ارالباي جىراۋ جىرىنداعى كونە سوزدەر

1041

قازاق دالاسىندا ەلى الاقانىنا سالىپ قۇرمەتتەگەن اقىن-جىراۋلار، بي-شەشەندەر، جىرشىلار، ونەر ساڭلاقتارى كوپ بولعانى تاريحتان ءمالىم. ولاردىڭ عاجايىپ شىعارماشىلىق ومىرلەرى بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان العاندا تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. اسىرەسە، اقىن-جىراۋلاردىڭ ءتىلى، ءسوز قولدانۋ شەبەرلىكتەرى ءالى دە اشىلماي جاتقان كەنىمىز ىسپەتتى. سولاردىڭ ءبىرى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ماڭ­عىستاۋ وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن اتاقتى ارال­باي جىراۋ وڭعاربەكۇلىنىڭ شىعارما­شىلىق مۇراسى دەر ەدىم. ارالباي جىراۋ مۇسىلمانشا وقىپ، اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن، وسى تىلدەردەگى كلاسسيكالىق ادەبيەتتەن تولىقتاي حاباردار، ءوز زاما­نىنىڭ ساۋاتتى، ءبىلىمدار ادامى بولعان.

ول جونىندە سۇگىر جىراۋدىڭ:
جەتىمەك جارى ارالباي،
ارابى، تۇركى، پارسىنىڭ
تىلدەرىن وقىپ، تاۋىسقان
ساۋلەسى ەدى شارشىنىڭ، –
دەپ ءسوز ارناۋى تەگىن بولماسا
كەرەك.

جىراۋدىڭ تولعاۋلارىندا ءدىني ماز­مۇن­داعى جانە پوەتيكالىق ماقساتتاعى اراب-پارسى سوزدەرىنىڭ ەركىن قولدانىلۋى، ما­­سە­لەن قىزىل گۇل مەن بۇلبۇل، رەۋشەن شا­مى، جارقىراپ جانعان پانار، ميۋالى بال­قاش كولدەر ءتارىزدى شىعىستىق ءسوز ساپتاۋ ۇلگىلەرىنىڭ مول قورى بار. ارالبايداي جى­راۋلىق پەن اقىندىق ءداستۇردى قاتار ۇس­تانعان ءسوز زەرگەرىنىڭ پوەتيكالىق، تانىمدىق الەۋەتى زور بولعانىمەن، وكى­نىشكە وراي، اقىن مۇرالارى ءوزىنىڭ زا­مان­داس جىراۋلارىمەن سالىستىرعاندا از ساقتالىپ وتىر. بۇل ارالباي جىراۋ شىعار­ماشىلىعىن تولىقتاي تانىپ، زەر­دەلەي تۇسۋگە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرەدى. دەگەنمەن، ەستە جوق ەسكى زاماندار­دان جە­لى تارتقان جىراۋلىق مۇرالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا بىزگە ءبۇتىن كۇيىندە جەتپەگەنى بەلگىلى.
ارالباي جىراۋ ولەڭ-تولعاۋلارىنىڭ ءتىلى، قولدانعان كەيبىر سوزدەرى جاپپاي وقىر­مان قاۋىمعا تۇسىنىكسىز بولۋى دا مۇم­كىن. مۇنداي سوزدەردىڭ قاتارىنا: القا، اڭلا، اقپار، بۇكىرجىك، قىلاپ، ءدۇر، دۇرەۋ، وزال جانە ت.ب. سوزدەر جاتادى. ولاي بولسا، بۇل سوزدەر بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا ارحايزمگە، ياعني ۇمىتىلعان سوزدەرگە بارا-بار. ولار تىلدىك قازىنامىزدا ساقتالىپ قالعان كونە تۇركىلىك تۇبىرلەر، قازاقستاننىڭ با­تىس وبلىستارى تۇرعىندارى تىلىن­دە جەر­گىلىكتى ەرەكشەلىك رەتىندە قولدانىستا بار سوزدەر، ورتاازيالىق تۇركى ادەبي ءتىلىنىڭ اسەرىمەن تىلىمىز­گە ەنىپ، پوەتيكالىق ماق­­سات­­تا قولدانىل­عان اراب-پارسى كىر­مە­لەرى، ماڭعىستاۋ جىراۋلىق ءداستۇرى تۋ­عىزعان پوەتيكالىق ورالىمدار بولىپ تابىلادى. تومەندە سولاردىڭ بىرقاتارىنا ەتيمولوگيالىق، لەكسيكا-سەمانتيكالىق تۇرعىدان سيپاتتاما بەرىپ كورەلىك.

