Jyldam paidaǧa qūmar qazaqstandyqtar äleumettık jelıdegı alaiaqtardyŋ jarnamalaryna jiı aldanyp qalyp jatyr.
Mysaly qazaqstandyqtar soŋǧy ekı jylda 22 mlrd teŋgesınen aiyrylǧan. Myŋdaǧan adam san soǧyp qaldy. 3 000-nan astam kripto-ämiian anyqtalyp, 130-dan astam zaŋsyz kriptobirja jabyldy. Bıraq būl sandar qoǧamǧa oi salmai tūr. Osyǧan orai Newsroom.mnu.kz redaksiiasy qarjylyq täueldılıktıŋ qūrbany bolǧan bırneşe azamattpen sūhbattasyp, treiding tabys közı ma, älde täueldılıktıŋ taǧy bır türı ma, sony anyqtap kördı.
JAS TREIDERDIŊ KÜIREGEN ARMANY
Astanada tūratyn 20 jastaǧy jıgıt özgelerge sabaq bolsyn degen nietpen özınıŋ basynan keşken oqiǧasyn büge-şügesıne deiın baiandap berdı. Esımın jariialamaudy ötıngen ol 2022 jyly alǧaş ret sifrlyq aktivterge qyzyǧuşylyq tanytyp bastapty. Basynda bärı oŋai ärı tabysty körıngen. Äleumettık jelıden aqparat jinap, özındık täjıribe qalyptastyryp, tıptı Instagram arqyly komanda qūryp, jastarǧa bılım bere bastaidy. Keiın şetelge şyǧyp, kriptovaliutany arzan baǧada satyp aludyŋ joldaryn ızdep, türlı ädısterdı qoldanǧan. Onyŋ komandasy da keŋeiıp, bırlesıp jasaǧan jobalary nätijelı bolyp, tasy örge domalapty.
Bıraq uaqyt öte kele ol täuekeldıŋ şegın joǧaltady. Ūsaq somamen şektelmei, ainalymǧa 5 mln-dap qarjy sala bastaidy. Tym tez baiyp ketemın degen oiy aqylyn tūnşyqtyryp, analitikalyq oilau daǧdysyn älsıretken. Sauda naryǧynyŋ qūbylmaly sipatyn elemei, ol barlyq aqşasyn salady.
Osydan keiın eŋ qauıptı qadam jasaldy. Qoldaǧy qarajat jetkılıksız bolǧan soŋ, ol endı jaqyndaryn, dostaryn, tıptı tuystaryn qarjy saluǧa şaqyrdy. «Aqşalaryŋyzdy 1 aidan keiın eselep qaitarasyzdar» dep uäde berdı. Bastapqyda bärı sendı, sebebı ol rasymen täjıribelı, bılımdı ärı nätijelı bolyp körındı. Alaida naryqtaǧy kütpegen qūldyrau bärın joqqa şyǧardy.
Jas jıgıt endı tabysty treider emes, qaryzǧa batqan, senımnen jūrdai alaiaqqa ainaldy.
Onyŋ basynda bolǧan situasiia - kriptovaliuta salasyndaǧy zaŋgerler men sarapşylardyŋ ünemı aityp jürgen eskertulerın naqtylaityn ömırlık mysal. Jäbırlenuşınıŋ qatelıgı bılımnıŋ üstırt boluy men sabyrsyzdyqtan bastaldy. Ol sifrlyq aktivtıŋ zaŋdyq şekteulerın de, psihologiialyq täuekelderın de eskermedı. Eŋ soraqysy, öz basynyŋ qūmarlyǧyn tejei almai, ainalasyndaǧylardy da osy tūŋǧiyqqa batyrdy.
«18 million tenge şamasynda qaryzǧa batyp kettım. Özımmen qosa jaqyndarymdy da şyǧynǧa batyrdym. Soŋǧy ekı jyl boiy psihologiialyq kömekke jügınıp jürmın. Qaryzymdy qaitara almaimyn dep depressiiaǧa tüstım, suisidtyq oilar mazalady. Qazır müldem treidinge jolamaimyn. Bır kırseŋ azartynan şyǧa almai qalasyŋ», - deidı ol.
