تەڭگە جيناۋدى حوببيگە اينالدىرعان استانالىق 26 جاستاعى اسەت تىنىمباي 6 جىلدان بەرى اۋەس بولعان ءىسىنىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىردى. كوللەكتسياسىندا از دانامەن شىعارىلعان، ەرەكشە ديزاينىمەن كوزگە تۇسەتىن جانە ءتىپتى وندىرىستىك اقاۋى بار تيىندار دا كەزدەسەدى.
نۋميزماتتىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر تيىنداردىڭ قۇنى ۋاقىت وتە كەلە بىرنەشە ەسە ءوسۋى مۇمكىن. «ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى كوللەكتسيونەردەن سيرەك اقشالاردى قالاي تانۋعا بولاتىنىن، قازاقستاندىق تيىنداردىڭ قانداي تۇرلەرى سۇرانىسقا يە ەكەنىن جانە بۇل ءحوببيدىڭ قىر-سىرىن سۇرادى.
تيىن جيناۋعا قىزىعۋشىلىعى بالا كەزىنەن باستالعان اسەت تىنىمباي العاشىندا قولىنا تۇسكەن شەتەلدىك جانە كەڭەس وداعى كەزەڭىندەگى اقشالاردى جيناعان. ال قازاقستان تەڭگەلەرىنە قىزىعۋشىلىعى التى جىل بۇرىن ويانعان. بۇگىندە ونىڭ كوللەكتسياسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى شىعارىلعان ءتۇرلى تيىندار بار. نۋميزمات اسىرەسە از دانامەن باسىلعان جانە وندىرىستىك اقاۋى بار اقشالاردى جوعارى باعالايدى.
«200 تەڭگەلىك قاعاز اقشا تۇرتكى بولدى»
اسەتتىڭ ايتۋىنشا، تيىن جيناۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى بالا كەزىنەن بار. باستاپقىدا اقشانىڭ سىرتقى كورىنىسى مەن ديزاينىنا قىزىعىپ، كوزىنە تۇسكەن ادەمى تيىنداردى جيناي بەرگەن.
«تيىن جيناۋعا قىزىعۋشىلىعىم بالا كەزدەن بار. باستاپقىدا ءتۇرى ادەمى ەكەن دەپ جينايتىنمىن. العاشقى تيىندارىم كەڭەس وداعىنىڭ جانە شەتەلدىك اقشالار بولدى. قازاقستان نۋميزماتيكاسىنا كەلگەنىمە التى جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بۇعان قاعاز 200 تەڭگەلەردىڭ اينالىمنان سيرەي باستاۋى تۇرتكى بولدى»، – دەيدى كوللەكتسيونەر.
قازىر اسەت كوللەكتسياسىنداعى تيىنداردىڭ ناقتى سانىن ايتا المايدى. سەبەبى بارلىعىن ساناپ شىقپاعان. دەگەنمەن جيناعان دۇنيەسى از ەمەس. ونىڭ كوللەكتسياسىندا كونە تيىندار كوپ كەزدەسپەيدى. ويتكەنى ول نەگىزىنەن 1993 جىلدان باستاپ، ياعني تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندە شىعارىلعان اقشالاردى جينايدى.
«كوللەكتسيامداعى ەڭ سيرەك تيىندار – از دانامەن شىعارىلعاندارى. مىسالى، 300 نەمەسە 500 دانا بولىپ باسىلعان تيىندار بار. سولاردىڭ ءبىرى – بايقوڭىردىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان تيىن»، – دەيدى ول.
100 تەڭگەنى نەگە 20 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الماق بولدى؟
بۇعان دەيىن اسەتتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە 100 تەڭگەلىك تيىندى 20 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الاتىنى تۋرالى ۆيدەوسى قىزۋ تالقىعا تۇسكەن ەدى. جازبا جارتى ميلليونعا جۋىق قارالىم جيناپ، جەلى قولدانۋشىلارى اراسىندا ءتۇرلى پىكىر تۋعىزدى. كوللەكتسيونەر بۇل ۇسىنىستى ىزدەگەن تيىنىن تەزىرەك تابۋ ءۇشىن جاريالاعانىن ايتادى.
