaǧy qandastar mäselesı, Tūran odaǧyn qūrudyŋ özektılıgı, iadrolyq qarudy saqtau, kadr saiasaty, ūlttyq ideologiia töŋıregınde belgılı saiasattanuşy, qoǧam belsendısı Dos Köşım oi bölısıp, sūhbat berdı.
SOQQYDAN ÄLIMJETTIK KÜŞTI BOLYP TŪR
– İran - İzrail, AQŞ arasyndaǧy ahualdyŋ Qazaqstanǧa äserı bar ma?
– Bızdıŋ paiymdauymyzşa Taiau Şyǧystaǧy soǧystyŋ äserınen şikı zat baǧasy köterılıp jatyr. Bızge ekonomikalyq tūrǧydan tiımdı boluy mümkın. Qazaqstannyŋ mūnaiy Ormuz būǧazy arqyly ötpeidı. Sondyqtan mūnai tasymalyna eşqandai kedergı keltırmeidı. Būl jaǧyn qarjy sarapşylary topşylai jatyr. Būl arada «bıreu ölmei, bıreuge kün joq» degennıŋ kerı bolyp tūr.
Qazır soǧystarda bır el, ekınşı eldı tolyq jaulap alyp, özıne qosyp almaidy. Ol anyq! Tek qana sol eldegı bilıktıŋ jüiesın özgerıp, özıne qajettı adamyn qoiyp, yŋǧaily jaǧdai jasap aluy yqtimal. Sol sebeptı de İran memleketı qalady. Eŋ ülken qauıp Parsy memleketı 3-4 bölıkke ydyrauy bek mümkın. Iаǧni, kürdterdıŋ, äzerbaijandyqtardyŋ taǧy bır memleketınıŋ paida boluy ǧajap emes. AQŞ-tyŋ agressiiasy osy jaǧdaiattarǧa soqtyrady-au...
Eger soǧys osylai jalǧasa berse, bombylau toqtamasa, bosqyndar öredı. Bıraq Qazaqstan tarapyna qarai aǧylyp kelmeidı. Bosqyndar Europa tarapyna qarai üdere yǧysady. Europa elderınıŋ zaŋdary men baǧdarlamalarynda bosqyndardy qabyldau, jaǧdai jasau normalary bar. Ol jaqtaǧy äleumettık-jaǧdai bızden görı köş ılgerı ǧoi. Sondyqtan bızderge kele qaluy öte qiyn. Oǧan bız de müddelı emespız.
Bızdegı basty mäsele – bidaida. Negızınen Qazaqstan İranǧa edäuır bidai eksporttap keldı. Endı tasymal toqtauy mümkın. Sonyŋ saldarynan taǧy da jaŋa elder ızdep bidai, ūn önımderın satuǧa tura keledı. İranmen sauda-sattyq mäselelerı kürdelenedı, qiyndaidy.
Būl älemde alpauyt derjava, älsız elderdı op-oŋai basyp alu deŋgeiıne jettı. Osyndai zaŋsyz äreket ornady. Būl Putinnıŋ Ukrainaǧa şabuyly, Tramptyŋ Venesuela prezidentın küşpen alyp ketuı, İran joǧary basşysy aiatolla Äli Hameneidı jazym etıp, soqqy jasauy jäne t.b. siiaqty jaǧdailar qalypty bolyp barady. Halyqaralyq norma, BŪŪ degenımız aiaqqa taptalyp qaldy. Qazır älımjettık jasau basym. Al būl Qazaqstanǧa öte qauıptı. Bız özımızdı qorǧaityndai jaǧdaida emespız. Bilık pen halyqtyŋ arasynda senım ornamady. Äskeri küşımız myǧym bolmady. Qaŋtar oqiǧasy körsetken mäsele, bızdıŋ ışkı saiasatta problemalar jetıp artylady. Mūny jasyrudyŋ qajetı joq. Qaita şeşuge tyryssaq eken. Bızge eŋ bastysy – äskerdı, qaruly küşterımızdı nyǧaitu ısı ǧana qaldy. Sondai-aq bırge bolatyn, jan alysyp, jan berısetın jaŋa odaqtastar ızdeu qajet-aq.