Būl oqiǧa kriptovaliuta tek mümkındık qana emes, eger jauapkerşılık pen bılımsızdık qatar jürse, naǧyz qaqpanǧa ainalatynyn körsettı.
QARJY MAMANYNYŊ ESKERTPESI
Qarjylyq sauattylyqty üiretıp jürgen Aigül Baqytqyzy da treidingtıŋ qaupı jaily jaqsy bıledı. Ol özınıŋ paraqşasynda qarjy naryǧyndaǧy osy oiynnan oŋbai opyq jegen tanysynyŋ oqiǧasymen bölıstı.
«Ol treidingten 80 million teŋge joǧaltyp, aqyry üisız qaldy. Alǧaşqy aida bärı jaqsy körıngen: 1 million salyp, 2 million qaitaryp alyp otyrdy. Jeŋıske qūmary artqan soŋ, oǧan «nege bärın bırden salmasqa?» degen oi keldı. Söitıp öz päterın satyp, qolyndaǧy bar qarajatyn tügel täuekelge tıktı. Aqşasyn oŋai türde jyldam şyǧaryp alamyn dep oilady. Barlyq aqşasyn ūtty da, bır sätte barynan aiyryldy»,- deidı.
Onyŋ sözınşe, treiding biznes te emes, qarjyny arttyruǧa arnalǧan alaŋ da emes. Qarjylai sauattylyǧy joq adamdar üşın mūndai naryq tek qana ziian. Treiding – tek şekten tys bai adamdardyŋ ermegı. Aqşasyn qaida qoiaryn bılmei jürgen, qyzyq ızdegenderge arnalǧan ermek. Al qarapaiym halyq üşın ol ludomaniianyŋ (qūmar oiynǧa täueldılık) eŋ qaterlı türı. Qazır būl qūbylys mūsylman qoǧamynda da keŋ taralyp keledı.
Aigül Baqytqyzy qarjysyn saqtaǧysy keletınderge aksiialar men qor naryǧyn taŋdauǧa keŋes beredı. Öitkenı olardyŋ negızgı missiiasy aqşany köbeitu emes, bar kapitaldy saqtap qalu, infliasiiadan qorǧau.
- Eger treidingke qyzyǧyp körgıŋız kelse, būl sızdıŋ jalpy kapitalyŋyzdyŋ, tabysyŋyzdyŋ nemese mülkıŋızdıŋ 10%-ynan aspauy tiıs. Äitpese şyǧynǧa batyp ketesız,- dep qorytyndylady ol sözın.
ALAIаQTYQTYŊ QŪRBANY BOLǦAN JAS ANA
Qarjy mamanynyŋ būl keŋesı äsırese täuekelge qūmar jandarǧa oi saluy tiıs. Solardyŋ bırı - jas ana. Ol da bızge öz basynan ötken oqiǧany baiandap berdı.
Ol alaiaqtardyŋ YouTube-taǧy bır beineroligıne senıp qalǧan. Qulyǧyn jüzege asyrmaq bolǧandar Prezident Q. Toqaevtyŋ ülken konferensiiadaǧy sözın paidalanyp, ony Jİ arqyly öŋdep, kriptovaliutaǧa qatysty jarnama jasap qoiǧan eken.
«Prezidenttıŋ özı aityp otyr eken» dep senıp qaldym. Video soŋynda körsetılgen adamdardyŋ şynaiy emosiiasyn körgende kümändanbadym da, - deidı.
Osylaişa saitqa tırkelgennen keiın köp ūzamai oǧan qazaq tılınde söileitın menedjerler habarlasqan. «Üş balaŋ bar eken, balalarǧa jaqsy ömır syilau kerek» dep, menıŋ eŋ älsız tūsymdy däl tapty. Arǧy jaǧynan keŋsedegı basqa menedjerlerdıŋ dauysy da estılıp tūrdy. Barlyǧy käsıbi ūiymdastyrylǧandai körındı.
