بۇگىن، 10 تامىز – ۇلى اقىن، ويشىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعان كۇنى. ونىڭ مۇراسى عاسىردان استام ۋاقىت بويى زەرتتەلىپ، ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە ارقالاي باعالانىپ كەلەدى. ال بۇگىندە حاكىم مۇراسىن قانشالىقتى دۇرىس ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز، ونىڭ شىنايى باعاسىن بەردىك پە جانە ابايدى الەمدىك وي كەڭىستىگىنە قالاي شىعارا الامىز؟ وسى ماسەلەلەر تۋرالى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، شوقايتانۋشى عالىم ابدىۋاقاپ قارا “ادىرنا” ۇلتتىق پورتالىنا ايتىپ بەردى.
– اعا، ابايعا دەگەن كەشەگى كوزقاراس پەن بۇگىنگى كوزقاراس قانداي؟ الدا قالاي بولۋى مۇمكىن؟
– ابايعا دەگەن كوزقاراستى بىرنەشە تاريحي كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرعان ءجون دەپ ويلايمىن. الدىمەن، الاش زيالىلارىنىڭ ابايعا دەگەن كوزقاراسىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى جانە مۇستافا شوقاي باستاعان الاش قايراتكەرلەرى ابايدى جاي عانا ۇلى اقىن رەتىندە ەمەس، قازاقتىڭ ۇلتتىق وي-ساناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن تۇلعا رەتىندە باعالادى. سوندىقتان اباي مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدان تانىپ-ءبىلۋدىڭ العاشقى نەگىزىن دە سولار قالادى.
كەڭەس داۋىرىندە دە اباي ۇمىت قالعان جوق. كەرىسىنشە، ونىڭ شىعارمالارى كەڭىنەن جاريالانىپ، زەرتتەلىپ، كوپتەگەن تىلگە اۋدارىلدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وراسان زور ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ابايتانۋ دەربەس عىلىمي باعىت رەتىندە قالىپتاستى.
بىراق سول كەزەڭنىڭ يدەولوگيالىق شەكتەۋلەرى دە بولدى. اباي كوبىنە اعارتۋشى، ورىس جانە ەۋروپا مادەنيەتىنە جول اشقان ويشىل، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى سىناعان اقىن رەتىندە كورسەتىلدى. ال ونىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمى، ۇلتتىق ويى، وتارلىق قوعام جاعدايىنداعى كوزقاراستارى سياقتى ماسەلەلەردى تولىق ءارى ەركىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بولا بەرمەدى.
تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ابايعا جاڭاشا قاراۋعا جول اشىلدى. ەندى ءبىز ونى تەك اقىن نەمەسە اعارتۋشى رەتىندە ەمەس، ۇلتتىڭ تۇتاس ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان حاكىم رەتىندە تاني باستادىق. ونىڭ يمان، ادامگەرشىلىك، عىلىم، ەڭبەك، ادىلەت، مىنەز، «تولىق ادام» تۋرالى ويلارى جاڭاشا زەرتتەلۋدە.
مەنىڭشە، الداعى كەزەڭدە ابايدى تانۋدىڭ تاعى ءبىر ساتىسىنا كوتەرىلۋىمىز كەرەك. ابايدى تەك مەرەيتويلاردا ەسكە الاتىن تاريحي تۇلعا ەمەس، بۇگىنگى قوعاممەن سويلەسە الاتىن زاماناۋي ويشىل رەتىندە تانىتۋ قاجەت. ويتكەنى ونىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرىنىڭ كوبى – بىلىمگە ۇمتىلۋ، ەڭبەك ەتۋ، بوس ماقتاننان ارىلۋ، بىرلىك، ادىلەت، جاۋاپكەرشىلىك، ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋى – بۇگىن دە وزەكتى.
