Şymkentte 21 jastaǧy student Nūrai Serıkbaidyŋ kısı qolynan qaza tabuy elımızdegı stalking mäselesınıŋ qanşalyqty qauıptı deŋgeige jetkenın taǧy bır märte körsettı. Osy tragediialyq jaǧdaidan keiın stalkerlerdıŋ aŋduynda jürgen boijetkender mäselenı aşyq türde äleumettık jelılerde jazyp, dabyl qaǧyp bastady.
Jalpy stalker degenımız kım? Mūndai adamdardyŋ barlyǧyn psihologiialyq auytquy bar deuge bola ma? Stalkerdıŋ qysymyna tap bolǧan jaǧdaida qalai qorǧanu kerek? MNU Newsroom tılşısı stalkingke tap bolǧan qyz-kelınşektermen jäne mamandarmen kezdesıp, mäselenıŋ şeşımın bırge ızdep kördı.
«NŪRAIDYŊ OQİǦASY MENIŊ BASYMNAN DA ÖTIP JATYR»
Qyzylorda qalasynyŋ tūrǧyny Jazira Quanyşbai äleumettık jelıdegı paraqşasynda jarty jyldan berı beitanys adamnyŋ özın aŋdyp jürgenın jazyp, şūǧyl kömek sūrady. Aituynşa, qūzyrly organdar aryzyn qabyldamaǧan.
«Qazır köşege jalǧyz şyǧuǧa qorqamyn. Baratyn jerıme köbıne tanystarymmen bırge baruǧa tyrysamyn nemese 102 nömırıne habarlasamyn. Alaida qūzyrly organdardan jiı estitın jauabym – “Äzırge qauıp joq, tırısız ǧoi”», – deidı ol.
Jazira Quanyşbai «e-Otinish» arqyly ekı ret şaǧym joldaǧanyn, polisiia men prokuraturaǧa baryp barlyq däleldı ūsynǧanyn aitty. Alaidasoŋǧysy, iaǧni qadaǧalauşy organ mūndai ısterdıŋ qūzyretıne kırmeitının aityp, ötınışın polisiiaǧa joldaǧan. Jazira polisiia bölımıne baryp, aŋdu faktısın däleldeitın zaŋ normalaryn körsetkenın, sondai-aq küdıktı adamnyŋ derekterımen qatar foto jäne video aiǧaqtardy tapsyrǧanyn jetkızdı. Soǧan qaramastan, ıs «qylmys qūramynyŋ bolmauyna bailanysty» jabylǧan.
«Sonda men de Nūrai siiaqty qaiǧyly jaǧdaidy kütıp otyruym kerek pe? Men qaşan qoryqpai, erkın jüre alamyn? Būl jaǧdai jarty jyldan berı jalǧasyp keledı. Belgısız adam kün saiyn üiım men jūmysymnyŋ maŋyna kelıp tūrady. Menı tanityn adamdardyŋ köbı ony da tanyp qaldy. Menıŋ jalǧyz tılegım - üiıme aman-esen, qoryqpai oralu», - deidı Nūrai.
Eŋ qyzyǧy, Jazira äleumettık jelıde jaǧdaidy aşyq baiandaǧan soŋ ǧana qoǧamdyq rezonans tuyndaǧan kezde ǧana baryp qūqyq qorǧau organdary aryzdy qabyldady. Aqyry, osy jait boiynşa tekseru jūmystary bastaldy.
STALKİNG ROMANTİKA EMES
Köpşılıgımız «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» sekıldı romantikalyq şyǧarmalardy oqyp östık. Ondaǧy «qyzdyŋ “joq” degenı – “iä” degenı» degen tüsınık baiaǧy sol jyldardyŋ közqarasy edı. «Könbeitın qyz bolmaidy, köndıre almaityn jıgıt bolady», «qymyzdy kım ışpeidı, qyzǧa kım söz salmaidy» degen tırkester qazır müldem aqylǧa qonymsyz.
Bügıngı qoǧamda qyzdyŋ “joq” degenı – naqty ärı tüpkılıktı “joq”. Bıraq osy qarapaiym şyndyqty qabyldai almai, «sen bärıbır menıkısıŋ» dep soŋynan qalmaityndar bar. Mūndai äreket romantika emes, būl – stalking, iaǧni jüielı qudalau. Dälırek aitqanda, psihologiialyq qysym, jeke basyna qauıp töndıru, zaŋǧa qaişy äreket.
