Äleumettık jelıde qazaqtyŋ tıl bailyǧyna tiıspese, jüre almaityn ataqty akademik Asqar Jūmädılla aǧamyzdyŋ kezektı şabuylyn baiqap qalǧanmyn. Bıraq den qoiuǧa uaqytym bolmady. Köbısı synap, keibıreuler aqtap jatqanyn közım şalyp qalǧan.
Bügın Feisbuk jelısınen qazaq sözınıŋ dämın sezıp, boiauyn jaqsy bıletın Beiımbet Jaqanūly bauyrymyzdyŋ qazaqtyŋ söz bailyǧy turaly jazbasyn kezdeisoq körıp qaldym. Beiımbet ne ıstegen, ne deidı?
«Äleumettık jelıden tanymal akademik A.Jūmadıldaev aǧamyzdyŋ qazaq tılı tarihi tūrǧyda körkemdıkke, auyzşa dästürge köbırek beiımdelgenımen, bügıngı pragmatikalyq, ǧylymi jäne tehnologiialyq ortada tiımdı qūral bola almai otyrǧanyn tılge tiek etken sūhbatyn közım şaldy. «...Bızde tıl köbıne ädemılep aituǧa, än aituǧa, ertegı men aŋyz aituǧa, bata beruge baǧyttalǧan. Būlar – jattandy, körkem dünieler. Bıraq tıldıŋ basty maqsaty – naqty aqparat beru. Barlyq zamanda solai bolǧan. Äitpese tıldı ne üşın üirenedı? Bata beru üşın emes, paidaly käsıp etu, nan tabu üşın üirenedı, – dei kelıp: - Bır ūǧymǧa bırneşe sözdıŋ säikes keluın bız “tıldıŋ bailyǧy” dep maqtan etemız. Negızınde, ondai bailyqtyŋ ǧylym üşın paidasy şamaly», – degen tūjyrymǧa taban tıreptı aǧamyz.
Bız maqtan etıp jürgen bailyqty ıske alǧysyz etkendei körınedı eken bırtürlı.
Özımnıŋ oiymşa, qazaq tılınıŋ bailyǧy tūraqty söz tırkesterı dep atalatyn şeber qiiulastyryp qoldanylatyn beinelı sözder tızbegıne tıkelei bailanysty bolsa kerek. Aǧamyzdyŋ pıkırın oqyǧan soŋ, dene müşelerıne (anatomiialyq ataularǧa) qatysty tūraqty tırkesterdı jinaqtap jazyp jürgen «qoiyn däpterımdı» aqtara bastadym. Sol qoljazbamdaǧy adamnyŋ auyzy töŋıregınde aitylatyn tūraqty tırkesterdı qamtyǧan bölıgın paraqşama saludy jön kördım. Osy jazǧanym közıŋızge tüsıp jatsa, pıkır qosyp, kem-ketıgın toltyra ketseŋız - nūr üstıne nūr.»-dep jazady tıldı zerttep jürgen azamat. Solai dep, auyzǧa bailanysty 75 söz tırkesterın keltıredı.
Bıraq ışınde 3 söz ekı retten qaitalanyp ketken eken. Sonda olardy alyp tastasaq, 75 emes, 72 türı bolady.
Ol qaitalanǧan sözder:
12 jäne 53-tegı «auyzy dualy»(aitqany däl keledı);
35 pen 58-degı «auyzy küiu»(qatelık jasap qoiyp, odan sabaq alu);
50 men 56-daǧy «bır auyzdan»(bärı bır sözdı bolu, bır-bırın qoldau) sözderı ekı retten qaitalanǧan.
Al “erdıŋ qūnyn ekı-aq auyz sözben şeşu”; “auyz auyrtu” (söz tüsınbeitınderge bosqa söileu) degen söz tırkesterı joq sekıldı. Qosyp qoisaq, 74-ke jetedı.
TIL BAILYǦYNA TIL TİGIZUGE BOLMAIDY!