Keiın Andrei esımdı şeteldık azamat jazyp, arnaiy baǧdarlamany ornatudy sūraǧan. Onyŋ nūsqauymen alǧaşqy 250 myŋ teŋgesın salǧan jäne bır aidan astam uaqyt boiy kün saiyn qaida aqşa qūiu keregın aityp otyrǧan. Osy uaqyt ışınde esepşotyna 860 dollar paida jinalady. «Tıptı alǧaş ūtqan 11 myŋ teŋgemdı şeşıp aldym. Būl maǧan jüie şynymen jūmys ısteitındei äser qaldyrdy», - dedı azamatşa.
Bıraq köp ūzamai ony Germaniiadaǧy «broker qyzben» bailanystyrǧan. Ol özın būryn kedei eden juuşy bolyp, qazır baiyp ketken treider retınde tanystyryp, taǧy 70 myŋ teŋge saluǧa köndırgen. Artynşa odan da ülken somany sūrai bastaǧan: «Maǧan 500 myŋ jıber, men de sondai aqşa qosamyn, ūtqanymyzdy bölıp alamyz», - degen.
«Osy kezde küdıgım küşeidı. Türlı sūraq qoia bastaǧanymda, aqyry älgı qyz özınıŋ alaiaq ekenın moiyndady. Däl uaqytynda toqtadym. Äitpese odan da köp aqşa joǧaltar edım», - dep eske alady jäbırlenuşı.
NEGE ADAMDAR QAUIPTI SALAǦA QŪMAR?
Treidingke qyzyǧuşylardyŋ taǧdyryn zerttei otyryp, taǧy bır sūraqtyŋ töŋıregınde oilanyp qaldyq: nege adamdar däl osy täuekelı joǧary salany taŋdaidy? Bırı tez baiudy armandasa, endı bırı özın naǧyz käsıpker sezıngısı keletın şyǧar. Bıraq sol arman men qiialdyŋ soŋy keide qaiǧyly oqiǧalarǧa ūlasatyny jasyryn emes.
Nege adamdar däl osy joldy taŋdaidy, nege täuekelge basyn tıgıp, keide bärınen aiyrylady? Osy sūraqtarǧa jauap alu üşın bız psiholog Gülnūr Küderovaǧa jügındık.
Kriptovaliuta men blokchein taqyryptary qazır qoǧamda eŋ köp talqylanatyn salanyŋ bırı. Būl qūbylysty psihologiialyq tūrǧydan ekı qyrynan qarastyruǧa bolady, - deidı maman.
Eger adamnyŋ artyq qarajaty bolyp, öz äreketı üşın tolyq jauapkerşılıktı sezıne alsa, būl salada rasymen de tabysqa jetkender bar. Alaida, mäselenıŋ ekınşı jaǧy bar: äleumettık tūrǧydan bılımsızdık, «tez baiyp ketemın» degen jalǧan ümıt köpşılıktı şatastyrady.
Psihologtyŋ aituynşa, äsırese ışkı qorqynyştaryn jeŋe almaǧan, özgelerdıŋ aldynda däulettı bolyp körınudı armandaityn adamdar üşın kriptovaliuta qauıptı salaǧa ainalyp otyr. «Şydamsyzdyq pen asyǧystyq eŋ ülken qatelık. Köpşılık būl joldyŋ nemen aiaqtalatynyn oilamaidy, tek bırden paidaǧa keneludı armandaidy», - deidı ol.
Äleumettık jelıdegı jarnamalarǧa tez aldanyp qalatyndar üşın būl täueldılıkke aparar qysqa jol. Kriptovaliuta men treiding bügınde özge de qūmar oiyn türlerıne ūqsas täuekelge ainalyp ülgerdı. «Özıne degen senımsızdık, taqyrypty jan-jaqty zerttemeu, «basqalar ne oilaidy eken?» degen artyq uaiym adamnyŋ psihologiialyq älsızdıgın paidalanyp, ony qarmaqqa tüsıredı», - deidı Gülnūr hanym.