القا. ۆ.ۆ.رادلوۆتا القا ءسوزىنىڭ 3 ءتۇرلى ماعىناسى كورسەتىلەدى: 1. كولتسو (سەرگي). 2. وجەرەلە. 3. سوبرانيە، سحودكا (رادلوۆ ۆ.ۆ. وپىت سلوۆاريا تيۋركسكيح نارەچي. سپب. 1893-1911 س. 389).
اكادەميك رابيعا سىزدىق القا ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىن جان-جاقتى تالداي كەلىپ، وسى تۇلعانىڭ ەرتە كەزەڭدە ءدىني سيپاتى بولعانىن ايتادى: «بەيىت باسىنا جينالعان ايەلدەر القا قۇرىپ، قول ۇستاسىپ، اۋىق-اۋىق الاقان سوعىپ، دۇعا وقىپ، ورتانى اي­نالىپ جۇرەتىن بولعان، سونى القا دەپ اتاعان» [سىزدىق رابيعا. سوزدەر سويلەيدى. ا.: ارىس، 2004, 43-بەت]. ق.جۇبانوۆ – ق.ءياساۋيدىڭ «حيكمەت» ەڭبەگىنىڭ تىلىنە ار­­نالعان زەرتتەۋىندە: «سوپىلاردىڭ ال­قا جينالىسى كۇنى كەشەگە دەيىن قازاق، قا­راقالپاق حالىقتارى اراسىندا كەڭ تاراعان باقسىلاردىڭ القا جينالىسى سياقتى بول­عان. تەك ايىرماسى: ونداي القادا باق­سىلار جىن شاقىرادى، ارۋاق شاقىرادى. ال قو­جا احمەتتىڭ تولعاۋلارىنا جينالاتىن القادا قۇدايعا عاشىقتىق سەزىمىن ءبىلدىرۋ، ءدىني تاربيە ارقىلى قوعام اراسىنداعى الەۋ­مەتتىك قاتىناستاردى تارتىپتەۋ، ادام­داردىڭ مىنەز-قۇلقىن جونگە سالۋ نيەتتەرى ءسوز بولىپ وتىرعان» دەپ جازادى [جۇبانوۆ ق. قازاق ءتىلى جونىندەگى زەرتتەۋلەر. – الماتى: عىلىم، 1999. 318-ب.].
ءسوزدىڭ ەتيمولوگيالىق ديناميكاسىنا ۇڭىلسەك، باستاپقى ماعىناسى «دوڭگەلەك، ساقينا، سىرعا» دەگەندى ءبىلدىرىپ، كەيىن اي­نالا، دوڭگەلەنىپ وتىرۋدى «القالاپ وتىرۋ» دەپ اتاۋ قالىپتاسسا كەرەك. باستاپقىدا ءدىني راسىمگە قاتىستى القالاپ وتىرۋ سالتى كەيىن جىراۋ-جىرشىلاردى تىڭدايتىن ورتانىڭ القاسى، سودان كەلىپ، «ءماجىلىس، توي، ورتا» ماعىناسى شىققان.
ماڭعىستاۋ جىراۋلارىنداعى «القالا­عان الەۋمەت»، «القاڭا كەلدىم ەڭمەنىپ»، «القاعا ءتۇسىپ كورىنبەي»، «القالى جەردە شاپقانداي» قولدانىستارىنداعى «القا­نىڭ» توركىنى «جىر تىڭدايتىن توپ»، «جىر­دى تىڭداپ باعالايتىن ورتا»، جال­پى «ونەر ورتاسى» ماعىناسىنا يە بولعان. ارالباي بالاسىنا ارنالعان جوقتاۋىندا:
تولىعىپ قايرات-اقىلعا
القادا اتىڭ جاتتالعان، –
دەسە، ءوزىن تانىستىرۋىندا:
ادايدا “بەس جۇيرىكتىڭ” ءبىرى بولىپ
القاعا تۇسكەن جەردە ماقتالعانمىن، –
دەيدى.

اڭلا. ە.ۆ.سەۆورتياننىڭ سوزدى­گى­نە سۇيەنسەك، قاراشاي-بالقار، قىر­عىز، قا­زاق، نوعاي، قاراقالپاق، تاتار، باشقۇرت، ۇيعىر تىلدەرىندە ا:ڭ/ا:ن: «سانا كوزى، ەس» [سەۆورتيان ە.ۆ. ەتيمولوگيچەسكي سلوۆار تيۋركسكيح يازىكوۆ. – م.: ناۋكا، 1974. س. 767] ۇعىمىن بەرەتىن دەربەس ءسوز. كونە تۇر­كى سوزدىگىندە: اڭا – «رازۋمەت، پوني­مات»; اڭلا – «پونيمات»; اڭلاۋ – «وبلادايۋششي پونيمانيەم، رازۋمنىي» [درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار. – ل.: ناۋكا، 1969. – س. 676] دەگەندى بىلدىرەدى. ارميان جازۋىمەن قىپشاق تىلىندە XVI-XVII عاسىرلاردا جازىلعان «دانا حيكار ءسوزى» جازبا ەسكەرتكىشىندە دە اڭ «ويلا» ەتىستىگىن بىلدىرەدى [قۇداسوۆ س. ارميان جا­زۋلى قىپشاق ەسكەرتكىشى «دانا حيكار ءسوزىنىڭ» ءتىلى. ا.: عىلىم، 1990. – 87-بەت.]
ولاي بولسا، ارالباي اقىن:
التى جاستا اڭلانىپ،
ارالاستىڭ اقىلعا.
ون جاسىڭدا وي ويلاپ،
ون تورتتە القا الدىندا
توپىراعىڭ شاشىلعان، –
دەپ التى جاسىنان وي ويلاپ، سانا كوزى اشىلۋىن (ارالاستىڭ اقىلعا…) مەڭزەپ وتىر. قازاق تىلىندەگى اڭسىز، اڭقيۋ، اڭىرايۋ تۇلعالارىنىڭ ورتاق دەفينيتسياسى: «ەسسىز، ەسىنەن ايىرىلۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني اڭ+لا+ن+ۋ – قازىرگى ادەبي ءتىل نورماسىندا «بەلگىلى بولۋ» مانىندەگى اڭ+دا+لۋ ەمەس، كونە تۇركى تىلىندەگى «اقىلعا كەلۋ، تۇسىنىكتى، زەردەلى بولۋ» ماعىناسىنداعى اڭلانۋ ءسوزى. قازىرگى تىلدە «سانا، ەس» ماعىناسىنداعى اڭ تۇبىرىنەن جاسالعان اڭلا تۇلعاسى قول­دانىلمايدى، جىر تىلىندەگى كونەلىك بەلگى دەپ تۇيەمىز.
اقپار. ماڭعىستاۋ وڭىرىندە بيىك شىڭنان قۇلاي اعاتىن سۋدى، بۇلاقتى اقپار دەپ اتايدى. جىراۋلاردا اقىن­دىق جۇيرىكتىكتى قاراتاۋدىڭ باسىنان قۇلاي اققان، بوگەسە، بوگەت بەرمەيتىن ادۋىندى اقپارعا بالاۋ كەزدەسەدى. ارالباي جىراۋ:
اقپارى كەتسە، ارنانىڭ،
ايدىننىڭ تولماس كەمەرى، –
دەپ اقپارىنان ايىرىلعان (سۋى تارتىلعان، ەكپىنى قايتقان) ارنا ارقىلى ءوزىنىڭ جالعىز ۇلىنان ايىرىلعان قايعىلى، كۇيزەلىستى كۇيىن سۋرەتتەپ وتىر.
بۇكىرجىك.
قاتىقسىز كوجە، قارا شاي،
بۇكىرجىك دەرتى تابىلعان.
ماڭعىستاۋ تۇرعىندارىنىڭ اۋىزەكى ءتىل ەرەكشەلىگىن كوپ زەرتتەگەن عالىم س.ومار­­­بەكوۆتىڭ ەڭبەگىندە بۇكىرجىك سوزىنە «قۇرعۇلاق اۋرۋىنىڭ اتى» دەپ تۇسىنىك بە­رىلگەن (وماربەكوۆ س. قازاقتىڭ اۋىزەكى تىلىندەگى جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەر. ا.: عى­لىم، 1965. – 120). جالپى، بۇكىرجىك اۋرۋى­نىڭ بەلگىلەرى قۇرعۇلاق اۋرۋىنا جاقىن بولعانمەن، جەرگىلىكتى تۇرعىندار تىلىندە بۇ­كىر­جىك ءسوزى كۇرعۇلاق اتاۋىنىڭ ورنىنا جۇرە المايدى. مۇندا ەكى اۋرۋدىڭ اتاۋى دا قولدانىلادى. بۇكىرجىك بولعان ادام بويىن جازا الماي، بۇكىرەيىپ قالادى. ول – ۇزاق ۋاقىت اق ء(سۇت تاعامدارىن) كورمەگەندە شال­دىعاتىن دەرتتىڭ ءتۇرى.
بۇكىرجىك تۇلعاسى تىلدەگى بۇكىر سىن ەسىمىنە -جىك – كونە مورفەماسىنىڭ جالعا­نۋى­نان جاسالعان. -جىك مورفەما­سىنىڭ جۋان ۆا­ريانتىن قۇبىجىق ءسو­زىنىڭ قۇرامىندا كەزدەستىرەمىز. سول سياق­تى «جەردەن جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەگەندەگى «الباستى، جىن، شايتان» ءمانىن بەرەتىن جىك ءسوزىنىڭ دە ءبىز دەن قويىپ وتىرعان -جىك مورفەماسىنا قاتىسى بار ما دەدىك. ولاي بولسا، بۇكىر­جىك ءسوزىنىڭ قۇرامىنداعى -جىك مورفەماسىنىڭ سەمانتيكاسىندا «اۋرۋ، بالە-باتەر، الباستى» ۇعىمدارىنا قاتىستى ميفتىك سيپات جاتۋى مۇمكىن. جال­­­پى، ارالباي اقىننىڭ ءوزى دە وسى دەرت­­كە ۇشىراعان. وعان جىراۋدىڭ تولعاۋ­لارىنداعى:
ەڭبەكتەي باسىپ ارەكەڭ،
ءۇيىن ارەڭ تاپقاندا…
ارقالاپ سوردان شىعاردىڭ،
حالىقتىڭ بىزدەي مەشەلىن…