Eŋ ülken qauıp AQŞ-tyŋ İranǧa soqqysy emes, küştı elderdıŋ oiyna kelgenın ısteitın, älımjettıgınde bolyp tūr.
ÄR QASIRETTEN KEIIN JAŊA ŪIYM QŪRYLADY
– BŪŪ nege qauqarsyz küige tüstı?
– Bırıkken ūlttar ūiymy İran - İzrail, AQŞ arasyndaǧy şielenıske özınıŋ ūstanymyn aityp, bırlıkke ǧana şaqyrdy. Tek diplomatiialyq jolmen şeşuge ündep qana qoidy. Al taraptardyŋ äreketın agressiialyq tūrǧyda baǧalamady.
BŪŪ-nyŋ qazırgı ahualyn 2022 jyly Ukraina prezidentı Vladimir Zelinskii öte jaqsy taldap, jüielep mınberden söz söiledı. Qazırgı kezde olardyŋ qolynda eşqandai saiasi, äskeri küş joq ekenın, halyqaralyq normanyŋ oryndalmaitynyn, kelısımderdıŋ jasalmaitynyn, halyqaralyq deŋgeiden baqylau bolmaitynyn jetkızdı. Sonyŋ ışınde, Qauıpsızdık keŋesın reformalau kerek dep döp basyp aitty.
Eger Amerika Qūrama Ştattary däl osy jymysqy piǧylynda qalsa, BŪŪ orynyn basatyn jaŋa ūiym qūrylyp nemese qandai da bır özgerıs jürgızılmeidı. Sebebı, AQŞ būl ǧalamda oiyna kelgenın ıstep tūr. Sonymen qatar, 60-tan astam halyqaralyq ūiymnan şyǧyp ülgerdı. Sondyqtan AQŞ-tyŋ özı BŪŪ-nyŋ qaǧidalaryna pysqyrmaityn bolyp aldy. Äitse de, keleşekte auqymdy reforma jasalary sözsız. Olai bolatyny, 1914-18 jyldardaǧy Bırınşı Düniejüzılık soǧystan keiın, Ūlttar ligasy qūryldy. Öitkenı älem soǧystyŋ zardabyn köp tartty. Qanşa milliondaǧan adamnyŋ jer jastanǧanyna kuä boldy. Tragediialyq auyrtpalyǧyn kördı, tüisındı. 1939-45 jyldary Ekınşı Düniejüzılık soǧys örtı qaulady. Söitıp, 1945 jyly Bırıkken ūlttar ūiymy qūryldy. Osyndai alapat qaiǧy-qasıretten keiın, düniejüzın şarpyǧan soǧystardan soŋ baryp, būl älemnıŋ es jiiatyn ädetı bar. Eger kelesı bır myqty halyqaralyq ūiym qūrylsa, soǧysqa jol bermeitın şyǧar. Bolaşaqtaǧy jaŋa ūiymnyŋ qolynda asa yqpaldy saiasi tetık, öte qauqarly äskeri qaruly küş bolsa eken. Öitkenı, kez kelgen uaqytta agressordy toqtata aluy kerek. AQŞ osy baǧytynan taimasa, Tramp öz aibynynan qaitpasa, būndai ūiym da bügın-erteŋ qūrylmaityny anyq.
QANDASTARǦA KEŞ BOLYP KETIP JÜRMESIN
– İrandaǧy jaǧdai kürdelendı. Ol jaqtan qandastardy äkelıp, soǧys örtınen qūtara alamyz ba?