Sonymen qatar, «Täuekel etudıŋ jamandyǧy joq. Bıraq kez kelgen qadamdy tolyq mehanizmın tüsınıp, zerttep baryp jasaǧan jön. Bılımsız täuekel tek şyǧyn men täueldılıkke alyp keledı», - dep eskerttı.
TÄUEKELGE BAS TIGUDIŊ TÖRKINI QAIDA JATYR?
Köp jaǧdaida mūndai qaiǧyly oqiǧalardyŋ tüp-törkını qarapaiym qarjylyq jäne sifrlyq sauatsyzdyqta jatqanyn baiqaimyz. Jyldam tabysqa jetemın degen asyǧystyq talai jandy tyǧyryqqa tıreude. Däl osy mäselege orai bız qarjyger Talǧat İglıkūlynyŋ pıkırın bıludı jön kördık.
– Adam öz qarjysyn senımdı basqaru üşın qandai bazalyq bılımge ie boluy kerek?
– Öz qarjyŋdy senımdıbasqaru üşın eŋ aldymen aqşany maqsat emes, erkındık qūraly retınde qabyldaudy üirenu qajet. Būl qanşa tabys tabatynyŋdy jäne qanşa jūmsaitynyŋdy tüsınu degen söz. Tabys az bolsa da, esep jürgızu maŋyzdy meilı telefonda bolsyn, meilı qarapaiym däpterde bolsyn. Osylaişa aqşa qaida ketıp jatqanyn köresıŋ jäne ony sanaly türde baǧyttai alasyŋ. Kelesı qadam är tabystan az da bolsa bölıp jinaudy ädetke ainaldyru. Būl senıŋ qarjylyq «jastyǧyŋdy» qalyptastyrady: mysaly, noutbugyŋ būzylyp qalsa nemese kütpegen mümkındık tuyndasa, sende daiyn qarajat bolady.
Taǧy bır maŋyzdy bılım qaryzdy tüsınu. Nesie tegın aqşa emes, ony tek ösuge kömektesetın jaǧdaida qoldanu kerek, mysaly, bılım aluǧa nemese joba bastauǧa. Eŋ bastysy - josparlau. Özıŋe maqsat qoi: ne satyp alǧyŋ keledı, qanşa aqşa qajet, qai uaqyt aralyǧynda. Aqşanyŋ maqsaty bolǧanda, ol ūsaq-tüiekke ketpeidı.
– İnvestisiiaǧa alǧaş qadam basqan adamdar qandai qatelıkter jıberedı?
– Jaŋadan bastauşylardyŋ eŋ ülken qatelıgı investisiia tez baiytady dep oilau. Köpşılıgı bügın aksiia ne kriptovaliuta satyp alsa, erteŋ ekı ese köbeiedı dep senedı. Sonyŋ saldarynan är baǧanyŋ auytquyna uaiymdap, emosiiamen şeşım qabyldap, jiı aqşasynan aiyrylady. İnvestisiia - lotereia emes, marafon: nätije uaqyt öte, jüielılık arqyly keledı.
Taǧy bır qate – özge bıreudıŋ keŋesıne soqyr senu. Äleumettık jelıden «qazır satyp alu kerek» degendı oqyp, nege ekenın tüsınbei-aq aqşa salatyndar bar. Al investisiiany tüsınu kerek: eger dosyŋa būl qūral qalai jūmys ısteitının tüsındırıp bere almasaŋ, demek özıŋ de tolyq bılmeisıŋ.
Jäne bır maŋyzdy qatelık – tek paidaǧa ūmtylyp, qauıptı oilamau. Joǧary tabys ädette joǧary şyǧyn qaupın bıldıredı. Aqyldy investor tabys ızdeudı ǧana emes, kapitaldy qorǧaudy da üirenedı: qauıptıŋ aldyn alady, qarjyny ärtürlı qūraldarǧa böledı, barlyǧyn bır jerge salmaidy.
– Kriptovaliutany aksiia, jyljymaityn mülık sekıldı investisiia retınde qarastyruǧa bola ma?