Öte dūrys Beiımbet Jaqanūly bauyrym! "Auyz" sözı qoldanylǧan frazeologizmderdı jinap jürgen eŋbegıŋız öte zor. Öitkenı, būl tūraqty söz tırkesterı qazaqtyŋ söz bailyǧyn körsetedı. Būl - ülken jetıstık, zor mädeni bailyq. Ǧylymda söz bailyǧyn zertteu – tereŋnen marjan jinaǧandai maŋyzdy! «Negızınde, ondai bailyqtyŋ ǧylym üşın paidasy şamaly» -dep, akademik Asqar Jūmadılla aǧamyz aita beredı, ol kısıge oqu ötıp ketken...))) «Auzy qisyq bolsa da, bai balasy söilesın» degen maqal tıl mäselesınde jürmeidı. «Auzy qisyq bolsa da» akademikter artyq söilei beruge bolmaidy... (Mıne, auyz turaly taǧy bır söz tırkesı şyǧa keldı, qosyp qoi tızımıŋe Beiımbet bauyrym.) Matematik qazaqtyŋ qasiettı söz bailyǧyna tiısıp, özı jaqsy bıletın esebınen jaŋylyp qalyp jürmesın...
Ärine, Asqar aǧamyzdyŋ qazaq tılı ǧylym tılıne, tehnologiia tılıne ainaluy jönınde aityp jürgenı, jurnal şyǧaryp jatqany dūrys, qoldaimyz, ol mäselenı bız de köterıp jürmız. Bıraq ol üşın menıkı ne aitsam da dūrys degen menmendıkpen «ondai tıl bailyǧynyŋ ǧylym üşın paidasy şamaly» dep soǧyp jıberıp, qazaq tılınıŋ bailyǧyna tiısudıŋ qajetı joq edı. Būl köpır salu üşın joldy būzǧanmen bırdei kerı ketetın ıs. Öitkenı tıl bailyǧynyŋ özı - tıl ǧylymynyŋ negızgı bır qūnarly özegı.
ǦYLYM TEK FORMULA EMES! TIL BAILYǦY - ŪLT BAILYǦY!
Matematik akademik aǧamyzǧa aitarymyz - ǧylym tek formula emes.
Ǧylym – oilau, däleldeu, tüsındıru, jazu üderısı. Al oilau tıl arqyly jüzege asady.
Eger tıl jūtaŋ bolsa, ǧylymi oi da jūtaŋdaidy.
Sinonimderdıŋ ǧylymda maŋyzdy ekenı eşqandai däleldeudı qajet etpeidı.
Sözdıŋ maǧynalyq däldıgı üşın, taŋdau mümkındıgı bolu üşın tıldıŋ bailyǧy kerek, jūtaŋdyǧy emes.
Ǧylymda bır ūǧymdy är kontekste ärtürlı reŋkpen beru qajet.
Ūlttyq ǧylymi tıldıŋ damuy üşın sinonimderdıŋ rölı zor.
Eger tılde balama, sinonimdık qatar damymasa:
• ǧylym tılı şet tılge täueldı bolady;
• ūlttyq terminologiia toqyraidy;
• ǧylym ana tılınde emes, «audarma tılde» söileidı.
Tıl bailyǧyna qarsy şyǧatyndardyŋ negızgı kınäsı - oidy qarapaiymdatu emes, jūtaŋdatu. Olar qarapaiymdyqty tıldıŋ kedeilenuımen şatastyrady.
Qarapaiym tıl – bai tıldıŋ nätijesı,
Jūtaŋ tıl – oidyŋ älsızdıgı.
Tıl bailyǧyn joqqa şyǧaru- ūlttyq ǧylymi oilaudyŋ äleuetın tömendetu. Ǧylymi tıldıŋ bolaşaǧyna ziian keltıru. Tıldıŋ mädeni qyzmetın joqqa şyǧaru.
Ǧylymi stildıŋ damuyn tejeidı; jaŋa ūǧym jasauǧa kedergı bolady; keleşek ūrpaqtyŋ ǧylymdy ana tılınde igeruıne tosqauyl qoiady.
Tıl – tek qūral emes, ūlttyq oilau jüiesı.
Sinonimderge qarsy şyǧu – tıldıŋ estetikalyq, tanymdyq, filosofiialyq qyzmetın şekteu.
Sinonimder men söz bailyǧyn joqqa şyǧaru - ǧylymǧa, ǧylym tılınıŋ damuyna qarsy äreket; tıldı tek tehnikalyq qūralǧa ainaldyru.