«ابايدى ۇلىقتاۋ مەن ابايدى ۇستانۋ – ەكى بولەك نارسە»
– «كەڭەس داۋىرىندە دە اباي ۇمىت قالعان جوق» دەدىڭىز. سول كەزەڭدە اباي قالاي تانىلدى جانە بۇگىن ءوز باعاسىن تولىق الدى دەپ ايتا الامىز با؟
– كەڭەس داۋىرىندە ابايعا تىيىم سالىنعان جوق. كەرىسىنشە، شىعارمالارى جاريالاندى، مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلدى، عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلدى.
بىراق ماسەلە – ابايدىڭ قالاي تۇسىندىرىلگەنىندە. كەڭەستىك يدەولوگيا ونىڭ اعارتۋشىلىق، ءبىلىم مەن عىلىمعا شاقىرعان، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن ەسكىلىكتى سىناعان قىرلارىن العا شىعاردى. پۋشكين، لەرمونتوۆ، كرىلوۆتان جاساعان اۋدارمالارى ەرەكشە دارىپتەلىپ، اباي ورىس مادەنيەتى ارقىلى ەۋروپا وركەنيەتىنە بەت بۇرعان اعارتۋشى رەتىندە كورسەتىلدى. ال قازاق قوعامىنا ايتقان سىنى كوبىنە تاپتىق تۇرعىدان ءتۇسىندىرىلدى.
سونىمەن بىرگە اباي دۇنيەتانىمىنىڭ اللا، يمان، ءدىن، ار-ۇيات، جان، رۋح، ادىلەت، ادامگەرشىلىك تۋرالى تەرەڭ قاباتتارىن اتەيستىك يدەولوگيا جاعدايىندا تولىق اشۋ مۇمكىن بولمادى. ونىڭ ۇلتتىق ويشىل رەتىندەگى قىرى مەن وتارلىق ورتادا ءومىر سۇرگەن تۇلعا ەكەنىنە دە جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلمادى.
اباي قازاقتىڭ كەمشىلىگىن حالقىن كەمسىتۋ ءۇشىن ەمەس، ونى وياتۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن سىنادى. ونىڭ بولىس، مانساپ، پاراقورلىق، الاۋىزدىق تۋرالى پىكىرلەرىن سول كەزدەگى وتارلىق باسقارۋ جۇيەسىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى.
سوندىقتان كەڭەس داۋىرىندە ابايدى تانىدىق پا دەپ سۇراساق، ءيا، تانىدىق دەسەك بولادى، بىراق تولىق تانىدىق دەپ ايتا المايمىز. ءبىر جاعىنان ونىڭ مۇراسى ساقتالىپ، زەرتتەلىپ، ۇلكەن عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستى; ەكىنشى جاعىنان اباي كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شەڭبەرىندە ءتۇسىندىرىلدى.
«اباي تەك زەرتتەۋ نىسانى بولىپ قالماۋى كەرەك»
– ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى؟
تاۋەلسىزدىك بۇل شەكتەۋلەردى الىپ تاستاپ، ابايدىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىن، ۇلتتىق ويشىل رەتىندەگى تۇلعاسىن، «تولىق ادام» ءىلىمىن جاڭاشا زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. بىراق اباي بۇگىن ءوز باعاسىن تولىق الدى ما دەگەن سۇراققا مەن ءالى تولىق الدى دەپ ايتا الماس ەدىم.
ويتكەنى ابايدى ۇلىقتاۋ مەن ابايدى ۇستانۋ – ەكى بولەك نارسە. ونىڭ اتىن كوشەگە، مەكتەپكە بەرۋ، ەسكەرتكىش ورناتۋ، مەرەيتوي وتكىزۋ – قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. بىراق اباي سىناعان ماقتانشاقتىق، وتىرىك، ەرىنشەكتىك، مانساپقورلىق، ناداندىق، كۇنشىلدىك، رۋشىلدىق سياقتى مىنەزدەر قوعامدا ءالى دە كەزدەسەدى.
مەنىڭشە، بۇگىن اباي تەك زەرتتەۋ نىسانى بولىپ قالماۋى كەرەك. ونىڭ قازاق قوعامىن جانە ادامدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ايتقان ويلارىن كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ەنگىزۋگە ۇمتىلۋىمىز قاجەت.