– Kriptovaliuta qyzyq qūral, bıraq abai bolu kerek. Onyŋ baǧasy sūranys pen ūsynysqa ǧana bailanysty, iaǧni tez köterıluı de, kürt qūldyrauy da mümkın. Irı kompaniia aksiialary 10–15%-ǧa arzandasa, kriptovaliuta bır künde 30–40%-ǧa arzandap ketuı qalypty jaǧdai.
Sondyqtan kriptovaliutany negızgı investisiia retınde qarastyru qauıptı. Būl - portfeldıŋ «qosymşasy», negızı emes. Eger baiqap körgıŋ kelse, ömırıŋe äser etpeitın az ǧana somadan bastauǧa bolady. Būǧan baiyp ketudıŋ joly emes, eksperiment retınde qaraǧan jön.
Kriptonaryq älı älsız rettelgen, alaiaqtyq köp. Demek baǧanyŋ qūbylmalyǧynan bölek, platformanyŋ jabylyp qaluynan nemese būzyluynan da aqşa joǧaltu qaupı bar.
Degenmen kriptovaliutany müldem elemeuge bolmaidy. Blokchein, desentralizasiia, steiblkoinderdıŋ qalai jūmys ısteitının tüsınu - qarjylyq sauattylyq. Tek oǧan salqynqandy qarau qajet.
Qarjylyq sauattylyqtyŋ joqtyǧy men sifrlyq bılımnıŋ taiazdyǧy talai jandy opyq jegızgenı anyq. Treiding pen kriptovaliutaǧa senıp, barynan aiyrylǧan jandardyŋ oqiǧasy sonyŋ aiqyn dälelı. Bıraq aldanyp qalǧandar qol qusyryp otyruǧa tiıs emes.
Kriptovaliutaǧa aldanǧandar qūqyǧyn qalai qorǧai alady?
Osy saualdarǧa jauap alu üşın bız zaŋger Ruslan Malikūlymen söilesken edık.
– Kriptovaliuta zaŋnamada qalai qarastyrylady? Eger adam kriptoalaiaqtardyŋ qūrbany bolsa, naqty qorǧanys tetıkterı bar ma?
– Kriptovaliuta Qazaqstanda «sifrlyq aktiv» dep anyqtalady. «Sifrlyq aktivter turaly» zaŋǧa säikes elektrondy-sandyq formada jasalǧan, arnaiy kod berılgen, kriptografiia jäne kompiuterlık esepteuler arqyly jasalatyn mülık. Bıraq ol zaŋdy tölem qūraly bolyp tabylmaidy.Qazır kriptovaliutanyŋ qūny artqan saiyn, onymen bailanysty alaiaqtyq ta köbeiıp otyr. Sondyqtan ekı negızgı qaǧidany este ūstaǧan jön:
Bırınşıden, būl salany tolyq zerttemei, bılıktı mamanmen keŋespei kırıspeu kerek.
Ekınşıden, AHQO-nan (MFSA) tys şyǧarylǧan «qamtamasyz etılmegen kriptovaliutalar» Qazaqstanda zaŋsyz. Äleumettık jelıdegı nemese messendjerdegı «investjobalardyŋ» köbı zaŋdyq qorǧaudan tys qalady.
Barlyq zaŋdy operasiialar tek AHQO alaŋynda jasaluy tiıs. Mūnda mainingten bastap, aktiv ainalymyna deiıngı äreketter üşın arnaiy rūqsat qajet. AHQO-da tırkelgen qatysuşylardyŋ tızımın AFSA-nyŋ resmi saitynan köruge bolady.
– Broker nemese investisiialyq ortalyqtyŋ zaŋdy jūmys ısteitının qalai tekseruge bolady?
– Eŋ aldymen, lisenziiany tekseru kerek. AFSA-nyŋ aşyq reestrınde kez kelgen kompaniianyŋ atauyn engızseŋız, onyŋ lisenziiasynyŋ märtebesı «active» bolyp tūrǧanyn köru qajet.