«ىزدەگەن تيىنىمدى جۇرتقا جاريالاسام، مەنىڭ جينايتىنىمدى كورگەن ادامدار اراسىندا ۇسىنىس جاسايتىندار بولادى دەپ ويلادىم. وسىلايشا قاجەتتى تيىندى تابۋ وڭايىراق بولار ەدى. سوندىقتان 100 تەڭگەنى 20 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الاتىنىمدى ايتىپ ۆيدەو ءتۇسىردىم»، – دەيدى اسەت.
ونىڭ سوزىنشە، كوللەكتسيونەرلەر اراسىندا سۇرانىسقا يە تيىنداردىڭ قاتارىنا شەكتەۋلى تارالىممەن شىعارىلعان ۇلگىلەر جاتادى. ماسەلەن، «كوكبورى»، «التىن ءدان دالاسى»، «تۇمار»، «تاسباقا» سەريالارىنداعى تيىندار ەرەكشە باعالانادى.
اسەتتىڭ ءوزى دە وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر تيىنعا قوماقتى قاراجات جۇمساعان. ونىڭ ايتۋىنشا، كوللەكتسياسىنداعى ەڭ قىمبات ۇلگىنىڭ ءبىرى – «كوكبورى» كۇمىس تيىنى.
اقاۋى بار تيىندار نەگە قىمبات باعالانادى؟
نۋميزماتتىڭ ايتۋىنشا، تيىننىڭ سيرەك كەزدەسەتىنىن سىرتقى كورىنىسىنە قاراپ بىردەن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءبىلىم مەن تاجىريبە قاجەت. اسىرەسە، ءوندىرىس كەزىندە كەتكەن قاتەلىكتەر كوللەكتسيونەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى.
«تەڭگە سارايىندا تيىندار سوعىلىپ جاتقان كەزدە قۇرىلعىنىڭ قاتەلىگىنەن اقاۋى بار ۇلگىلەر شىعىپ كەتۋى مۇمكىن. كوللەكتسيونەرلەر سونداي تيىنداردى جيناعاندى ۇناتادى. سەبەبى مۇنداي اقاۋى بار اقشالار كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيدى. مىسالى، تولىق سارى مەتالدان نەمەسە تولىق اق مەتالدان باسىلىپ شىققان 100 تەڭگەلىك تيىندار بار. نەگىزىندە، ولاردىڭ قۇرامى باسقا بولۋى كەرەك. وسىنداي جاعداي باسقا نومينالداعى تيىنداردا دا كەزدەسەدى. كەيدە مەتالدارى اۋىسىپ كەتىپ، تيىن قاتە باسىلىپ شىعادى»، – دەيدى ول.
اسەت سيرەك تيىنداردى ىزدەۋ ءۇشىن بىرنەشە جولدى قولدانادى. ەگەر جاڭا تيىن اينالىمعا شىققان كەزدە ۇلگەرسە، بانكتەن ساتىپ الادى. ال بانكتەگى قورى تاۋسىلسا، الىپساتارلاردان نەمەسە ارنايى كوللەكتسيونەرلەر چاتتارىنان ىزدەيدى. قازاقستاندا نۋميزماتيكانى سەرىك ەتكەن ادامدار از ەمەس. ولاردىڭ ءوزارا تاجىريبە الماسىپ، تيىن ساتىپ الىپ، ساتاتىن ارنايى ورتاسى قالىپتاسقان. جابىق چاتتاردا اۋكتسيوندار مەن ساۋدا-ساتتىقتار دا ۇيىمداستىرىلادى.