QAUIPTI QATYNASTYŊ PSİHOLOGİIаLYQ DİNAMİKASY
Psiholog Ūlmeken Sändıbekyzynyŋ aituynşa, qarym-qatynas kontekstınde şekten tys qyzǧanyş, baqylau, tūraqty habarlama jazu, aiaq astynan üi nemese jūmys maŋynan körınu syndy äreketterdıŋ artynda tereŋ psihologiialyq mehanizmder men qauıptı patternder tūruy mümkın.
«Psihologiiada stalker (aǧylşyn tılındegı to stalk - aŋdu sözınen şyqqan) – basqa adamnyŋ jeke şekarasyn būzyp, rūqsatynsyz ony maqsatty türde baqylap, ızdep, tūraqty türde habarlamalarmen mazalap, psihologiialyq qysym körsetetın adam. Būl – eŋ aldymen mınez-qūlyq patternı. Ol kei jaǧdaida tūlǧalyq erekşelık deŋgeiınde (şekaralyq, narsissistık, obsessivtı türde), al keide psihopatologiia aiasynda körınuı mümkın. Iаǧni mäsele tek «qatty jaqsy körude» emes, baqylauǧa, ielenuge jäne joǧaltudan qorquǧa bailanysty ışkı qajettılıkterde jatyr», - deidı Ūlmeken Sändıbekqyzy.
Mamannyŋ aituynşa, stalkerdıŋ affektivtı empatiiasy köbıne tömen bolady. Iаǧni ol jäbırlenuşınıŋ emosiialyq auyrsynuyn tolyq sezıne bermeidı. Degenmen kognitivtı empatiiasy saqtaluy mümkın: ol özınıŋ mazalap jürgenın, şekara būzyp jatqanyn tüsınedı. Bıraq ışkı qajettılıgı - ielenu, baqylau, joǧaltudan qorqu – bärınen basym tüsedı. Işkı jauapkerşılık pen emosiiasyn retteu daǧdysynyŋ jetıspeuı būl mınezdı toqtatuǧa mümkındık bermeidı eken.
«Stalker üşın «joq» degen jauap jai ǧana bas tartu emes. Būl qabyldanbau, qūnsyzdandyru travmalaryn, narsissistık jarany, baqylaudyjoǧaltu qorqynyşyn qozdyrady. Ärine, egoǧa soqqy bolady. Kei tūlǧalarda narsissistık būzylys belgılerı baiqalyp, olar «joqty» jeke basyna jasalǧan şabuyl retınde qabyldauy mümkın. Sondyqtan naqty şekara qoiylǧan sätten keiın eskalasiia küşeiuı yqtimal», - deidı psiholog maman.
Negızınde tüptep kelgende mahabbat pen ielenudı şatastyru da osy tūstan bastalady. Stalker mahabbatty «tek menıkı bolu» dep tüsınedı. Jaqyndyqpen tek baqylaumen jürse ǧana mazasyzdyǧy azaiyp, özın qauıpsız sezıne bastaidy. Köp jaǧdaida mūndai mınez tastap ketu travmasymen, qabyldanbau qorqynyşymen nemese baqylauşy ata-anamen ösken täjıribemen bailanysty boluy mümkın. Alaida psiholog atap ötkendei, travma mınezdıŋ tüp-tamyryn tüsındıruı mümkın, bıraq ony aqtamaidy.
AJYRASQANNAN KEIINGI AŊDU
Almaty qalasynyŋ 22 jastaǧy tūrǧyny Gauhar Kamzanyŋ ömırı tört jyl būryn tübegeilı özgergen. Ol 18 jasynda äleumettık jelı arqyly tanysqan jıgıtımen aralasa bastaidy. Qarym-qatynas jyldam damyp, bır künı jıgıt ony alyp qaşady. Sol kezde jas qyz ata-anasynyŋ üiıne qaitpai, qaludy taŋdaǧan. Keiın olar zaŋdy türde nekesın qiyp, otbasylyq ömırdı bastaidy.
«Şynymen de osy adammen ömırımdı ötkızemın dep sendım. Basynda bärı jaqsy siiaqty körındı», - deidı ol.
Tört jyl ışınde olardyŋ tūŋǧyşy düniege keledı. Alaida uaqyt öte kele erlı-zaiyptylar arasyndaǧy tüsınıspeuşılık jiılep, janjal köbeie bastaǧan. Gauhar özın erkın sezınbegenın, ünemı psihologiialyq qysymda jürgenın aitady.