اباي «وتىرىك ايتپا، ماقتانبا، ەرىنشەك بولما، بىلىمگە، ەڭبەككە، ادىلەتكە ۇمتىل» دەسە، ءبىز سول تالاپتاردى الدىمەن ءوز ومىرىمىزدە ورىنداۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك.
وكىنىشكە قاراي، مەن مۇنداي ۇمتىلىستى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كورىپ وتىرعان جوقپىن. كەيدە ابايدىڭ وتىرىك، ماقتانشاقتىق، ەرىنشەكتىك تۋرالى ايتقاندارىن تالداپ، ونداعان بەت ماقالا نەمەسە كىتاپ جازامىز. بىراق سول سوزدەردىڭ ءوز مىنەزىمىزگە قانشالىقتى قاتىسى بار ەكەنىن ويلاي بەرمەيمىز.
ابايدى زەرتتەۋ بار دا، اباي ايتقانداي ادام بولۋعا ۇمتىلۋ بار. ەكەۋى ءبىر نارسە ەمەس.
ابايدىڭ «تولىق ادام» تۋرالى ويىن زەرتتەۋ ماڭىزدى. بىراق ودان دا ماڭىزدىسى – ءوزىمىزدىڭ تولىق ادام بولۋعا تالپىنۋىمىز. اباي مۇراسىنىڭ قوعامعا شىنايى اسەرى دە وسى جەردەن باستالادى.
سوندىقتان بۇگىنگى مىندەت – كەڭەستىك ابايتانۋدى جوققا شىعارۋ ەمەس، ونىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ، ابايدى يدەولوگيالىق شەكتەۋلەردەن تىس، ءبىرتۇتاس تۇلعا رەتىندە قايتا تانۋ جانە ونىڭ وسيەتىن ومىرلىك ۇستانىمعا اينالدىرۋ.
كەڭەس ءداۋىرى بىزگە ابايدىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگىن تانىتتى. تاۋەلسىزدىك سول سۋرەتتى تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەندىگى مىندەت – ابايدى تانىپ قانا قويۋ ەمەس، اباي ايتقانداي ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلۋ. ابايدىڭ شىن باعاسى ونىڭ ءسوزى ءبىزدىڭ مىنەزىمىزدەن كورىنگەن كەزدە بەرىلەدى.
– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ابايدى تانۋدا قانداي جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى؟ كەڭەستىك كەزەڭدە ايتىلماعان نەمەسە بۇرمالانعان تۇستارى قايتا قارالدى دەپ ايتا الاسىز با؟
– ارينە، تاۋەلسىزدىك ابايدى تانۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. ەڭ باستىسى – ابايدى بەلگىلى ءبىر يدەولوگياعا بەيىمدەپ ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىلىگى جويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ونىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمى، شىعىس ادەبيەتىمەن بايلانىسى، «تولىق ادام» ءىلىمى، ۇلتتىق ويى مەن وتارلىق ءداۋىر جاعدايىنداعى كوزقاراستارى ەركىن زەرتتەلە باستادى. شاكارىم مەن ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىن دە جاڭاشا تانۋعا جول اشىلدى.
الايدا مەنىڭشە، تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى ابايتانۋدىڭ الدىندا بۇدان دا ماڭىزدى ءبىر مىندەت تۇر. ول – اباي شىعارمالارىنىڭ تۇپنۇسقاعا بارىنشا جاقىن عىلىمي ءماتىنىن انىقتاۋ.
ءبىز «ابايدى قالاي تۇسىنەمىز؟» دەگەننەن بۇرىن، «بۇگىن وقىپ جۇرگەن ءماتىنىمىز ابايدىڭ ءوز سوزىنە قانشالىقتى جاقىن؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك.