– Bügınde İrandaǧy qandastardyŋ qazaq nemese qazaq emes mäselesın jeleu etıp aldyq. Sonymen bas qatyryp kettık. Osylaişa syrtta jürgen aǧaiyndardy äkeluden qaşatyn bolyp şyqtyq. Būlardyŋ qazaq ekenın anyqtau kerek degen bos daqpyrt bärıne kedergı bolyp tūr. Sonymen Auǧanstandaǧy soǧystan keiın köşıp Palestinaǧa barǧan qazaqtardy qaitara almai, dal bolyp otyrmyz. Būl mäselenı qoǧam bırneşe märte köterdı. Beldı azamattar būny talai ret aitty da. Bıraq oǧan qūlaq qoiyp jatqan eşkım joq. Tynyş uaqytta İran qazaqtary Maŋǧystau jaqqa keldı. Kezdeskenbız. Bıraq keibırı jersınbedı. Bırşamasy bızdegı äleumettık-ekonomikalyq saiasi jaǧdaiǧa üirenıspedı. Sonymen qaptaǧan köş toqtady. Ol köştı qozǧau üşın sol uaqytta jūmys ısteu kerek edı. Beibıt şaqta İranǧa baryp köşırıp äkelu qajet edı. Elderıŋ bar erteŋgı künı bastaryŋa jaǧdai tüspeu tūryp kelıŋder, äitpese keş bolyp qalady dep äkelıp, tarihi otanyna ornalastyryp, jaǧdai ısteu qajet edı.
Esterıŋızde bolsa, 2016 jyldan berı Qytaida qazaqtar, ūiǧyrlar, mūsylmandardy qysyp konslagerge toǧyta bastady ǧoi. Qytaidaǧy qazaqtar eŋ köp bolǧanymen, san jaǧynan eŋ az kelgenı de solar boldy. Mıne, söitıp san soǧyp jürmız. Kezınde beibıt zaman uaqytynda köşırıp alu qajet edı. Qazır «qap», «ättegen-ai» degennen eşnärse şyqpaidy. Endı qazırgıdei soǧys örtı tūtanyp tūrǧan şaqta qandastardy äkelu mülde qiyndady. Soǧystyŋ üstınde ūşaq jıberıp äkelu bızdıkılerdıŋ qolynan kelmeidı. Öitkenı jalǧyz bız emes, bärı de maŋynan ūşyp ötuge qorqyp otyr. Äitkenmen, jolyn tauyp syrttaǧy qandastardy äkelıp jatsa, qūba-qūp bolar edı.
BIZGE BEITARAP BOLǦAN ABZAL
– Qazaqstan beitaraptyq pozisiiany ūstap tūra aldy ma?
– Bız 40-qa juyq müşesı bar İslam yntymaqtastyǧy ūiymynyŋ müşesımız. Onyŋ ışınde İranmen bır üsteldıŋ basynda otyramyz. Sondyqtan İranǧa degen janaşyrlyq söz aitpauǧa bolmas.
Memleket basşysynyŋ tapsyrmasymen Senatynyŋ Töraǧasy Mäulen Äşımbaev İrannyŋ Qazaqstandaǧy elşılıgıne baryp, qaiǧyly oqiǧalar saldarynan atalǧan eldıŋ ruhani köşbasşysy aiatolla Seied Äli Hameneidıŋ, memleket basşylyǧy ökılderınıŋ jäne beibıt tūrǧyndardyŋ qaza tabuyna bailanysty İran halqyna köŋıl aityp, köŋıl aitu kıtabyna jazba qaldyrdy. Osylaişa jyly jauyp qoidyq. Mūndai jaǧdaida ögızdı de öltırmei, arbany da syndyrmai baiqap äreket etken abzal. Sebebı soǧys, qaqtyǧys mäŋgılık emes. Bızdıŋ bıreuge bilık aitatyn, araǧaiyn bolatyn, qauqarymyz äzırge bolmai tūr. Eŋ dūrysy beitarap bolǧan jön.
IаDROLYQ QARU ÖZIMIZGE QOSA TÜRKIGE DE QORǦAN BOLAR EDI
– Älemdegı äskeri qaqtyǧystar ūlǧaiyp barady. Bız iadrolyq qarudy bermegende qandai jaǧdaida bolar edık?