Bai tıl – tereŋ oidyŋ şarty. Sinonimsız ǧylym – jartykeş ǧylym.
Būndai tıl bailyǧyna qarsy közqarastyŋ tüpkı sebebı - tıldık bılımnıŋ taiazdyǧy; basqa tılge (äsırese orys/aǧylşyn) şamadan tys elıkteu; «ǧylym tek qataŋ, qūrǧaq bolu kerek» degen qate tüsınık.
Tıl ǧylymynda sinonimderden qorǧaǧan attary belgılı onşaqty ǧylym doktory, odan da köp ǧylym kandidattary bar. Sonda bızdıŋ qūrmettı akademik matematigımız ǧylymda salmaǧy özınen kem emes, tıl bılımındegı ırgelı eŋbek sanalatyn “Qazaq tılınıŋ sinonimderı” monografiiasyn jazyp, doktorlyq qorǧaǧan, Memlekettık syilyqtyŋ laureaty, äigılı ǧalym Äset Bolǧanbaev bastaǧan tıl ǧylymy tarlandarynyŋ eŋbegın joqqa şyǧarmaqşy ma? Būl ǧylymǧa qarsy äreket ekenı bylai tūrsyn, ǧalymdyq, qarapaiym adami etika qaida? Äset Bolǧanbaev būl otandyq jäne şeteldık ǧalymdar joǧary baǧa berıp, türkıtanuǧa qosylǧan eleulı üles dep tanyǧan “Qazaq tılınıŋ sinonimderı” monografiiasyn (1970) jazyp, doktorlyq qorǧaǧanda Asqar aǧamyz mektep oquşysy edı…
Akademik matematik Asqar Jūmadılda özı kınälaǧan qazaqtyŋ söz bailyǧynan, osy Beiımbet bauyrym jinaǧan bır ǧana auyz turaly söz tırkesterınen-aq aǧamyzdyŋ atyna bıraz söz sūranyp tūr eken, keltıre keteiık. «Auyzǧa» bailanysty sözdıŋ bärın tyrnaqşaǧa alyp otyratynymdy eskertemın.
Al, kettık!
Şetelderde de matematikadan därıs oqyǧan ataqty akademik, Eŋbek Erı Asqar Jūmadılda aǧamyzdyŋ aty «el auyzynda», bärı bıledı, bärı tanidy, bız de syilaimyz. «Auyzymyzdan tastamai» ünemı aityp jüremız.
Bıraq, «Auyzyn aşsa, jüregı körınetın» aq köŋıl akademiktı «auyzy dualy» dep jürsek, «aituǧa auyz barmaityn» ersı sözderdı aita bastaudy «auyz jappai» üdetıp keledı.
Bärın bıletın akademik aǧamyz qasiettı qazaq tılınıŋ bailyǧy turaly «auyzyna kelgendı aityp», orynsyz söileuı äleumettık jelıde oryndy qarsylyq tuǧyzuda. Ärine, qazaq üşın eŋ qasiettı tıl bailyǧyna tıl tigızgende eşkım «auzyn buǧan ögızdei» «auyzyna qūm qūiylyp», «jūmǧan auyzyn aşpai» qarap otyrmaidy ǧoi? Atam qazaq «ekı elı auyzǧa - tört elı qaqpaq» qoiu, orynsyz söilemeu turaly jaqsy aitqan. Ärine, bız Asqar aǧamyzdy «auyzdyǧa söz, aiaqtyǧa jol bermeitın», är ıske bılsın-bılmesın, oryndy-orynsyz kilıge beretın adam dep otyrǧan joqpyz būl jerde. Ol kısı de «eldı auyzyna qaratyp», äiteuır jūrt nazaryn özıne audaru üşın jasap jatpaǧan bolar dep ümıttenemız. Bıraq, «ata saqaly auyzyna bıtıp», el aǧasy bolar jasqa jetken abyroily, ülken kısıler «auyz – özımdıkı» dep, «auyzy-auyzyna jūqpai», «auyzy kepkenşe» köp söilep, şaŋǧytyp şaba bermei, aldy-artyn baiqap söilegenı abzal.
MATEMATİKTERGE NOBEL SYILYǦY BERILMEITINI ÖTE DŪRYS BOLǦAN EKEN...