مەن – ءمۇساپىر ارالباي
ۇيدە جاتقان مەشەلىڭ، –
دەگەن جولدارداعى «ەڭبەكتەي باسۋ»، «مەشەل» سوزدەرى دايەك بولا الادى.
ءدۇر.
تاۋەكەل – ەردىڭ ءىسى-ءدۇر،
ەر ىسىمەن قور بولماس.
ە.جۇبانوۆ ءدۇر تۇلعاسىن تۇرىك (وسمان) تىلىندە مودالدىلىق ءمان تۋعىزاتىن -ءدىر اففيكسىمەن بايلانىستىرادى: «قازاقتىڭ حالىق پوەزياسىندا ءجيى ۇشىراساتىن ءدۇر شىلاۋىنىڭ تۇپكى توركىنى وسى -ءدىر اففيكسىنە قاتىستى بولۋى ءتيىس. الايدا پوەزيا تىلىندە ول ەسىمدەرگە دە تىركەسىپ كەلە بەرەدى. باتىرلىق داستاندارداعى:
مەن، مەندۇرمىن، مەندۇرمىن،
مەن دە وزىڭدەي كەڭدۇرمىن، – بولىپ ايتى­لاتىن ءدۇر ءوز الدىنا لەكسيكالانىپ كەتكەن. ودان «دۇردەي»، «ءدۇرديۋ» سەكىلدى تۋىن­دى ءتۇبىر جاسالعان. تەگىندە – ءدۇر (-ءدىر/دىر) تۇل­عاسىنىڭ ەسىم سوزگە جالعانىپ ايتىلۋى تۇر­كى پوەزياسىنىڭ ارىدەگى نۇسقالارىنا دا ءتان بولسا كەرەك» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى (جۇبانوۆ ە. ەپوس ءتىلىنىڭ ورنەك­تەرى ا.: عىلىم، 1978). جوعارىدا كەلتىرىل­گەن كونتەكستەگى -ءدۇر شىلاۋى ەسىم بايان­داۋىشپەن كەلىپ سويلەمدى اياقتاپ، تياناق­تاۋعا قىزمەت ەتەدى ءارى كەسىمدىلىك ماعىنا ۇستەپ تۇر. تۇركى تىلىنە ءتان -ءدىر/دىر اففيكسى كەيىننەن كومەكشى سوزگە ء(دۇر), ودان ءارى تولىق ماعىنالى نەگىزگى سوزگە (دۇردەي، ءدۇرديۋ) اينالۋى مۇم­كىن. گرامماتيكالىق مورفەمانىڭ لەك­سيكا-گرامماتيكالىق مورفەماعا اينالۋ ۇدەرىسىنىڭ ورتاڭعى (وت­پەلى) ساتىسى جىراۋ­لار پوەزياسىندا، سونىڭ ىشىندە، وعىزتىلدى حالىقتارمەن كو­بىرەك قارىم-قاتىناس جا­ساعان ماڭعىستاۋ جىراۋلارى تىلىندە ساقتالىپ قالعان بولسا كەرەك.
دۇرەۋ. عالىم ءا.نۇرماعانبەتوۆ قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى رۋ-تاي­پالاردىڭ التاي، موڭعول توڭىرەگىندە ءومىر سۇرگەن تايپالارمەن تاريحي تامىر­لاستىعىنىڭ تىلدەگى كورىنىسىن ءسوز ەتۋ با­رىسىندا دۇرەۋ ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىنا توقتالادى: دۇرەۋ «تاراۋ، ءوربۋ» ماعىناسىندا ورتا عاسىر جازبا ەسكەرتكىشتەرى تىلىندە كەزدەسەدى: X عا­سىرداعى جازۋلاردا: tory – «پرويسحوديت، روجداتسيا». XVI عاسىرداعى «نەحدجۋل-فەراديس» قولجازباسىندا –تۆوريت (ياكۋب كەمال. تيۋركو-تاتارسكي رۋكوپيس XIV ۆ. نەحدجۋل-فەراديس» سيمفەروپل. 1930. 20). رابعۋزيدىڭ «پايعامبارلار تاريحىندا: torat- تۆوريت (مالوۆ پدپ م-ل. 1951). تۇركمەن، قاراقالپاق تىلدەرىندە دە وسىن­داي ما­عىنادا قولدانىلادى. التاي توڭىرەگى جانە ودان ءارى تۇرىك حالىقتارىندا كەڭ تارالعان. ياكۋتتاردا: tوگو – روديتسيا، پرو­يس­حوديت وت كوگو، تۋۆا-كيجيلەردە تورو «روديتسيا»، تۋۆا تىلىندە – تورەگ: 1. «رودستۆەننيك». 2. «رودوۆوي»، حاكاس تىلىندە: ءتورى – «روجداتسيا». موڭعول توبى تىلدەرىندە: موڭع. «تورول» – تۋ، قالماق: ءتورح – «روديت»، بۋريات (موڭعول گوۆورى) ءتۇرول – «رودستۆەننيك» دەپ اتالعان. ياعني «ءتورو» ءسوزى تۇركى-موڭعولعا ورتاق ءسوز. كازاق تىلىندەگى دۇرەۋ، توركىن سوزدەرى «ءتورو»-مەن تامىرلاس» (نۇرماعانبەتوۆ ءا. قازاق ءتىلى گوۆورلارىنىڭ باتىس توبى. ا.: عىلىم، 1965. – 32-بەت).
ارالباي جىراۋدا:
جارالعالى جان بولىپ،
دۇرەگەلى سان بولىپ.
جۇريات بولىپ دۇرەدىك،
اۋەلدە جالعىز ادامنان
ءبىر تەرەكتەن كوگەرىپ،
بۇتاعىمىز كوبەيىپ
جەر جيھانعا تارالعان.
ال قاشاعان جىراۋ:
اتامىز – الشىن، قىدۋار،
ۇدىرەپپىز ءتورت بالادان، –
دەپ دۇرەۋدىڭ ەكىنشى ءبىر تۇلعاسى «ۇدىرەۋدى» قولدانادى. وسىنداعى دۇرەۋ دە، ۇدىرەۋ دە – ءبىر ءسوز. دۇرىسى دۇرەۋ بولۋى كەرەك، ال دۇرەۋدىڭ ۇدىرەۋ بولىپ تا ايتىلۋى (اۋىزشا سويلەۋدە، جىراۋلار تىلىندە) تىلدەگى مەتا­تەزا قۇبىلىسى (د جانە ءۇ). ماڭعىستاۋ جىراۋ­لارىنداعى ماعىناسى: «تاراۋ، ءوسىپ-ءونۋ، كوبەيۋ» دەگەندى بىلدىرەدى.
وزال. تۇسىندىرمە سوزدىكتە ماڭعىستاۋ تۇرعىندارى تىلىندە كەزدەسەتىن ديالەكتىلىك ەرەكشەلىك رەتىندە كورسەتىلگەن [قتتس. ا.: عىلىم، 1974. – 7-توم. 78-بەت].
ارالباي جىراۋدا:
تەبىرەنىپ تەردىك ىرزىقتى،
بۇيىرعان اۋەل-وزالدان.
جالپى، وزال ءسوزى كونە تۇركى تىلىنەن قال­عان تايپالىق ديالەكت. م.قاشقاري، ج.بالاساعۇني ەڭبەكتەرىندە «ەرتە، بۇرىن­­عى» ماعىناسىنداعى وزا ءسوزى بار [درەۆ­ نەتيۋركسكي سلوۆار. – ل.: ناۋكا، 1969. – س. 375]. كۋمان ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە دە وزاۋ – «وتكەن ءىس» ماعىناسىندا [قۇرىش­جانوۆ ءا.، جۇبانوۆ ا.، بەلبوتاەۆ ا. كۋ­مانشا-قازاقشا جيىلىك سوزدىك. الماتى، 1978. – 103-بەت].
وزال ءسوزىنىڭ ءتۇبىرىن وز ەتىستىگىمەن باي­لانىستى قاراعان دۇرىس. سەبەبى اۋىسپالى ماعىناسىندا وزۋ – «دۇنيەدەن ءوتۋ» نەمەسە «زامانى ءوتۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. نەمەسە وز ەتىستىگىنىڭ «وزۋ، بۇدان بۇرىن، بۇنىڭ الدىندا بولىپ كەتۋ» دەگەن قيمىلدىق مانىنەن «بۇنىڭ الدىنداعى، بۇرىنعى، وتكەن» دەگەن مەزگىلدىك ءمانى تۋىنداپ قالىپتاسۋى مۇمكىن.
مۇرات اقىن بۇل ءسوزدىڭ ازال ۆاريانتىن قولدانادى:
ادىرا قالعىر بۇل قونىس،
قايىرسىز ەكەن ازالدان [القالاعان الەۋمەت. ا.: جازۋشى، 1991. – 107-بەت].
قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە وسى ءسوز: «ازالدا – «ازەلدە»، اۋىزەكى تىلدەگى قولدانىس دەپ بەرىلگەن [I توم، 895 بەت]. ءبىز ازال ءسوزىن وزال تۇلعاسىنىڭ فونەتيكالىك ۆاريانتى دەپ تۇسىنەمىز.

