قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى دامۋ جاعدايلارىنىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋگە باعىتتالعان جۇيەلى ساياسي-قۇقىقتىق قادام رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر ءوز اۋقىمى مەن مازمۇنى جاعىنان قولدانىستاعى نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلەتىن ادەتتەگى تۇزەتۋلەر شەڭبەرىنەن شىعىپ، ەلدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنىڭ جاڭارتىلعان مودەلىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
حالىقارالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان العاندا، مۇنداي اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بۇرىنعى باسقارۋ ۇلگىسىنىڭ شەكتەۋلەرىن ايقىن سەزىنگەن جانە ۇزاق مەرزىمدى جاھاندىق ۇردىستەرگە الدىن الا بەيىمدەلۋگە ۇمتىلاتىن مەملەكەتتەرگە ءتان. وسى تۇرعىدا قازاقستان ساياسي تۇراقتىلىقتى، قوعامدىق كەلىسىمدى جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا نەگىزدەلگەن نەعۇرلىم تۇراقتى ءارى يكەمدى مەملەكەتتىك جۇيەنى قالىپتاستىرۋ باعىتىن تاڭداعانىن اڭعارتادى.
جوبا مازمۇنىنداعى نەگىزگى قاعيدالاردىڭ ءبىرى ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى رەتىندە بەكىتۋ بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق تاجىريبەدە بۇل ولشەم ساياسي جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق كەمەلدىگىن جانە بولجامدىلىعىن ايقىندايتىن باستى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى سانالادى. قازاقستاننىڭ سىرتقى سەرىكتەستەرى ءۇشىن مۇنداي ۇستانىم زاماناۋي قۇقىقتىق مەملەكەت ستاندارتتارىمەن ۇيلەسەتىن نورماتيۆتىك نەگىزدى نىعايتۋعا باعىتتالعانىن كورسەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق سەنىمگە، ينۆەستيتسيالىق احۋالعا جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى.
سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالار سالاسىنا ستراتەگيالىق باسىمدىق بەرىلۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە. جاھاندىق دەڭگەيدە ءبىلىم مەن تەحنولوگيا ءۇشىن باسەكە كۇشەيىپ وتىرعان جاعدايدا ادامي كاپيتالعا جۇيەلى تۇردە ينۆەستيتسيا سالاتىن مەملەكەتتەر ۇزاق مەرزىمدى ارتىقشىلىقتارعا قول جەتكىزەدى. بۇل باعىتتىڭ كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى قازاقستاننىڭ دامۋىن قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋراعا تاۋەلدى ەتپەي، ستراتەگيالىق ارنادا ورنىقتىرۋعا دەگەن ۇمتىلىستى بىلدىرەدى.
ساياسي جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرۋى دا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ءبىر پالاتالى پارلامەنت - قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى، پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى جانە قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ جالپىۇلتتىق كونسۋلتاتيۆتىك الاڭ رەتىندە قالىپتاستىرىلۋى ساياسي وكىلدىك پەن قوعامدىق ديالوگ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. سالىستىرمالى تۇرعىدان العاندا، بۇل شەشىمدەر مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ساياسي ۇدەرىسكە قاتىسۋىن كەڭەيتۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە تالپىنىس رەتىندە قاراستىرىلادى.
جوبادا ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان نورمالاردىڭ ەنگىزىلۋى دە ۋاقتىلى ءارى وزەكتى قادام بولىپ تابىلادى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتتىڭ جاھاندىق اۋقىمدا قارقىندى دامۋى جاعدايىندا مۇنداي نورمالار كوپتەگەن ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالىق تاجىريبەسىندە ءالى دە سيرەك كەزدەسەدى. وسى تۇرعىدان العاندا بۇل باعىت الداعى قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋگە باعىتتالعانىن كورسەتەدى.
رەفورمانى ازىرلەۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزى دە ايرىقشا مانگە يە. ساراپشىلاردىڭ، قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كەڭىنەن تارتىلۋى، سونداي-اق سوڭعى شەشىمدى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان لەگيتيماتسيا قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەدى. بۇل رەفورمانىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرىپ، ونىڭ فورمالدى سيپات الۋ تاۋەكەلدەرىن تومەندەتەدى.
جالپى العاندا، جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قازاقستاننىڭ كۇردەلەنە تۇسكەن حالىقارالىق جانە ىشكى جاعدايدا مەملەكەتتىڭ ءرولىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان قايتا پايىمداۋعا باعىتتالعان نورماتيۆتىك قۇجات رەتىندە سيپاتتاۋعا بولادى. بۇل قۇجات تەك قۇقىقتىق نورمالاردى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ ەگەمەن، الەۋمەتتىك باعدارلانعان جانە حالىقارالىق ۇدەرىستەرگە جاۋاپتى قاتىسۋشى رەتىندەگى بولاشاق ساياسي باعدارىن ايقىندايدى.
وسى تۇرعىدان العاندا كونستيتۋتسيا جوباسى ەل ىشىندەگى اۋديتوريا ءۇشىن عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ تراەكتورياسىن باعالايتىن سىرتقى بايقاۋشىلار ءۇشىن دە ماڭىزدى مانگە يە.
بايكۋشيكوۆا گ.س.
حالىقارالىق قاتىناستار جانە
الەمدىك ەكونوميكي كافەدراسىنىڭ
مەڭگەرۋشىسى