– Bızde derbestık alǧan şaqta, iadrolyq qarudy beru-bermeu taqyryby jiı köterıldı. Iаdrolyq qarudyŋ bärın emes, ışınara alyp qalǧan dūrys bolar edı. 100-den astam ballistikalyq qaru, alys qaşyqtyqqa ūşatyn oqtūmsyq zymyrandardyŋ belgılı bır bölıgın ūstap qaluǧa bolatyn edı ǧoi. Ondai uaqytta bızge eşkım qauıp töndırmeidı. Öitkenı bız uran baiytyp joiqyn qaru jasap, älemdık derjavalardyŋ aşuyn tuǧyzbaityn edık. Sebebı bızde qaru bar, bıttı der edık. Al AQŞ bolsa, İranǧa iadrolyq qaru jasap jatyrsyŋdar dep aiyp taǧyp, şabuyldauda. Uaǧynda AQŞ däp osyndai jeleumen İrakty da basyp alyp, kösemı Saddam Huseiındı jazym ettı ǧoi. Aqyr soŋynda İrakty tekserıp kelgende, iadrolyq bomba jasamaǧan bolyp şyqty emes pe? Söitıp sol jaqqa özderınıŋ adamdaryn bilık basyna qoidy.
Bızder toqsanynşy jyldary «Azat qozǧalysy» sol kezdegı prezident N.Nazarbaevqa baryp iadrolyq qarudy qaldyru mäselesın aittyq. Sol uaqytta, älı esımde Amerika Qūrama Ştattaryna barǧaly jatqan. Sonyŋ aldynda ǧana, halyq arasynda bızdegı iadrolyq qarudy Mäskeuge beredı dep jūrt alaŋdady. Sol şaqtarda gumanitarlyq kömekter jetkızılıp, ülken elderdıŋ basşylary keldı de. Arab elderı bızge köz tıktı. Aqyr soŋynda tügel berıp tyndyq. Eger sol qaru ışınara bolsyn saqtalǧanda 6 türkı memleketınde bızde ǧana bolady. Būl türık älemınıŋ eŋsesınıŋ köterıluıne zor serpın beretın edı.
TŪRAN ODAǦYN QŪRUǦA AZİIаDAǦY TÜRKILER DAIYN EMES
– Älemdegı aumaly tökpelı kezeŋde türkılerdıŋ äskeri odaǧy qūrylu qajet dep oilaisyz ba?
– Älbette, kerek! Bıraq ol jaqyn arada bolmaidy-au. Onyŋ bolmaityn sebebı bar. Özderıŋız bıletındei, Türkiia NATO qūramynda, bız ŪQŞŪ ışınde otyrmyz. Ekı äskeri odaqta otyrǧandar qaidan dereu bırıge qoisyn. Basqaru jüielerımız de ärtürlı. Aziiadaǧy Qazaqstan, Özbekstan, Qyrǧyzstan, Türkımenstan KSRO-dan bölınıp şyqqan elder avtoritarlyq, totalitarlyq jüieden älı şyǧa almai otyrmyz. Al Türkiia säl de bolsa, Europaǧa jaqyn bolǧandyqtan demokratiialyq formalary bar, köpartiialyq aşyq bäsekelestık jüiede ömır sürıp jatyr. Bızdıŋ atqamınerlermız de ärtürlı. Türkiia basşysy Rejep Taiyp Erdaǧannyŋ diktatorlyq sipaty bolǧanymen, türık ūlty, tılı, dını, dılıne kelgende öte berık. Mūny bızben salystyruǧa bolmaidy. Sondyqtan da bırıge almai tūrmyz. Bızderde tek ruhani, mädeni bırıgu ǧana bar. TÜRKSOI degen ūiym qūryp qoidyq, boldy. Ädebiet, mädeniet, tarih bırlıgın zertteu, basqosularmen şūǧyldanyp qana jürmız. Al äskeri basqosu, mynadai keipımızde jaqyn arada 5-10 jyldyqta Tūran odaǧy qūru ideiasy oryndalmaidy. Bızdıkılerde keŋestık oilau jüiesı basym. Al sovettık oilau jüiesı üşın NATO, Europa odaǧy degen – ata jau! Bälkım, jaŋaşa oilaityn buyn auysqanda qūndylyqtar, közqarastar özgeretın bolar.