زىباننان ۇشقىنداپ شىعۋ.
ارالباي اقىندا:
قايعى تولسا قالىبىڭا،
ۇشقىنداپ شىعار زىباننان، –
دەگەن جولدار بار. وسىنداعى قالىبىڭا قاي­عى تولۋ دا، زىباننان ۇشقىنداپ شىعۋ دا كوركەم كەستەلى ءارى ماعىنالىق ورالىمى كۇردەلى تىڭ فرازەولوگيزمدەر. الدىمەن ايتارىمىز، قالىب ءسوزىن اراب تىلىنەن ەنگەن ادەتتەگى قولدانىسىمىزعا ەتەنە، – «ءبىر نارسەنىڭ تۇراقتى كۇيى» نەمەسە «ءبىر زاتتى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ۇلگى» دەگەن ماعىنالاردى بەرەتىن قالىپ سوزىمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. بۇل جەردەگى قالىب – ارابتىڭ ءحالاب – «جۇرەك» دەگەن ءسوزى [با­رانوۆ ح.ك. ارابسكو-رۋسسكي سلوۆار. —م.: رۋسسكي يازىك. 1984. س.349]. ەگەر ال­دىڭعى ماعىناداعى قالىپ ءسوزى بولسا، «قالىبىنان قايعى اسسا» تۇرىندە بولۋ كەرەك ەدى (اۋىسپالى ماعىنالارىندا «قالىپقا تولمايدى»، «قالىپقا كەلەدى» نەمەسە «قالپىنان اسادى»). سونداي-اق قالىب ءسوزىنىڭ اتالعان تىركەس قۇرامىندا ءۇشىنشى، ياعني بەيتاراپ جاقتا قولدانىلماي، II جاقتا قولدانىلۋى ء(ى-جاقتا قولدانىلسا دا سولاي) قالىبىڭا قايعى تولۋ دەپ «جۇرەگىڭە قايعى تولۋدى» ايتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى (قالىپ – ابستراك­تىلى، جالپىلاما ۇعىم، جۇرەك ء(حالاب) – ناقتى زات، ونىڭ ۇستىنە، ادامنىڭ دەنە مۇشەسىنىڭ اتاۋى).
ساتتىعۇل جىراۋدىڭ قولدانىسىندا دا بار:
قالىبىمدا تولعان قايعىم كوپ،
كوڭىلىمنىڭ قوشىن كەتىرگەن [امانات. ا.: ەرداۋلەت، 1996. – 143-بەت].
زىباننان ۇشقىنداپ شىعۋ دەگەن تىر­كەستىڭ پوەتيكالىق مايەگى زىبان ءسوزى­نىڭ سەمانتيكاسىنا بايلاۋلى. زىبان – پار­سىنىڭ 1) ءتىل، 2) ءسوز، اڭگىمە دە­گەن­­دى بىلدىرەتىن ءسوزى. باستاپقى زات­تىق ماعىناسىنان (اۋىزداعى ءتىل) ابست­راك­­­­تسيالانىپ، تۇرلىشە اۋىسپالى، پوە­تيكالىق ماعىناعا يە بول­عان، وعان مىسال رەتىندە پارسى تىلىندە زبان سوزىنەن تۋىپ قالىپتاسقان بىرنەشە تۇلعالاردى كەلتىرۋگە بولادى: زبان نۇر – «ءتىل، سويلەۋ، اڭگىمە، سوزشەڭ، شەشەن»; زباندان – «اقىن، بىرنەشە ءتىل بىلەتىن ادام»; زبانداران – «كوپ سويلەيتىن مىلجىڭ»; فرينزبان – «وتىرىكشى، سۋايت» [ل.ز.بۋداگوۆ «سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋرەتسكو-تا­تار­سكيح نارەچي. س-پەتەربۋرگ، 1871. – I توم. – س. 603].
ماڭعىستاۋ اقىن-جىراۋلار تىلىندە «ءۇن، جىر، اۋەن، اۋەز» ماعىنالارىن بەرەتىن پوەتيكالىق قولدانىس رەتىندە كەزدەسەدى:
قايعى تولسا قالىبىڭا،
ۇشقىنداپ شىعار زىباننان (ارالباي);
نەمەسە
الەۋمەت تۇرسا انتالاپ،
ورتاڭىزدا وتىرىپ
تارقاتايىن قۇماردان ء(ىزباس ەسىمۇلى).
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال اۋدا­نىندا زىبان ۇرۋ تىركەسى «الەك سالۋ، ايعاي شىعارۋ» [قتتس 139] دەگەن ماعىنادا قول­دانىلادى. سوندا قايعى تولسا قالىبىڭا، ۇشقىنداپ شىعار زىباننان – «جۇرەككە تولعان قايعى تىلمەن، ۇنمەن قايعى-قا­سىرەتتى، شەرلى جىر بولىپ سىرتقا شىعادى» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. سىرتقا جاي شىق­پايدى، ۇشقىنداپ شىعادى. وسى جەردە جوعارعى كەرنەۋلى توق جىڭىشكە سىمنىڭ بويىنا سىيماي جارق-جۇرق سىرتقا شىعىپ، وتتى ۇشقىن شاشاتىنى كوزگە ەلەستەيدى. جۇرەگىن قايعى-قاسىرەت قاماعان اقىننىڭ ءتىلى دە وتكىر، جىرى دا بارىنشا قارالى، قايعىلى.