ويتكەنى شىعارمالاردى كوشىرۋ، اراب جازۋىنان كيريلل قارپىنە ءتۇسىرۋ جانە ءار كەزەڭدە قايتا باسۋ بارىسىندا سوزدەر مەن سويلەمدەردە وزگەرىستەر بولعانى بەلگىلى. كەڭەس داۋىرىندە يدەولوگيالىق سەبەپپەن وزگەرتىلگەن تۇستار بولسا، ولار دا ناقتى انىقتالۋى ءتيىس.
ول ءۇشىن 1909 جىلعى العاشقى جيناقپەن شەكتەلمەي، اباي شىعارمالارىنىڭ بىزگە جەتكەن بارلىق اراب جازۋلى قولجازبالارىن سالىستىرۋ قاجەت. اسىرەسە مۇرسەيىت بىكەۇلىنىڭ كوشىرمەلەرى مەن ابايدىڭ ءوز ۇلى تۇراعۇل ابايۇلىنىڭ نۇسقاسى ەرەكشە ماڭىزدى.
تۇراعۇل اكەسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ، ولەڭدەرىن جاتقا بىلگەندىكتەن، ونىڭ نۇسقاسىنىڭ تەكستولوگيالىق قۇندىلىعى جوعارى. بىراق ءبىر نۇسقانى بىردەن دۇرىس دەپ قابىلداماي، بارلىق كونە قولجازبالاردى 1909 جىلعى جانە كەيىنگى باسىلىمدارمەن سوزبە-ءسوز سالىستىرىپ، اباي شىعارمالارىنىڭ عىلىمي-سىني باسىلىمىن دايىنداۋ قاجەت.
ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – ابايدىڭ ءتىلىن ءوز ءداۋىرىنىڭ تۇركىلىك تىلدىك ورتاسىندا زەرتتەۋ.
اباي قولدانعان اراب تەكتى سوزدەردىڭ ءبارىن تىكەلەي اراب تىلىنەن ەنگەن دەپ قاراۋ دۇرىس بولماۋى مۇمكىن. ءحىح عاسىردا تۇركىستاندا شاعاتايلىق جازبا ادەبي ءداستۇر ءومىر ءسۇردى. اراب جانە پارسى تەكتى كوپتەگەن سوزدەر تۇركى تىلدەرىندە عاسىرلار بويى قولدانىلىپ، ولاردىڭ دىبىستىق تۇلعاسى، كەيدە ماعىناسى دا وزگەرگەن ەدى.
سوندىقتان ءبىر ءسوزدىڭ اراب تىلىنەن شىققانىن انىقتاۋ جەتكىلىكسىز. ول ءسوز ابايعا قانداي تىلدىك ارنا ارقىلى جەتتى جانە اباي داۋىرىندەگى تۇركىلىك ورتادا قانداي ماعىنادا قولدانىلدى دەگەن ماسەلەنى دە زەرتتەۋ كەرەك.
ويتكەنى ءسوزدىڭ قاي تىلدەن شىققانىن انىقتاۋ ءبىر باسقا، ابايدىڭ سول سوزگە قانداي ماعىنا بەرگەنىن انىقتاۋ ءبىر باسقا.
سوندىقتان بولاشاق ابايتانۋدىڭ الدىندا ەكى ماڭىزدى مىندەت تۇر دەپ ويلايمىن: ءبىرىنشىسى – ابايدىڭ تۇپنۇسقاعا بارىنشا جاقىن عىلىمي ءماتىنىن جاساۋ; ەكىنشىسى – ونىڭ ءتىلىن ءوز ءداۋىرىنىڭ تاريحي تۇركىلىك ورتاسىندا قايتا زەرتتەۋ.
سوندا عانا ءبىز ەكى نەگىزگى سۇراققا جاۋاپ بەرە الامىز: «اباي شىن مانىندە نە جازدى؟» جانە «اباي سول سوزبەن نەنى ايتقىسى كەلدى؟»
– ابايدىڭ يدەيالارى بۇگىنگى قوعامنىڭ قانداي ماسەلەلەرىنە جاۋاپ بەرە الادى؟ ونىڭ ويلارى قازىرگى زامان ءۇشىن قانشالىقتى وزەكتى؟
– مەنىڭشە، ابايدىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتپاۋىنىڭ باستى سەبەبى – ونىڭ بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ ماسەلەلەرىن عانا ەمەس، ادام مەن قوعامنىڭ وزگەرۋى قيىن مىنەزدەرىن تەرەڭ تۇسىنۋىندە.