«Tılımızge tıl tigızdı» dep synaǧandardyŋ eşqaisysy akademik aǧamyzdy «auyzynan aq it kırıp, kök it şyǧyp» dattap jatqan joq, Beiımbet bauyrymyz sekıldı tılmen ǧana emes, naqty ıspen däleldep, soqyrǧa taiaq ūstatqandai körsetıp berıp otyr. Iаǧni, «säzıŋdı bıreu söilese, auzyŋ qyşyp bara ma?»-degendei tynyş otyruǧa bolar edı bızge de. Bıraq, qazaq tılı üşın küresıp, qazaq tılı bailyǧyn nasihattap kele jatqan bızdıŋ atymyzdy da bıraz jerge tırkep, saual tastap otyrǧandar az emes eken. Sondyqtan bız de öz pıkırımızdı bıldırıp, «bır auyz söz» aituǧa tura keldı.
Al akademiktı jaqtaǧandar, ol kısınıŋ älemde aldyŋǧy qatarly matematik ekenın, qazaqşa matematikalyq jurnal şyǧaryp, köp igılıktı ıster tyndyryp jürgenın alǧa tartady. Ony bärımız öte jaqsy bılemız, oǧan dauymyz joq, quana qūptap, qoldaimyz, rahmet! Bıraq eşkımnıŋ qanşa jerden danyşpan, tıptı Nobel syilyǧynyŋ laureaty bolyp ketse de, qasiettı qazaq tılıne, qazaq tılınıŋ bailyǧyna, qazaqtyŋ ūlttyq qūndylyǧyna qarsy tıl tigızuge qaqysy joq. Matematikterge Nobel syilyǧy berılmeitını öte dūrys şeşım bolǧan eken, danyşpan Nobel atamyz bırdeŋenı bıledı ǧoi...
Al keibıreuler, ataqty akademiktıŋ qazaq tılı bailyǧyna qarsy şyqqanyna quanyp ketkendei, sol «bırınıŋ auyzyna bırı tükırıp qoiǧandai», «auyz jalasqan» (bır-bırınıŋ sözın söileu, jaqtasu) türde «auyzy-mūryndary qisaimastan» «tıl maŋyzdy emes, ıs maŋyzdy» degendei jattandy jauyr bolǧan jauaptardy jazuda. Tıl-qatynas qūraly, sözdıŋ qūdyretı küştı äser etıp, igı yqpal etedı. Bilık pen biznestegı keibır öz tılıne miy jetpeitınderdıŋ jasap alǧan jattandy söz tırkesın jalaŋ paidalana beruge bolmaidy. Tılın bılmegennıŋ tırlıgı damymaitynyna damyǧan elder dälel.
Tumysynan tılge bai, daryndy qazaqtar, tek «auyzben oraq oryp», «alma, pıs, auyzyma tüs» dep, eŋbek etpei, bösıp söilep otyr dep eşkım aita almaidy. «Auyzyn qūr şöppen sürtıp» otyrǧan qazaq joq, «auyz toltyryp aitatyn», därıpteuge laiyqty ǧalymdarymyz, matematikterden bastasaq, osy Asqar Jūmädılda aǧamyzdyŋ özın alsaq ta jetedı. Men mūny aǧamyzdyŋ «auyzyn alyp», köŋılın tabu üşın bosqa “auyz auyrtyp” otyrǧan joqpyn dep oilaimyn.Älemdık Klei matematikalyq instituty «Myŋjyldyq mäselesı» dep jariialaǧan 7 eseptıŋ bırı Nave-Stoks teŋdeuınıŋ şeşımın ūsynǧan akademik ǧalym, qazaq tılın ünemı qorǧap jüretın Mūhtar Ötelbaev aǧamyzdy aitsaq ta bolady. Al qazırgı qazaq jastarynyŋ IT mamandary älemde zor sūranysqa ie. Sifrlandyrudan Qazaq Elınıŋ älemde aldyŋǧy 10-dyqqa kıretını de belgılı. Memleket basşysy Q.Toqaevtyŋ «Qazaqstan üş jylda jasandy intellektını meŋgergen el boluy tiıs» dep bastama köteruı tegın emes, bolaşaqty oilaǧan öte dūrys şeşım.