قالال.
ىزدەپ كەلسەم باسىڭا،
اتاڭا سالەم بەرمەدىڭ.
قالالدان بولعان اسىلىم،
ايىرىلعان بىزدەن جوندەرىڭ (ارالباي «اب» 186).
پارسى تىلىندە تۇلعاسى قالالعا جاقىن­دايتىن ەكى ءسوز بار: ھەلال – «زاڭدى رۇقسات ەتىلگەن»، ءھالال – «تۋعان ايداي، تازا، پاك» [يسلام جەمەنەي پارسىشا-قازاقشا جا­نە قازاقشا-پارسىشا سوزدىك. ا.: سانات، 1994. – 267-بەت]. ۇيعىر تىلىندە ھالال – «ادال» دەگەن ءسوز (ۋيگۋر.رۋسس.سلوۆ.). س.ناقىسبەكوۆتىڭ كورسەتۋىنشە، ادەبي تىلدەگى ادال ءسوزى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك گوۆورىندا الال بولىپ ايتىلادى [س.ناقىسبەكوۆ قازاق ءتىلىنىڭ وڭتۇستىك گوۆورلار ءتىلى. ا.: عىلىم، 1982 – 15-بەت]. كەلتىرىلگەن كونتەكستە قا­لال ءسوزى «جاڭا تۋعان ايدان جاراتىلعان» نەمەسە «تازا ادال، پاكتىكتەن جاراتىلعان» ماعىناسىندا الىنىپ تۇر. قازىرگى كۇندەلىكتى قولدانىس­تاعى ادال ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنى پارسىنىڭ «تۋعان ايداي تازا پاك، زاڭدى» ماعىنالارىن بەرەتىن ھەلال نەمەسە ءھالال تۇلعالارىنان شىققان. وعان دالەل جىر تىلىندە ساقتالىپ قالعان قالال ءسوزى.
قۇلدانۋ. بۇل تۇلعا ۇ/و، و/ۇ الما­سۋىنا ۇشىراپ، ادەبي نورماداعى قولدانۋ سوزىنە بالاما تۇردە قازاق ءتىلىنىڭ باتىس گوۆورىندا كەزدەسەتىن ديالەكتيزم رەتىندە ءتۇسىندىرىلىپ ءجۇر. بىراق ادەبي تىلدەگى قولدانۋ ءسوزى قول تۇبىرىنەن شىقسا، قۇلدانۋ – قۇل تۇبىرىنەن شىققان بولۋى كەرەك، ويتكەنى مۇندا «پايدالانۋ، تۇتىنۋ» ماعىناسىنان گورى «مەنشىكتى ەتۋ» ۇعىمى باسىمداۋ. ايتالىق، ارالباي اقىن:
جيىرما بەس جىل قۇلدانىپ،
قىزىعىنا قولىم سەرمەدىم، –
دەگەنىندە بالاسىن جيىرما بەس جىل مەنشىك­تەپ، قىزىقتاعانىن ايتسا،
ءداۋىتتىڭ ۇلى سۇلەيمەن،
اسپان مەن جەردىڭ اراسىن،
پاتشا بولىپ قۇلدانعان، –
دەپ، ەلدى يەلەنىپ، بيلەۋدى ايتىپ وتىر. سون­دا ادەبي نورماداعى قولدانۋ ءسوزى مەن ديالەكتىلىك ەرەكشەلىك رەتىندەگى (سونىمەن بىرگە جىر تىلىندەگى) قۇلدانۋ تۇلعالارى ءبىر مورفەمانىڭ (قول، قۇل) ەكى ءتۇرلى مورفتارى ەمەس، ارقايسىسى دەربەس مورفەمالار بو­لۋى كەرەك. وسىعان ۇقساس تىلدىك قۇبىلىس ماڭعىستاۋ ديالەكتىسىنە ءتان ۇقساتۋ جانە وقساتۋ تۇلعالارىنان دا بايقالادى. مىسالى، ساتتىعۇل:
شايىرىڭ جاقسى كورەدى،
وقساۋلى بايراق العانىن، –
دەپ وقساۋلى بايراقتى – «دۇرىس، كەلىستى جۇلدە» دەگەن ماعىنادا قولدانعان. ال ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ اۋىزەكى تىلىندە وقساۋ، وقساپ قالۋ، وقساتتى سوزدەرى «كەلىسى كەلۋ، كەلىستى» دەگەن جاعىمدى ماعىناسىنا قارا­ ما-قارسى «قاتتى جاپا شەكتىرۋ، ءبۇلدىرۋ» دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلادى (ول مۇنى وقساتقان ەكەن).