«Köp närsege şydadym. Otbasym ǧoi, bärı tüzeledı dep oiladym. Bıraq öte qatty şarşadym. Küieuım alty ailap üige kelmeidı, menı tek otbasyna qarauşy retınde qaldyryp ketkendei», - deidı ol.
Aqyrynda Gauhar ajyrasu turaly şeşım qabyldaidy. Osydan keiın jaǧdai kürdelene tüsken. Būrynǧy küieuı qaita qosyludy talap etıp, künı-tünı telefon soǧyp, türlı habarlamalar jıbere bastaǧan. Onyŋ qysymyna qaramastan kelınşek jaŋa ömır bastau üşın Astanaǧa jūmys ısteuge köşedı. Alaida būrynǧy jūbaiy mazalauyn toqtatpai, basqa bailanys nömerler arqyly habarlasyp, äleumettık jelıler arqyly da jazuyn jalǧastyrǧan. Tıptı Astanadaǧy tūratyn mekenjaiyn tauyp alyp, soŋynan kelıptı.
«Esık aldynda tūrǧanyn körgende qatty qoryqtym. Men tek tynyş ömır sürgım keldı», - deidı Gauhar.
Gauhardyŋ oqiǧasy – qarym-qatynas resmi türde aiaqtalsa da, psihologiialyq qysym men baqylau toqtamauy mümkın ekenın körsetetın mysaldardyŋ bırı. Mamandardyŋ aituynşa, būl intimdık stalking. Iаǧni būrynǧy serıktesın jıbere almai, qyzǧanyşpen baqylap jüru. «Sen menıkısıŋ» degen pozisiiany ūstanu.
Jalpy stalkingtıŋ mūnan bölek obsessivtı türı de bolady. Köbıne ol şynaiy qarym-qatynas bolmasa da stalkerdıŋ öz qiialynda «bız bırge boluymyz kerek» degen ışkı senımı. Odan bölek stalkingtıŋ kek alu maqsatyndaǧy türı de bar. Ol köbıne qarym-qatynas üzılgennen keiın qorqytu, jala jabu, ar-namysyna tietın äreketter jasauǧa ūlasady. Nūraidyŋ oqiǧasy mūnyŋ aiqyn mysaly. Sonymen qatar kiberstalking türı de qazır qoǧamda beleŋ alyp barady. Būl köbıne äleumettık jelıde aŋdu, jalǧan akkaunttardan jazu, ünemı geolokasiianybaqylau sekıldı ärekettermen erekşelenedı.
JEKE ŞEKARANY BŪZUDYŊ PSİHOLOGİIаLYQ SALDARY
Psihiatr Bibars Bekzatūlynyŋ aituynşa, stalking qūbylysyn tek qūqyqtyq tūrǧydan qarastyru jetkılıksız. Maman onyŋ psihologiialyq tabiǧatyn tüsınu agressor äreketın aldyn ala boljauǧa jäne jäbırlenuşınıŋ qauıpsızdıgın qorǧauǧa kömektesetının aitady. Qoǧam keide «mazasyz ǧaşyqtyŋ äreketı» dep qabyldaityn qūbylystyŋ astarynda mınez-qūlyqtyq nemese klinikalyq auytqular jatuy mümkın.
Ctalking psihiatriialyq diagnoz retınde halyqaralyq aurular klassifikasiiasynda jeke körsetılmegen. Būl - adamnyŋ bıreudı onyŋ erkınen tys qaita-qaita baqylau, aŋdu nemese mazalau türındegı patologiialyq mınez-qūlyq ülgısı.Mamannyŋ pıkırınşe, mūndai äreketter köbıne psihikalyq auytqulardyŋ belgısı retınde körınuı mümkın. Onyŋ paida boluyna bırneşe faktor äser etedı. Bır jaǧdaida adamda psihozdyq būzylystar baiqalyp, ol öz äreketın «ol menı jaqsy köredı» degen qate senımmen (erotomaniia) aqtauy mümkın. Ekınşı jaǧdaida tūlǧalyq mınez-qūlyq auytqulary bolyp, adam baqylau arqyly özın maŋyzdy sezınuge tyrysady.
«Stalking tek syrtqy qauıp emes, ol adamnyŋ psihologiialyq jaǧdaiyna tereŋ äser etetın auyr travmalyq faktor boluy mümkın. Jäbırlenuşılerde kınä sezımı, tūraqty qorqynyş, ūiqynyŋ būzyluy, depressiialyq köŋıl küi jäne posttravmalyq stress belgılerı paida boluy yqtimal», - deidı psihiatr Bibars Bekzatūly.