مىسالى، بۇگىن ءبىز ءبىلىمدى قوعام قۇرۋ تۋرالى كوپ ايتامىز. اباي دا قازاقتىڭ بولاشاعىن ەڭ الدىمەن بىلىممەن بايلانىستىردى. بىراق ول ءۇشىن ءبىلىم – ديپلوم نەمەسە قىزمەتكە جەتۋدىڭ قۇرالى عانا ەمەس. ءبىلىم ادامنىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ، مىنەزىن جەتىلدىرۋى كەرەك. بۇل بۇگىنگى قازاقستان ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى ماسەلە.
ەكىنشىسى – ەڭبەك. اباي ەڭبەكتى ادامنىڭ دا، قوعامنىڭ دا دامۋىنىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىردى. قازىرگى قوعامدا تەز بايىپ كەتۋ، جەڭىل جولمەن تابىس تابۋ، اتاق پەن مانساپقا ۇمتىلۋ سەكىلدى تۇسىنىكتەر كەزدەسەدى. بۇعان قارسى اباي بىلىمگە، كاسىپكە، ماڭداي تەرمەن كەلگەن ەڭبەككە سۇيەنگەن ءومىردى ۇسىنادى.
ءۇشىنشىسى – ادىلەت پەن جاۋاپكەرشىلىك. اباي ادامنىڭ جاقسى بولۋى جەتكىلىكسىز، قوعامدا دا ادىلەت بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. ار، ۇيات، ادىلەت، راقىم سياقتى ۇعىمداردى ادامنىڭ عانا ەمەس، قوعامدىق ءومىردىڭ دە ولشەمى رەتىندە قاراستىرادى. بۇل قاعيدالار مەملەكەتتىك قىزمەتتەن باستاپ كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناسقا دەيىن وزەكتى.
ءتورتىنشىسى – بىرلىك ماسەلەسى. اباي رۋشىلدىقتى، كۇنشىلدىكتى، باقتالاستىقتى، ءبىرىن-ءبىرى كورە الماۋدى قاتتى سىنادى. بۇگىن ولاردىڭ ءتۇرى وزگەرگەنىمەن، قوعامدى ىشتەن بولەتىن مۇنداي مىنەزدەر تولىعىمەن جوعالىپ كەتكەن جوق.
اباي ايتقان بىرلىك – ءبارىنىڭ بىردەي ويلاۋى ەمەس، ورتاق مۇددە ءۇشىن جەكە باستىڭ تار مۇددەسىنەن جوعارى تۇرا ءبىلۋ.
ابايدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ساباعى – قوعامدى وزگەرتۋدى ادامنىڭ وزىنەن باستاۋى. ءبىز كوبىنە كەمشىلىكتى مەملەكەتتەن، قوعامنان نەمەسە باسقا ادامداردان ىزدەيمىز. ال اباي ادامدى الدىمەن وزىنە قاراۋعا شاقىرادى: مەن بىلىمگە ۇمتىلىپ ءجۇرمىن بە، ادال ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن بە، ادىلەتتىمىن بە، وزگەنىڭ كەمشىلىگىن ايتقانشا ءوز مىنەزىمدى تۇزەتە الدىم با؟
وسى تۇرعىدان العاندا، ابايدىڭ يدەيالارى وتكەن عاسىردىڭ ەسكەرتكىشى ەمەس. ولار قازىرگى قازاقستانداعى ءبىلىم، ەڭبەك مادەنيەتى، ادىلەت، جاۋاپكەرشىلىك، قوعامدىق بىرلىك جانە ادام تاربيەسى ماسەلەلەرىنە تىكەلەي قاتىستى.