«تەڭگە – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نىشانى»
اسەت ءۇشىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – جاي عانا تولەم قۇرالى ەمەس، ەل تاريحى مەن مادەنيەتىن تانىتاتىن قۇندىلىق.
«قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نىشانى. سەبەبى كوپتەگەن ەل ءبىز سياقتى ءتول ۆاليۋتاسىمەن ماقتانا المايدى. قازاقستان تەڭگەلەرىنىڭ ديزاينى ەرەكشە، ۇلتتىق ناقىشتا جاسالعان. اقشالارىمىزدان سالت-ءداستۇرىمىز بەن كوشپەندىلىك تاريحىمىزدىڭ ءىزىن بايقاۋعا بولادى»، – دەيدى ول.
كوللەكتسيونەردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا شىعارىلعان تيىنداردىڭ اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن سەريالار ەرەكشە ورىن الادى. سونىڭ ءبىرى – «سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ جانە ۇلتتىق ويىندار» سەرياسى. بۇل توپتامادا تۇساۋكەسەر، باتا، قىرقىنان شىعارۋ، سۇندەت توي، توعىزقۇمالاق، قىز قۋ سەكىلدى قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ۇلتتىق ويىندارى بەينەلەنگەن تيىندار بار.
اسەتتىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي اقشالار – ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋدىڭ ءبىر جولى. قازاقستان تيىندارىنا شەتەلدىك كوللەكتسيونەرلەر دە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ماسەلەن، رەسەيدەگى نۋميزماتتار اراسىندا دا قازاقستاندىق اقشالاردى جينايتىندار بار.
تيىن جيناۋ – حوببي مە، الدە تابىس كوزى مە؟
اسەت ءۇشىن نۋميزماتيكا – ەڭ الدىمەن سۇيىكتى ءىسى. ول كوللەكتسياسىنداعى ارتىق تيىندارىن ساتىپ، ورنىنا وزىندە جوق ۇلگىلەردى الاتىن كەزدەرى بولماسا، بۇل ءىستى تۇراقتى تابىس كوزىنە اينالدىرۋدى ماقسات ەتپەيدى. كوللەكتسيونەردىڭ ايتۋىنشا، تيىننىڭ قۇنىنا ونىڭ سيرەكتىگىمەن قاتار ساقتالۋ جاعدايى دا اسەر ەتەدى. ۋاقىت وتە كەلە باعاسى ءوسۋى ءۇشىن اقشانى باستاپقى قالپىندا ساقتاۋ ماڭىزدى.
«كوللەكتسيالىق تيىنداردىڭ قۇنى ارتۋى ءۇشىن ولاردى ءمىنسىز كۇيىندە ساقتاۋ قاجەت. قولمەن ۇستاماي، بەتىن سىرىپ الماۋعا تىرىسىپ، ۇقىپتى قاراۋ كەرەك. قىسقاسى، ماپەلەپ ۇستاعان ءجون. كەز كەلگەن قاعاز اقشا مەن تيىن ساقتالۋ جاعدايىنا قاراي باعالانادى. ەگەر توزىپ كەتسە، قۇنى دا تومەندەيدى»، - دەيدى ول.
ال تيىن جيناۋدى ەندى باستاعىسى كەلەتىن جاندارعا اسەت بىردەن قىمبات ۇلگىلەرگە قىزىقپاي، قاراپايىم ءارى قولجەتىمدى تيىنداردان باستاۋدى ۇسىنادى.
«ەڭ الدىمەن ارزاندارىنان باستاعان ءجون. سوندا قالتاعا اۋىرلىق تۇسپەيدى. كەيىن بىرتىندەپ كوللەكتسيانى تولىقتىرۋعا بولادى. مىسالى، مەنىڭ الداعى جوسپارىم – جيناعىمدى ودان ءارى كوبەيتىپ، وزىمدە جوق تيىنداردى تابۋ»، - دەپ تۇيىندەدى كوللەكتسيونەر.
گۇلبارشىن نۇرحان
«ادىرنا»