Sondai-aq:
- Emitenttıŋ (sifrlyq aktivtı şyǧaruşynyŋ) lisenziiasy bar-joǧyn qaraŋyz;
- İnvestisiialyq deldaldyŋ (brokerler, keŋesşıler, kriptobirjalar) lisenziiasyn tekserıŋız;
- Qysym körsetıp, asyqtyratyn adamdarǧa senbeŋız;
- İnvestisiiaǧa qatysty aqparat közın bırneşe jerden tekserıŋız;
- İnvestşeşım qabyldamas būryn uaqyt tauyp, qosymşa mälımet alyŋyz.
– Qandai qūjattardy mūqiiat oqu kerek? «İnfosygandardyŋ» qūrbany bolǧandarǧa qandai keŋes beresız
– Sifrlyq aktivke qatysty kez-kelgen kelısımşartty zaŋgerge körsetpei qol qoiu qauıptı. Kelısımşarttyŋ özı zaŋdylyqty tolyq kepıldei qoimasa da, onsyz da äreket etuge bolmaidy.
Eger barlyq saqtyq şaralaryna qaramastan adam alaiaqtardyŋ qūrbanyna ainalsa, eŋ aldymen polisiiaǧa nemese qarjy retteuşı organdarǧa Qarjy naryǧyn retteu jäne damytu agenttıgıne ne MFSA-nyŋ AFSA qūrylymyna jügınu qajet. Eŋ bastysy, barlyq dälelderdı: hat almasulardy, tölem tübırtekterın jäne basqa derekterdı saqtau kerek. Zaŋgerlerdıŋ aituynşa, uaqytyly äreket etu qarjynyŋ bır bölıgın qaitaruǧa mümkındık beredı. Qarjy naryǧynda öz müddesın qorǧau – tek memlekettıŋ emes, är azamattyŋ jeke jauapkerşılıgı. Saqtyq tanytqan adam ǧana şyǧynnan qorǧana alady.
Curet: statista saity
Kriptovaliuta bügınde älemdık qarjy keŋıstıgınıŋ ajyramas bölıgıne ainaldy. Degenmen onyŋ resmi märtebesı barlyq elde bırdei emes. Mysalǧa: Auǧanstan, Aljir, Bangladeş, Boliviia, Qytai, Egipet, Marokko, Nepal men Tuniste kriptovaliuta tolyqtai zaŋsyz dep tanylǧan.
Sondai-aq bırqatar elderde şekteuler bar. Mäselen, Argentina, Kolumbiia, Kipr, İran, İordaniia, Katar, Saud Arabiiasy, Taivan, Resei jäne BAÄ-de qarjy ūiymdaryna kriptovaliutamen jūmys ısteuge tyiym salynǧan. Al İndoneziia, Tailand jäne Vetnam siiaqty elderde kriptovaliutany tölem qūraly retınde paidalanuǧa bolmaidy.
Bıraq soǧan qaramastan, kriptovaliutaǧa qyzyǧuşylyq jyl saiyn artyp keledı. 2023 jyly şamamen 420 million adam osy naryqqa qatysqan. Al, 2024 jyly būl körsetkış 562 millionǧa jettı, būl bır jyldyŋ ışınde 34 paiyzdyq ösım degen söz. Sarapşylardyŋ esebınşe, 2028 jylǧa qarai kriptovaliutany paidalanuşylar sany 1 milliardqa juyqtauy mümkın.
Bır sözben aitqanda, sifrlyq qarjy bızdıŋ ömırımızdıŋ ajyramas bölıgıne ainalatyn kün alys emes siiaqty. Alaida onyŋ mümkındıgımen bırge qaupı de artyp barady. Sarapşylardyŋ aituynşa, jeŋıl tabysqa senıp, alaiaqtardyŋ tūzaǧyna tüspeu üşın är azamat qyraǧylyq tanytyp, investisiialyq şeşımderdı mūqiiat oilanuy tiıs. Qarjy qauıpsızdıgı eŋ aldymen jeke jauapkerşılıkten bastalady.