سوندىقتان مەن ابايدىڭ وزەكتىلىگىن ءبىر اۋىز سوزبەن بىلاي ايتار ەدىم: ءبىز ابايدى زامانىمىزعا بەيىمدەۋدىڭ قاجەتى جوق، كەرىسىنشە ءوز زامانىمىزدىڭ ماسەلەلەرىن ابايدىڭ الدىنا قويىپ كورەيىك. سوندا ونىڭ كوپتەگەن سۇراقتارعا ءالى دە جاۋاپ بەرىپ تۇرعانىن كورەمىز.
اباي – تۇركى الەمىنە ورتاق ينتەللەكتۋالدىق كەڭىستىكتىڭ ءبىر بولىگى
– ءسىز ۇزاق جىلدار تۇركيادا ەڭبەك ەتتىڭىز. تۇركى الەمىندە اباي قالاي قابىلدانادى؟ قازاقستانداعى باعالاۋ مەن شەتەلدىك عىلىمي ورتاداعى كوزقاراستىڭ ايىرماشىلىعى بار ما؟
– ابايدىڭ تۇركيادا دا، جالپى تۇركى الەمىندە دە بەدەلى جوعارى. ول قازاقتىڭ ۇلى اقىنى، ويشىلى، اعارتۋشىسى رەتىندە تانىلادى. شىعارمالارى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ، اباي تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ، كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ كەلەدى.
بىراق ابايدى قۇرمەتتەۋ مەن ابايدى تەرەڭ تانۋدىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار. تۇركيادا زيالى قاۋىم ابايدىڭ كىم ەكەنىن بىلەدى، الايدا ونىڭ ولەڭدەرىن، قارا سوزدەرىن، فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىن تەرەڭ بىلەتىن وقىرمان ءالى دە كوپ ەمەس.
مىسالى، شىڭعىس ايتماتوۆ تۇركيادا قىرعىز ادەبيەتىنىڭ وكىلى عانا ەمەس، جالپى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ۇلكەن قالامگەرى رەتىندە كەڭىنەن وقىلادى. ابايدىڭ دا وسىنداي كەڭ وقىرماندىق دەڭگەيگە شىعۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بار.
قازاقستان مەن شەتەلدەگى قابىلداۋدىڭ باستى ايىرماشىلىعى دا وسىندا. قازاقستاندا اباي – ادەبي تۇلعا عانا ەمەس، ۇلتتىق سانانىڭ، رۋحانياتتىڭ جانە قازاقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنىڭ ءبىر بولىگى. ال شەتەلدىك عالىم ابايعا سالىستىرمالى ادەبيەت، فيلوسوفيا، ءدىن، مودەرنيزاتسيا، رەسەي يمپەرياسى مەن ورتالىق ازيا تاريحى سياقتى ءارتۇرلى قىرلاردان قاراي الادى. مۇنداي سىرتقى كوزقاراس ابايدىڭ ءبىز بايقاماي جۇرگەن جاڭا قىرلارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ابايدى الەمگە تانىتۋداعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ساپالى اۋدارما. ونىڭ ءسوزىن باسقا تىلگە اۋدارۋ جەتكىلىكسىز، ۇعىمدىق الەمىن دە دۇرىس جەتكىزۋ كەرەك. «ار»، «قايرات»، «قاناعات»، «راقىم»، «يمان»، «تولىق ادام» سەكىلدى ۇعىمداردىڭ استارىنداعى مادەني جانە فيلوسوفيالىق ماعىنانى باسقا تىلدە ءدال بەرۋ وڭاي ەمەس.
سونىمەن بىرگە ابايدى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق تاريحي جانە ينتەللەكتۋالدىق كەڭىستىگى اياسىندا سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەۋ قاجەت.
مىسالى، قىرىمدا يسمايل گاسپىرالى، ەدىل-ورال وڭىرىندە شيھابەتدين مارجاني، كەيىنىرەك مۋسا جارۋللاھ بيگيەۆ، وزبەكستاندا ماحمۇدقوجا بەحبۋدي، وسمانلى تۇرىكتەرى اراسىندا نامىق كەمال، مەحمەت ەمين يۋرداقۇل، احمەت ءمىتحات ەفەندى، كەيىنگى كەزەڭدە زيا گوكالپ سياقتى اقىندار مەن ويشىلدار شىقتى.