Qazaqta «auyzy küigen ürlep ışedı» degen maqal bar. Al jūrt balasynyŋ auzyna tükırtıp alatyn ataqty akademik Asqar aǧamyz qazaq tılınıŋ bailyǧy turaly artyq äŋgıme aityp otyrǧanda, ol kısıden mūndaidy kütpegendıkten «auyzyŋa söz tüspei», aitatyn söz taba almai qalatynyŋ ras.
Qazaqtyŋ tıl bailyǧyn synau üşın, tıl salasyn «auyzǧa alu» üşın tıl ǧylymynan akademiktık bolmasa da, bolmaǧanda bakalavrlyq bılımıŋ boluy kerek. Qazaqtyŋ keremet lirik aqyny Tūmanbai Moldaǧalievtıŋ küieu balasy Asqar aǧamyzdyŋ da öleŋ jazatynyn, jurnal şyǧaratynyn jaqsy bılemız, bıraq ol tıl ǧylymy turaly aituǧa jetkılıksız... Osy bız, qalamgerler, filologtar matematikaǧa aralaspaimyz ǧoi, däl solai matematikterdıŋ de qazaq tıl ǧylymynda, bılmeitın ısınde şaruasy bolmasyn, öz esepterın bılsın.
Qazırgıdei köp äkımder men ministrler, şekesı tar şeneunıkter öz ana tılderı, memlekettık tıl – qazaq tılınde “ekı auyz sözdıŋ basyn qosa almai”, oiyn erkın jetkıze almai, elden söz estıp jatqanda, tıl bailyǧyn mansūqtau ǧylymi tılmen aitqanda absurd, nonsens.
Matematik aǧamyz qazaq tılınıŋ qorǧauşysy, bılgır Belger aǧamyz sekıldı qazaqtyŋ tıl bailyǧy Şekspirdıŋ elı aǧylşyndardan, Getenıŋ elı nemısterden, Puşkinnıŋ elı orystardan da bai ekenın sanap otyryp, däleldep berse, «auyzyŋa – mai, astyŋa - tai» der edık.
Asqar aǧamyzdyŋ «auyzynyŋ suy qūryp» aitatyn damyǧan elderı eger osyndai Qazaqtyŋ söz bailyǧyndai bai tılı bolsa, matematikasynan kem maqtan etpes edı…
Qazaqtyŋ söz bailyǧy tek sanynda emes, saf altyndai salmaqty sapasynda. Sondyqtan äigılı bi-şeşenderımız qanşa sözge bai bolsa da, erdıŋ qūnyn “ekı-aq auyz sözben” şeşken. Sol sekıldı būl jerde «aŋdamai söilegen - auyrmai öledı» dep, qysqa qaiyruǧa da bolar edı. Bıraq qazaqtyŋ söz bailyǧyna qarsy şyqqan adamǧa söz bailyǧyn arnaiy körsetu, däleldeu maqsatynda, barlyǧy da auyzdan şyqqan aǧat söz arqyly bolǧan soŋ, tek «auyz» degen bır sözge bailanysty qanşama tūraqty söz tırkesterın tūtas keltırıp otyrmyn.
Akademik aǧamyzǧa qarsy şyǧyp, ötkır synap jatqandar bosqa «auyz auyrtyp», qabyrǧaǧa söilep jatqan joq dep ümıttenemın. Öitkenı, bärımızdıŋ oilaǧanymyz - «alty baqan, ala auyz bolmau», «bır auyzdan» ūlt müddesı men ūlttyq qūndylyqtarymyzdy qorǧaǧan bıregei ūlt, bırtūtas el bolu.
Tek auyz turaly qanşa söz qoldanǧanymdy sanauǧa uaqytym bolǧan joq, öitkenı matematik emespın, jaŋylysyp ketuım mümkın... Eger akademik matematik aǧamyz özı eseptep berıp jatsa, aitarymyz alǧys qana.
Jaŋa jyl Jaqsylyq jyly bolǧai!
Jylqy jyly alamanda aq maŋdaiymyz jarqyrap, alda kele bereiık!
Tılımız törde, Elımız örde bola bergei!
Alla jar bolyp, Jūldyzymyz jarqyrai bergei!
Barşaŋyzǧa ärdaiym Aq jol tıleimın!
Qazybek İsa