مۇرادى، مۇرالى.
بايراقتى جەردە كۇرەسىپ،
تالايدىڭ اتتاپ باسىنان،
بۇدان دا ءبىتتى مۇرادىڭ.

…سەن دۇنيەگە كەلگەندە،
بولىنىپ ەدى مۇرالىم.
بەرمەسە اللا قايىرىن،
مەن مۇراتتان ايىرىلىپ،
تارقادى قولدان قۇرالىم.

بەلىمدى مىقتاپ تاڭعانداي،
بولىپ وتىر بۇگىن مۇرادىم.
ماڭعىستاۋ تۇرعىندارىنىڭ تىلىندە: مۇرالى بەرۋ، مۇرادى بولۋ تىركەستەرى «ايتقانى بولۋ، دەگەنىنە جەتۋ» مانىندە قولدانىلادى. قالىپتى قولدانىستاعى مۇرات، مۇراتىنا جەتۋ تۇلعالارىنان مۇلدە الشاق كەتپەسە دە، ماعىنالارىندا رەڭكتىك ايىرما بارى بايقالادى.
قىلاپ.
قوسپاسىز ناعىز التىنىم –
توڭعا سالسا توسىرقاپ،
قايتپادى سەنىڭ قىلابىڭ.
وسى قىلاپ ءسوزى التىن، كۇمىس، بولاتتان جاسالعان اسىل بۇيىمداردىڭ جارقىلداعان، كوز قارىقتىرار سۇلۋلىعىن، مۇقالىپ، مايىرىلمايتىن بەرىكتىگىن سۋرەتتەۋدە قولدانىلاتىن پوەتيكالىق تۇلعا بولسا كەرەك. نۇرىم جىراۋ سۇلۋ قىزدىڭ بەينەسىن:
اق ءجۇزىڭ اق كۇمىستىڭ قىلابىنداي،
مويىنىڭ ساماۋرىننىڭ سىلابىنداي، – دەپ سۋرەتتەيدى.