بۇلاردىڭ بارلىعى ءارتۇرلى تاريحي جاعدايدا ءومىر سۇرگەنىمەن، ءبىلىم، اعارتۋشىلىق، ءدىن، ۇلتتىق سانا، قوعامدى جاڭعىرتۋ، شىعىس پەن باتىستىڭ اراقاتىناسى سياقتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە وي قوزعادى.
ولاردى ابايمەن سالىستىرعاندا تەك شىعارمالارىنداعى ۇقساس پىكىرلەردى ىزدەۋمەن شەكتەلمەۋ كەرەك. ولار قالاي تاربيەلەندى، قانداي ءبىلىم الدى، قاي تىلدەردى ءبىلدى، قانداي كىتاپتار وقىدى، قانداي ينتەللەكتۋالدىق داستۇردەن ءنار الدى، ءوز قوعامىنىڭ ماسەلەلەرىن قالاي ءتۇسىندى جانە ولاردى شەشۋدىڭ قانداي جولدارىن ۇسىندى؟ وسىلاردىڭ ءبارىن سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەۋ قاجەت.
سوندا ءبىز ابايدى جەكە تۇرعان ۇلى تۇلعا رەتىندە عانا ەمەس، ءحىح عاسىر مەن حح عاسىر باسىنداعى تۇركى دۇنيەسىندە جۇرگەن ۇلكەن رۋحاني جانە ينتەللەكتۋالدىق جاڭعىرۋ ۇدەرىسىنىڭ اياسىندا كورە الامىز.
مەنىڭشە، ابايدىڭ الەمدىك وي تاريحىنداعى ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ءوز داۋىرىندەگى جانە وعان جاقىن كەزەڭدەگى تۇركى وي الەمىندەگى ورنىن سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر ارقىلى ايقىنداپ الۋىمىز قاجەت.
«ابايدى الەمگە تانىتۋ – مەرەيتويلىق شارا ەمەس»
– ابايدى الەمگە تانىتۋدا قازاقستان قانداي قاتەلىكتەر جىبەرىپ ءجۇر دەپ ويلايسىز؟
– مەن «قاتەلىك» دەگەننەن گورى، جەتىلدىرۋىمىز كەرەك تۇستار بار دەر ەدىم. قازاقستان ابايدى الەمگە تانىتۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس اتقاردى. شىعارمالارى كوپتەگەن تىلگە اۋدارىلدى، شەتەلدەردە اباي ورتالىقتارى اشىلىپ، كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. ەندى ساننان ساپاعا كوشەتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ويلايمىن.
ءبىرىنشى ماسەلە – اۋدارمانىڭ ساپاسى. اسىرەسە ابايدىڭ ولەڭدەرىن اۋدارۋ وتە قيىن. ولەڭدە ماعىنانى عانا ەمەس، ىرعاقتى، كوركەمدىكتى، اقىننىڭ ءۇنىن دە ساقتاۋ قاجەت.
مۇنى ءوز تاجىريبەمنەن بىلەمىن. ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا بايلانىستى تۇرىكشە اۋدارما توبىن قۇرعاندا تۇركيالىق اقىن يمدات اۆشاردى دا قوستىم. ءبىز الدىمەن ماعىنانى ءدال اۋدارىپ، كەيىن ول ءماتىندى پوەزياعا اينالدىردى. كەيدە ۇيقاسقا ۇمتىلعاندا ابايدىڭ ويىنان الىستاپ كەتەتىن تۇستار بولدى. ونداي جولداردى بىرنەشە رەت قايتا قاراپ، ماعىنا مەن پوەزيانىڭ تەپە-تەڭدىگىن تابۋعا تىرىستىق.
