KazLLM jäne qazaq tılındegı Jİ: ūlttyq kodty sifrlyq däuırde qalai saqtap qalamyz?

Jasandy intellekt däuırınde tıldıŋ bolaşaǧy onyŋ kündelıktı qoldanysymen ǧana emes, jaŋa tehnologiialarda qanşalyqty tolyq ärı tabiǧi qoldanylatynymen de bailanysty. Qazır älemdegı ırı tıldık modelderdıŋ köpşılıgı aǧylşyn tılındegı auqymdy derekterge süienedı. Sondyqtan qazaq tılıne, Qazaqstannyŋ tarihy men mädenietıne, jergılıktı ūǧymdar men qoǧamdyq täjıribege qatysty aqparat mūndai jüielerde tolyq qamtylmauy nemese būrmalanyp berıluı mümkın. Osy tūrǧydan alǧanda, qazaq tılın jasandy intellekt keŋıstıgınde damytu – tıldık qana emes, ǧylymi-tehnologiialyq ärı mädeni mındet.

Qazaqstanda osy baǧytta jasalǧan maŋyzdy qadamdardyŋ bırı – KazLLM ülken tıldık modelınıŋ äzırlenuı. Jobanyŋ ǧylymi-tehnikalyq jūmystaryn Nazarbaev Universitetı janyndaǧy Aqyldy jüieler jäne jasandy intellekt instituty (ISSAI) 2024 jylǧy säuır men jeltoqsan aralyǧynda jürgızdı. KazLLM sifrlyq damu, ǧylym jäne joǧary bılım salalaryna jauapty ministrlıkterdıŋ qoldauymen, otandyq ǧylymi ūiymdar men tehnologiialyq serıktesterdıŋ bırlesken küş-jıgerı nätijesınde jüzege asty. Jobaǧa qazaqstandyq kompaniialar, joǧary oqu oryndary, ǧylymi mekemeler men aqparattyq tehnologiialar salasyndaǧy ūiymdar atsalysty. Onyŋ ǧylymi-tehnikalyq maŋyzy modeldı äzırleumen ǧana şektelmeidı. Joba barysynda qazaqstandyq zertteuşıler men injenerler auqymdy tıldık modeldermen jūmys ısteudıŋ praktikalyq täjıribesın jinaqtap, otandyq mamandardyŋ käsıbi qūzyretın damytuǧa negız qalandy.

Jobanyŋ airyqşa maŋyzy – äzırleu ısıne qazaqstandyq mamandardyŋ tıkelei qatysyp, kürdelı tehnologiiany öz küşımen igeruınde. Negızgı ǧylymi jäne injenerlık jūmystardy maşinalyq oqytu, derekter ǧylymy men kompiuterlık injeneriia salalaryndaǧy otandyq zertteuşıler atqardy. Olar derekterdı jinau men daiyndaudan bastap, modeldı oqytu, synau jäne baǧalauǧa deiıngı kezeŋderde täjıribe jinaqtady. Osylaişa KazLLM-nyŋ nätijesı daiyn modelmen ǧana ölşenbeidı: joba jergılıktı kadrlardyŋ käsıbi bılıktılıgın arttyruǧa, ülken tıldık modeldermen jūmys ıstei alatyn zertteuşıler men injenerlerdıŋ täjıribesın keŋeituge jäne el ışındegı ǧylymi-tehnologiialyq äleuettı nyǧaituǧa yqpal ettı.
ISSAI KazLLM-nyŋ ekı nūsqasyn äzırledı: 8 milliard jäne 70 milliard parametrlı modelder. Olardyŋ negızıne Llama 3.1 modelder toby alyndy. Būl jerde KazLLM nölden bastap jasalǧan derbes arhitektura emes, qoldanystaǧy model negızınde jergılıktı tıldık mındetterge beiımdelgen jüie ekenın eskergen jön. Ony äzırleu barysynda qazaq tılındegı mümkındıkterge erekşe män berıldı, sonymen qatar model bırneşe tılmen jūmys ısteuge baǧyttaldy.

ISSAI jariialaǧan synaq nätijelerıne säikes, KazLLM nūsqalary qazaq tılıne beiımdelgen benchmarkterdegı jiyntyq körsetkış boiynşa negızge alynǧan Llama modelderınen joǧary nätije körsettı. 2024 jylǧy jeltoqsandaǧy baǧalauda KazLLM 70B jekelegen körsetkışter boiynşa GPT-4o nätijelerıne jaqyndaǧan. Degenmen būl salystyru sol kezeŋde qoldanylǧan naqty testterge qatysty; ony modelderdıŋ barlyq mındet boiynşa bırdei deŋgeide jūmys ısteitınıne dälel retınde qabyldauǧa bolmaidy.
KazLLM-dy ChatGPT tärızdı daiyn sifrlyq qyzmetpen de şatastyrmau qajet. Ülken tıldık model – bolaşaq servisterge negız bola alatyn tehnologiialyq özek. Onyŋ negızınde qazaq tılınde sūraqqa jauap beretın kömekşılerdı, bılım beru qūraldaryn, mekemelerdıŋ ışkı aqparattyq jüielerıne arnalǧan şeşımderdı damytuǧa bolady. Bıraq mūndai önımderdı köpşılıkke ūsynu üşın modeldı qosymşa beiımdeu, senımdı derekközdermen bailanystyru, qauıpsızdık tetıkterın engızu jäne tūraqty esepteu infraqūrylymyn qamtamasyz etu kerek. ISSAI mälımetınşe, KazLLM-nyŋ aşyq nūsqalary zertteu maqsatynda qoldanylady; al onyŋ naqty kommersiialyq nemese memlekettık jüielerde qanşalyqty keŋ engızılgenı turaly mälımettı bölek rastau qajet.