جوسپال (جوسپالداۋ).
ارتىما ءۇش جىل قاراپ جالتاقتادىم،
ايتار دەپ وقيعانى جاس بالدارىم.
جاس بالدار وقيعانى ايتپاعان سوڭ،
ازىراق تىڭداساڭىز جوسپالدادىم.
جوسپال ءسوزى – جوسى، جوسىل، جوسىق نە­گىزدەرىمەن تۇبىرلەس. اتالعان تۇلعالاردىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسى – جوسىن – الپامىس باتىر جىرىندا بار:
بەرەيىن ساعان وسىنى،
ايۋان ءتىلىن اڭعارار
ءسوزىڭنىڭ جوتا-جوسىنى.
ر.سىزدىقتىڭ ەڭبەگىندە جوسىن ءسوزى «ءسوزدىڭ ءجونى»، «ءجون، رەت، ءتارتىپ، «ادەت-عۇرىپ، سالت» ماعىنالارىمەن تۇسىندىرىلەدى (سىزدىق رابيعا. سوزدەر سويلەيدى. ا.: ارىس، 2004. – 83 ب.).
ەلدىڭ باسىنان وتكەن وقيعانى جىر تىلىنە تۇسىرمەس بۇرىن ارالباي اقىن تىن­داۋشىسىنا ءسوز ارنايدى: ءبىر كەزدە «دۋدى كورسە دۇسىرلەتكەن ءدۇلدۇل» بولعا­نىم­مەن، ەندى جاس ۇلعايىپ، «ارناسى قايتقان دا­رياداي تاۋسىلا باستاعان شاقتا امالسىز جىرلاپ وتىرمىن. وقيعانىڭ جوسىعىن ايتىپ وتىرمىن» دەيدى.
ساتتىعۇلدا:
مۇنداي ەتكەن ءىسىڭنىڭ،
ەتە الماس ەشكىم جوسپالىن، –
تۇرىندە قولدانىلعان. ولاي بولسا، جوس­پال ءسوزى دە «اڭگىمەنىڭ ءجونى، رەتى» ماعى­نا­سىن­داعى تۋىندى زات ەسىم.

ەڭسەسى كەتكەن جۇيرىك.
ەڭسەسى كەتكەن جۇيرىكپىن،
ەرىكسىز شاۋىپ بۇلانعان.
جىراۋ ءوزىنىڭ جالعىز بالاسىنان ايىرى­لىپ، قايعىمەنەن زار توككەن قالپىن ەڭ­سەسى كەتكەن جۇيرىك وبرازىمەن بەرەدى. ادەبي نورمادا ەڭسەسى ءتۇسۋ («كوڭىل-كۇيى بولماۋ، قايعىرۋ، ءجۇنجۋ») تىركەسى بار. ەڭسە ءسوزىنىڭ دەربەس، نەگىزگى ماعىناسى كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى تىلىندە دە، تۋىستاس تۇر­كى تىلدەرىندە دە «جەلكە، مويىن، ەكى جاۋىرىننىڭ اراسى» ماعىناسىندا [قازاق ءتىلىنىڭ قىسقاشا ەتيمولوگيالىق سوزدىگى. «كودەكس كۋمانيكۋستىڭ جيىلىك سوزدىگى»، ت.ب. سوزدىكتەر بويىنشا] ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ [718-بەت]، ە.ۆ.سەۆورتياننىڭ [ەتيمولوگيچەسكي سلوۆار تيۋركسكيح يازىكوۆ. – موسكۆا: ­ناۋكا، 1974. – 190 ب] سوزدىكتەرىندە دە نەگى­زىنەن وسى ماعىناسى كورسەتىلگەن. سەۆورتيان ەڭسە ءسوزىنىڭ «كۇش، قايرات» دەگەن اۋىسپالى ماعىناسىن دا بەرەدى.
ارالبايداعى ەڭسەسى كەتكەن جۇيرىك تىر­كە­سىنىڭ ماعىنالىق استارىندا وسى اۋىس­پالى ءمانى جاتۋى مۇمكىن. نەمەسە بۇل جەر­­دە ەڭسە ءسوزىنىڭ سوزدىكتەردەگى ماعىناسى ەمەس، ونىڭ ۋاقىت وتۋىمەن ۇمىتىلا باستا­عان باستاپقى ىشكى فورماسى، ىشكى ءمانى تىركەستىڭ پوەتيكالىق ماعىناسىنا نەگىزگە الىنسا كەرەك. سەبەبى ەڭسەسى كەتۋ الدىمەن ادامعا ەمەس، جۇيرىك اتقا قاتىستى الىنىپ تۇر (ادامدى جۇيرىك اتقا ۇقساتۋ – ەكىنشى ورىندا). بۇندا «مۇقالۋ، شابىسىنان جاڭىلۋ، بولدىرۋ» دەگەن وبرازدى ماعىنا بار. تۇلپاردىڭ جەلكەسىندەگى جالى ونىڭ مىقتىلىعىنىڭ بەلگىسى. جالى كەتكەن جۇيرىك شابا المايدى. سوعان قاراعاندا وسى تىركەستەگى ەڭسە ءسوزى «اتتىڭ جەلكەسىندەگى جالى» مانىندە الىنبادى ما ەكەن دەگەن وي كەلەدى. نۇرىم شىرشىعۇلۇلىندا:
بايگەدەن كەلگەن بوز شۇبار،
مۇنى كوركەم كورسەتكەن.
قۇيرىعى مەنەن جال بولار،
جال، قۇيرىقتان ايىرىلسا،
شۇبار شولاق تاي بولار [القالاعان الەۋمەت. 68-بەت]، – دەگەن جولدار بار. وسىندا «بوز شۇباردىڭ» قۇيرىعى مەن جالى ونىڭ سىرتقى كوركەم­دىگىنىڭ عانا ەمەس، بايگەدەن كەلگەن جۇيرىك­تىگىنىڭ، مىقتىلىعىنىڭ دا بەلگىسى، كەپىلى بولىپ تۇر. بايگەدەن كەلەر بوز شۇبار مەن شۇبار شولاق تايدى سالىستىرا قاراعاندا بۇعان كوز جەتكىزۋتە بولادى.
ال ارالباي اقىننىڭ:
ەڭسەمە ءتۇستى اۋىر جۇك،
تارتا الماي جۇكتى زورلاندىم، –
دەگەن جولدارىنداعى ەڭسەگە اۋىر جۇك ءتۇسۋ­دىڭ «باسىنا قايعى ءتۇسۋدى» بەرەتىن وبرازدى ۇعىمىنا ەڭسەنىڭ «جەلكە، مويىن» ماعىناسى نەگىز بولىپ تۇر.