Mamannyŋ aituynşa, stalking turaly aqparattyŋ jariia boluy būryn zorlyq-zombylyq körgen adamdarda qosymşa ürei tuǧyzuy mümkın. Olar «kelesı qūrban men boluym mümkın» degen qorqynyş sezımın bastan keşıredı. Psihiatriialyq täjıribe körsetkendei, stalkermen dialog ornatu jaǧdaidy uşyqtyruy mümkın. Sebebı agressor mūny ümıttıŋ belgısı retınde qabyldauy yqtimal. Sondyqtan eŋ tiımdı täsıl – bailanysty tolyq toqtatu, jeke şekarany qataŋ saqtau jäne barlyq qysym faktılerın qūjattap, qūqyq qorǧau organdaryna habarlau.
QUDALAU FAKTISIN DÄLELDEUDIŊ QŪQYQTYQ JOLDARY
Zaŋger Arman Şärıpovtyŋ aituynşa, mäselenıŋ özegı – zaŋsyz qudalau. Mūnda mındettı türde ūryp-soǧu nemese küş qoldanu bolmauy mümkın. Degenmen adamnyŋ tūraqty türde ızıne tüsuı, bailanysqa mäjbürleuı, kütpegen jerden paida boluy, tynyştyǧyn būzuy – jäbırlenuşınıŋ qauıpsızdıgı men erkındıgıne qol sūǧatyn äreketter.
"Eger özıŋızdı jäbırlenuşı retınde sezınseŋız, eŋ basty qadam – qūqyq qorǧau organdaryna der kezınde habarlasu. Jaqyn maŋdaǧy polisiia bölımıne, uchaskelık inspektorǧa nemese polisiia basqarmasynabaryp aryz jazu qajet. Aryzdyŋ naqty formasyjoq, alaida män-jaidy tolyq ärı naqty körsetumaŋyzdy: qudalau qaşan bastaldy, qalai körınıstapty, kündelıktı ömırge qalai äser ettı degen syndysaualdardyŋ jauabyn tolyq qamtu qajet", - deidı.
Stalkingke qatysty dauda köp jaǧdaida şeşuşı mäsele - däleldıŋ sapasy. Zaŋger aryzǧa qosa tırkeuge bolatyn - naqty dälelder paketın atap öttı:
-messendjerlerdegı hat almasular (skrinşot, chat tarihy);
-qoŋyraular tarihy (künı, uaqyty, nömırı);
-audio/video habarlamalar;
-beinebaqylau kameralarynyŋ jazbalary (üi maŋy, podezd, keŋse, qoǧamdyq oryndar);
- kuägerlerdıŋ tüsınıktemesı (körşı, ärıptes, dos, tuys – kez kelgen kuä).
"Osyndai dälelder bolyp tūryp, polisiia aryzdan keiın tiıstı şara qoldanbasa, jäbırlenuşı polisiia basşylyǧyna, ministrlıkke nemese prokuraturaǧa şaǧym tüsıruge qūqyly. Şaǧymda aryzdyqabyldamau, tırkemeu, tekserudı sozu, äreketsızdıksiiaqty jaittardy naqty körsetu qajet", - dep qostyzaŋger.
Eger atalǧan äreketter boiynşa naqty däleldemeler ūsynylmasa, ökınışke qarai, qūqyqtyq qorǧau tetıkterın ıske qosu qiynǧa soǧuy mümkın. Sebebı zaŋ talaptary boiynşa kez kelgen şaǧym nemese aryz naqty dälelderge süienuı tiıs. Dälelder bolmaǧan jaǧdaida qūqyq qorǧau organdary ıstı tolyq ärı obektivtı baǧalai almauy yqtimal.
Qorqynyşsyz, tynyştyqta ömır süru – adamnyŋ eŋ ülken bailyǧy. Ärbır jan öz üiıne senımmen oralyp, köşede alaŋsyz jürıp, üreidı emes, erkındıktı sezıngısı keledı. Al stalking – tek jeke adamnyŋ emes, tūtas qoǧamnyŋ jauapkerşılıgın talap etetın kürdelı äleumettık jäne psihologiialyq mäsele. Sol sebeptı mamandar stalkerlerdı jazalau şaralarynyŋ küşeitılgenın jäne jäbırlenuşı aryzyn qabyldau prosesınıŋ älı de jetıldırılgenın qalaidy.
Aqerke Azatqyzy