Ūlttyq tıldık model jasaudyŋ mänı tek qazaqşa mätın qūrastyruǧa qabılettı jüie äzırleude emes. Tıl arqyly halyqtyŋ tarihi jady, dünietanymy, dästürı, äleumettık qatynastary men ūǧymdar jüiesı berıledı. Jasandy intellekt qazaqşa sauatty söilegenımen, ūlttyq mädeniettıŋ astaryn nemese belgılı bır tarihi oqiǧanyŋ konteksın qate tüsındıruı mümkın. Sondyqtan sifrlyq keŋıstıktegı ūlttyq kodty saqtau üşın modeldıŋ tıldık sauatymen qatar, paidalanylatyn derekterdıŋ mazmūndyq däldıgıne jäne mädeni säikestıgıne nazar audaru qajet.

Būl jūmysta sapaly qazaqşa derek qory şeşuşı röl atqarady. Ǧylymi eŋbekter, ensiklopediialyq materialdar, tarihi derekter, ädebiet pen salalyq mätınder sifrlyq formatta neǧūrlym jüielı jäne sapaly ūsynylsa, olardy jasandy intellekt jüielerın damytuǧa paidalanu mümkındıgı soǧūrlym artady. Bıraq internetke jariialanǧan kez kelgen mätın avtomatty türde modeldıŋ bılımıne ainalmaidy: derekterdı ırıkteu, qūqyqtyq talaptardy saqtau, sapasyn tekseru jäne oqytu nätijesın baǧalau qajet.

Mūnda injenerlerdıŋ eŋbegımen qatar tılşı ǧalymdardyŋ, tarihşylardyŋ, mädeniettanuşylardyŋ, pedagogterdıŋ jäne salalyq sarapşylardyŋ qatysuy maŋyzdy. Tehnologiialyq mamandar modeldı jasasa, gumanitarlyq sala ökılderı tıldık norma, terminologiia, tarihi däldık pen mädeni mazmūn tūrǧysynan onyŋ sapasyn baǧalauǧa kömektesedı. Mūndai yntymaqtastyq qazaq tılın jasandy intellekt jüielerınde tek qoldanylatyn tıl retınde emes, mazmūny tolyq ärı senımdı bılım tılı retınde ornyqtyruǧa mümkındık beredı.

KazLLM jobasy halyqaralyq deŋgeide de nazar audardy. ISSAI deregı boiynşa, jasandy intellekt zertteuşısı Iаnn LeKun 2025 jylǧy Parij sammitınde joba nätijelerın atap ötken. Sol jyly KazLLM jobasyna bailanysty VEON, Beeline Kazakhstan jäne QazCode kompaniialary GSMA Foundry Excellence Awards marapatynyŋ jasandy intellekt sanatynda jeŋımpaz atandy. Alaida jobanyŋ ūzaq merzımdı qūndylyǧy marapattarmen emes, onyŋ negızınde qalyptasqan täjıribenıŋ qalai jalǧasatynymen, mamandardyŋ qalai ösetınımen jäne qazaq tılındegı tehnologiialardyŋ naqty sapasymen ölşenedı.

Jasandy intellekt salasy üzdıksız jaŋaryp otyrady. Sondyqtan bır modeldı äzırleu – aiaqtalǧan jūmys emes, kelesı zertteulerge jol aşatyn kezeŋ. Qazaqstan üşın maŋyzdysy – osy baǧyttaǧy ǧylymi mekteptı damytu, jergılıktı kadrlardy tūraqty daiarlau, sapaly derekterdı köbeitu jäne jasalǧan tehnologiialardy qoǧam qajettılıgıne sai jetıldıru.

Ūlttyq kodty sifrlyq däuırde saqtau – qazaq tılındegı mälımetterdıŋ sanyn arttyrumen ǧana şektelmeidı. Ol tıldıŋ tabiǧatyn, tarihi jady men mädeni maǧynalaryn jaŋa tehnologiialarda dūrys jetkızuge jaǧdai jasaudy bıldıredı. KazLLM osy joldaǧy maŋyzdy täjıribenıŋ bırı boldy. Al qazaq tılınıŋ jasandy intellekt däuırındegı orny memleket, ǧylym, tehnologiia salasy jäne qoǧam bırlese atqaratyn jüielı jūmysqa bailanysty.