Osydan 106 jyl būryn, 1920 jyldyŋ 26 tamyzynda Qyrǧyz ASSR-ın qūru jäne onyŋ astanasy Orynbor qalasy bolatyn territoriiasyn belgıleu jönınde dekret qabyldandy, dep habarlaidy «Adyrna» tılşısı.
1920 jyly Bükılreseilık Ortalyq Atqaru Komitetı men Halyq Komissarlary Keŋesı Qazaq Avtonomiialyq Keŋestık Sosialistık respublikasyn qūru jönınde arnaiy Dekret şyǧardy. Astanasy retınde Orynbor qalasy bekıtıldı. Seiıtqali Meŋdeşev Qazaq AKSR Ortalyq Atqaru Komitetınıŋ bırınşı töraǧasy boldy.
Avtonomiialyq respublika qūramyna Pavlodar, Semei, Öskemen, Zaisan, Qarqaraly uezderınen tūratyn Semei oblysy, Atbasar, Aqmola, Kökşetau, Petropavl uezderınen jäne Omby uezınıŋ bır bölıgınen tūratyn Aqmola oblysy berıldı. Omby uezınıŋ Qazaq jäne Sıbır bölıkterın däl mejeleudı Qazrevkom men Sıbırevkom özara kelısıp jüzege asyrady dep eskertıldı. Respublikaǧa, sondai-aq Torǧai (Qostanai, Aqtöbe, Yrǧyz, Torǧai uezderımen), Oral (Oral, Ilbışın, Temır, Gurev uezderımen) oblystary, Kaspii syrty (Zakaspii) oblysynyŋ Maŋǧystau uezı, osy oblystaǧy Krasnovodsk uezınıŋ ekı bolystyq basqarmasy, Astrahan guberniiasynan Sinemorskaia bolysy, Bökei ordasy, 1-şı jäne 2-şı Teŋız jaǧalauy okrugterıne japsarlas būrynǧy qazynalyq obrok jerlerınıŋ aumaǧy berıldı. Teŋız jaǧalauy jolaǧy jäne Safronov, Ganiuşkin, Nikolaev bolystary Qazrevkomǧa qaratyldy. Türkıstan Respublikasynyŋ qūramynda tūrǧan qazaq territoriialaryn Qazaq Respublikasy qūramyna qosu sondaǧy halyqtyŋ erık-jıgerı nätijesınde jüzege asyrylady dep belgılendı. 1924 jyly qūramyna Jetısu jäne Syrdariia oblystary kırdı.
Qazaq jerınıŋ şekarasyn bırtūtas aumaq retınde qalyptastyru oŋaiǧa tüsken joq. HH ǧasyrdyŋ basynda būl mäsele keŋestık bilık deŋgeiınde qyzu talqylanyp, qazaq ziialylary özderı tarihi meken etken jerlerdı bır avtonomiia qūramyna bırıktıruge küş saldy.
Būl ıstıŋ basynda Älihan Bökeihan, Ahmet Baitūrsynūly, Älımhan Ermekov syndy Alaş qairatkerlerı tūrdy. Olar qazaq jerınıŋ tūtastyǧyn saqtap qalu mäselesın saiasi deŋgeide köterıp, bolaşaq Qazaq avtonomiiasynyŋ aumaǧyn naqtylauǧa atsalysty.
Sol kezeŋde 29 jastaǧy Älımhan Ermekov Mäskeuge baryp, qazaq jerınıŋ şekarasy turaly baiandama jasady. Ol Astrahan, Oral, Torǧai, Aqmola, Semei, Syrdariia, Zakaspii, Samarqan jäne Ferǧana öŋırlerınıŋ qazaqtar qonystanǧan aumaqtaryn Qazaq avtonomiiasynyŋ qūramyna engızu jönınde ūsynys bıldırdı.
Ermekov keltırgen derekter boiynşa, ūsynylǧan aumaqtyŋ jalpy kölemı 3 467 922 şarşy şaqyrymdy qūraǧan. Onyŋ basym bölıgın qazaq halqy dästürlı türde qonystanyp, paidalanyp kelgen. Būl mälımetter qazaq jerlerınıŋ etnodemografiialyq qūramyn jäne tarihi qonystanu erekşelıkterın körsetuge baǧyttaldy.
Alaida mäsele mūnymen aiaqtalǧan joq. Qazaq avtonomiiasynyŋ şekarasyna qatysty ūsynystardy ortalyq bilık aldynda qorǧau qajet boldy. 1920 jylǧy tamyzda Vladimir Lenin töraǧalyq etken jiynda Älımhan Ermekov qazaq jerınıŋ aumaqtyq tūtastyǧyna qatysty öz ūstanymyn taǧy da ortaǧa saldy.
Būl kezeŋde Sıbır revkomy da qazaqtar qonystanǧan soltüstık öŋırlerdı Qazaq avtonomiiasyna beruge qarsylyq bıldırdı. Soǧan qaramastan, aumaqtardy mejeleu mäselesı bırneşe jyl boiy talqylanyp, qazaq jerlerınıŋ bır bölıgın bır äkımşılık qūrylymǧa bırıktıru jūmystary jürgızıldı.
1924 jyly respublika astanasy Orynbordan Qyzylordaǧa köşırıldı. Osy kezeŋde Orynbor guberniiasy RKFSR qūramyna berıldı. Al 1925 jylǧy säuırde patşa äkımşılıgı engızgen «kirgiz» atauy qoldanystan alynyp, halyq özınıŋ tarihi «qazaq» atauyn qaita ielendı.
Äkımşılık-aumaqtyq özgerısterden keiın Qazaq AKSR qūramyna Aqmola, Aqtöbe, Jetısu, Semei jäne Oral oblystary kırdı. Oral oblysynyŋ qūramynda Bökei oblysy uezd därejesınde boldy. Sonymen qatar ükımetke tıkelei baǧynatyn Qostanai okrugı men Adai uezı jäne Qaraqalpaq avtonomiiasy respublika qūramyna endı.
Osy tarihi üderıste Alaş qairatkerlerınıŋ qyzmetı airyqşa maŋyzǧa ie boldy. Olar qazaq halqynyŋ saiasi jäne aumaqtyq müddesın qorǧap, tarihi qonystardyŋ Qazaq avtonomiiasy qūramynda qaluyna yqpal ettı.
Qazaq AKSR-ınıŋ qūryluy men onyŋ aumaǧyn belgıleu – qazaq memlekettılıgınıŋ qalyptasu tarihyndaǧy maŋyzdy kezeŋderdıŋ bırı. Būl üderıs keiın Qazaqstannyŋ qazırgı aumaqtyq şekaralarynyŋ qalyptasuyna negız bolǧan tarihi oqiǧalardyŋ qatarynda qaldy.