شارشى. قاۋما، قۇرما، القا سوزدەرى سياقتى جىراۋلار تىلىندە «جىر تىڭداۋعا جينالعان توپ، ونەر ورتاسى» دەگەن ماعىنادا جۇمسالاتىن پوەتيكالىق تۇلعا. اقتان جىراۋدا:
ءماجىلىستى جەرگە كەلگەسىن،
ءتاڭىرىم جەل ءسوز بەرگەسىن،
تارتپايىن باسىم شارشىدان
نەمەسە:
شەشەندىكتىڭ بەلگىسى،
القالى توپ-شارشىدا.
الەۋمەتتى ءيىرىپ،
ۇگىت ايتقان تەرمەدەن.
[جىر داريا. اقتاۋ، 1995. – 155-156-بەت].
ارالباي جىراۋ شارشى ءسوزىن «با­سىنا ءىس ءتۇسۋ، باسى تالاۋعا ءتۇسۋ» دەگەن ەمو­تسيونالدى-ەكسپرەسسيۆتى رەڭكتە قولدا­نادى:
زامانداس اعام، قاشەكە-اي،
مەن – قاناتى سىنعان قارشىعا.
قاناتىنان ايىرىلسا
قارشىعا تۇسەر شارشىعا.
قاشەكە-اۋ، «ولەڭ ايت» دەدىڭ،
بىزدەي ءبىر عارىپ-جارتىعا.
ارالباي جىراۋ – اۋىزشا پوە­تيكا­لىق مەكتەپتىڭ وكىلى. اۋىزشا اۆتورلى پوە­زيا­داعى ۋاقىت تالقىسىنا كونبەي، «قا­تارىن جوعالتپاي»، جىراۋدان-جىراۋعا، جىرشىدان-جىرشىعا ەستافەتاداي بەرىلىپ كەلە جاتقان جادىگەر سوزدەر جىراۋلىق پوەزيانىڭ كور­كەمدىگىن بەرۋدە وزىندىك ورنى بار پوە­تيزمدەر بولىپ سانالادى.
مۇنداي تىلدىك جادىگەرلىكتەردىڭ اۋىزشا پوەزيا تىلىندە ۇمىتىلىپ نە وزگەرتىلىپ، بولماسا ءتۇسىپ قال­ماي، ساقتالىپ جەتۋىنە بىرنەشە فاكتورلار سەبەپ بولۋى مۇمكىن. جىراۋلىق ءداستۇر ارنايى مەكتەپ بولىپ قالىپتاسقان، عاسىردان-عاسىرعا حالىقتىق مۇرا رەتىندە ماقساتتى تۇردە جالعاسىپ كەلە جات­قان ۇلتتىڭ مادەني قورى، رۋحاني بايلىعى بولىپ ەسەپ­تەلەدى. ونەر جولىنا تۇسكەن ادام ۇرپاعىنا ماتەريالدىق باي­لىقتى ەمەس، ءسوز بايلىعىن مۇرا ەتۋدى كو­بى­رەك ماقسات تۇتقان. سول ءۇشىن ارنايى شاكىرتتەر تاربيەلەنىپ، ونەر ورتاسىنىڭ سىنىنان وتكىزىلگەن. قازاق حالقى ءوزىنىڭ اتا تەك شەجىرەسىن قالاي قاستەرلەپ، ساقتاسا، ءسوز ونەرىن دە سولاي كيە تۇتىپ ساقتاعان.
جىراۋلىق مەكتەپتەر جىر مازمۇنى مەن ماقامىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا قاستەر­لەپ جەتكىزۋمەن قاتار، «جىردىڭ كوركەم كەستەسىن» دە بۇزباي كەيىنگىگە جەتكىزۋدى قات­تى قاداعالاعان. بۇعان جىردى جەتكىزۋ­شىلەردىڭ ءوز كاسىبىنە ادالدىعىمەن قاتار وزىندىك ەرەكشە قابىلەتى دە ۇلەسىن قوسقان دەي الامىز. مۇنداي كونە نە كىرمە، پوەتيكالىق ماقساتتاعى سوزدەر قاراپايىم تىڭداۋشىعا تۇسىنىكسىز بولىپ كورىنگەنمەن، سول جىرشىلىق مەكتەپتىڭ وكىلى ءۇشىن ء(داستۇردىڭ جالعاستىعى مەزگىلگە باعىنبايدى) پوەتيكالىق ءداستۇرلى، تۇسىنىكتى ءسوز بولۋى دا مۇمكىن. سەبەبى جىر­شىلىق تانىمعا ءتان مەنتالدىق ءبىلىم، دۇنيەنىڭ تانىمدىق بەينەلەنۋى جىراۋلىق ءۇردىس ءۇشىن ورتاق بولۋى كەرەك. ونسىز كەيىنگى جىراۋلار مەن (سات­تى­عۇل، ىبىرايىم احۋن، ت.ب.) الدىڭ­عى تولقىنداردىڭ (ابىل، نۇرىم، قالنياز، ت.ب.) اراسىنداعى پوەتيكالىق «شىنجىر» ۇزىلگەن بولار ەدى.


بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپيaي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى،

اقتاۋ،

«انا ءتىلى».

 

پىكىرلەر