QAIRATKER TŪLǦA QALYPTASTYRA ALMAI KELEMIZ
– Taiau Şyǧys, Arab elderındegı qaqtyǧys saldarynan Dubaidaǧy qazaqstandyqtardyŋ üiı, dünie mülkı baiqalyp qaldy. Būl nenıŋ körsetkışı?
– Eger özıŋnıŋ adal eŋbek maŋdai terımen tapsa, 2-3 üidı şetelden alasyŋ ba, älde özımızden satyp alasyŋ ba, özıŋ bılesıŋ. Būl aradaǧy mäsele – osy adaldyqta. Keşegı 30 jylda şendı-şekpendınıŋ bırazy qarmap qaldy. Sol memleketke qyzmet etıp, sol memlekettıŋ baǧytyn ūstanyp jürgen adam, özı sol baǧytta ekenın körsetu kerek. Mysaly, sen bılım ministrı bolsaŋ, balaŋnyŋ Qazaqstanda oquy mındettı. Bızde osy ūstanym joq. Äŋgıme – memlekettık qyzmetker özınıŋ sol eldıŋ patrioty ekenın körsete bıluınde. Üi degen bügın bar erteŋ joq, tübı bır qiraidy. Mäsele – bızdıkıler lauazymdy qyzmetterde, memlekettık qūrylymda özderın qairatker, otanşyl, ısker tūlǧa retınde körsete almauynda. Ǧylym jäne joǧary bılım ministrı Saiasat Nūrbektıŋ balalary şetelde oqidy eken, özı moiyndady. Qairan qalasyŋ!
Aqyn Tanaközdıŋ küiıp jürgenı de sol ǧoi. Onyŋ janaiqaiynyŋ 70-80 paiyzynda şyndyq bar. Ärine, tolyq qoldaudan aulaqpyn. Bolaşaǧymyz joq eken dep, dauryǧudyŋ qajetı joq. Sondyqtan oi elegınen ötkızıp, özımızdıŋ kem-ketıgımızdı tüzeuge tyrysu kerek. Halyq salystyru arqyly bıreudı köteredı bıreudı tüsıredı. Adamnyŋ ekı qasietı bolady. Bırı – adami qasiet, ekınşısı – qairatkerlıgı. Jaqsy adam bolǧanymen, bılıktı kadr, köşbasşy bola almauy mümkın. Bıraq kım bolsaŋ da, qolyŋdy bylǧamai, taza adal, halyq üşın jūmys ısteu kerek qoi. Ata-babalarymyz «taq pen tabyttyŋ iesı joq» dep tekke tämsıldemegen. Bılgengen marjan, ärine!
– Bızge ūlttyq ideologiia kerek pe?
– Otarşyldyqtan şyqqan el, özınıŋ ūlttyq qūndylyqtaryn qaitaru kerek. Bız qazaqtyǧymyzǧa qaita oralmai bärı beker. Qazaq özınıŋ qazaq ekenın tüsınse ǧana Qazaq memleketı myqty qūrylady. Sonda ǧana sol memlekette balalarynyŋ, ūrpaǧynyŋ bolaşaǧyn oilaidy. Qazır «kül bolmasaŋ, bül bol» degennı kerı. 200 jyl otar bolǧan, 70 jyldai totalitarlyq ezgıde bolǧan ūlt endı eŋsesın tıkteu kerek qoi. Tılden, dılden, dästür-salttan airylǧan ūlt özınıŋ ata-babasynan qūndylyǧyn qaitarmaiynşa, myqty memleket qūru ısı saǧym bolyp qala beredı. Mıne, būl – ūlttyq ideologiianyŋ negızgı elementterı.
Bız ömırge bolaşaqqa optimizmımmen qarap, bızdıŋ ūlt myqty bolady, aiaǧynan nyq tūrady dep qaraiyq. Sonda bızde syrttan jau da, ışten dau da almaidy.
– Sūhbatyŋyzǧa köp raqmet!
Sūhbattasqan Oljas Joldybai