سوندىقتان اباي پوەزياسىن اۋدارۋ ءبىر ادامنىڭ جۇمىسى ەمەس. اباي ءتىلىن بىلەتىن مامان، اۋدارماشى جانە اقىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. كوركەمدىك ءۇشىن ماعىنانى قۇربان ەتۋگە دە، ماعىنانى ساقتايمىز دەپ ولەڭدى قارا سوزگە اينالدىرۋعا دا بولمايدى.
وكىنىشكە قاراي، تۇرىك تىلىندە ماعىناسى ەلەۋلى بۇرمالانعان اۋدارمالاردى دا كەزدەستىردىم. شەتەلدىك وقىرمان ابايدى اۋدارما ارقىلى تانيتىندىقتان، ناشار اۋدارما ءماتىندى عانا ەمەس، ابايدىڭ شەتەلدەگى بەينەسىن دە بۇزادى. قازاق تىلىنە تىلدىك ءارى مادەني جاعىنان جاقىن تۇرىك تىلىندە وسىنداي قاتەلەر بولسا، باسقا تىلدەردەگى اۋدارمالاردى دا تۇپنۇسقامەن سالىستىرىپ تەكسەرۋ قاجەت.
وسى ماقساتتا قازاقستاندا حالىقارالىق اباي زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋعا بولار ەدى. ول الەمدەگى اباي اۋدارمالارىن جيناپ، ساپاسىن ساراپتاپ، جاڭا اۋدارمالاردى ۇيلەستىرىپ قانا قويماي، حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قولداۋ كورسەتىپ، سالىستىرمالى جوبالاردى دا ۇيىمداستىرا الادى. سوندا ابايدى تانىتۋ ناۋقاندىق شارا ەمەس، تۇراقتى عىلىمي باعدارلاماعا اينالار ەدى.
ەكىنشى ماسەلە – ابايدى شەتەلدە تەك تانىستىرىپ قانا قويماي، حالىقارالىق عىلىمنىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋ. شەتەلدىك عالىم ابايدى قازاقستاندى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ەمەس، عىلىمي تۇرعىدان قىزىقتى تۇلعا بولعاندىقتان زەرتتەۋى كەرەك.
ابايدى يۋنۋس امرە، يسمايل گاسپىرالى، شيھابەتدين مارجاني جانە باسقا تۇركى ويشىلدارىمەن، كەيىن الەمدىك وي تاريحىنىڭ ءىرى تۇلعالارىمەن سالىستىرمالى زەرتتەۋ ونىڭ وزىندىك ورنىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى.
تاعى ءبىر ۇسىنىسىم – قازاقستاندا جىل سايىن «اباي» اتىنداعى حالىقارالىق تۇركى الەمى ادەبيەت سىيلىعىن وتكىزۋ. وعان بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ قالامگەرلەرى قاتىسىپ، پوەزيا، پروزا، ادەبي اۋدارما سەكىلدى اتالىمدار بويىنشا ماراپاتتالسا، اباي ەسىمى قازىرگى تۇركى ادەبيەتىمەن ۇنەمى بايلانىستا بولار ەدى.
قازىلار القاسى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى ادەبيەتشىلەردەن قۇرىلىپ، تاڭداۋ اشىق ءارى كاسىبي جۇرگىزىلسە، بۇل سىيلىق ۋاقىت وتە تۇركى الەمىنىڭ بەدەلدى ادەبي ماراپاتتارىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.
ەڭ باستىسى، ابايدى مەرەيتوي كەزىندە عانا ەسكە الاتىن ناۋقانشىلدىقتان ارىلۋىمىز كەرەك. ابايدى الەمگە تانىتۋ – مەرەيتويلىق شارا ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى عىلىمي جانە مادەني باعدارلاما بولۋى ءتيىس.
ماقسات الەمگە قايتا-قايتا «اباي – ۇلى اقىن» دەپ ايتۋ ەمەس. الەم ابايدى وقىپ، كورىپ، زەرتتەپ، ونىڭ نەگە ۇلى ەكەنىن ءوزى تۇسىنەتىن جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
– سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت!
دانا نۇرمۇحانبەت
