23 tamyzda Qazaqstanda Qūryltai deputattarynyŋ sailauy ötedı, oǧan jetı tırkelgen saiasi partiia qatysady. Sailau qarsaŋynda partiialar arasyndaǧy saiasi bäsekelestık te küşeidı. Sailaudy baqylauşy instituttar men ūiymdar da öz jūmysyn bastady.
Bügın bır top belgılı jurnalister men saiasattanuşylar qūrǧan «Halyq ünı» täuelsız baqylauşylar toby aldaǧy sailau prosesın baqylaitynyn aityp, resmi mälımdeme jasady. «Halyq ünı» täuelsız baqylauşylar tobynyŋ qūramynda saiasattanuşy Dos Köşım, jurnalist Ermūrat Bapi, jazuşy ärı qoǧam qairatkerı Beknūr Kisikov, saiasattanuşy, baspager Baqytjan Būqarbai, saiasattanuşy Nūrbolat Nyşanbai, jurnalist Nūrgeldı Äbdıǧani bar.
Top aldaǧy sailau nauqanyn baqylaitynyn mälımdei otyryp, resmi ündeuın jariialady. Täuelsız baqylauşylar sailauda baqylauşylar men tılşıler qauymynyŋ jūmysyna kedergıler jasalmauyn, dauys beruşılerdıŋ qūqyǧy tolyq qorǧaluyn, partiialar arasyndaǧy bäsekelestıktıŋ ädıl ärı teŋ deŋgeide ötuın talap ettı.
«Bızdıŋ missiiamyz qandai da bır saiasi partiiany nemese kandidatty qoldau emes. Bızdıŋ mındetımız – ärbır dauystyŋ zaŋǧa säikes sanaluyna, sailaudyŋ aşyq ta ädıl ötuıne jäne sailau prosesıne qatysuşylardyŋ barlyǧy teŋ jaǧdaida boluyna yqpal etu», - deidı top müşelerı.
Qazırgı uaqytta «Halyq ünı» täuelsız baqylauşylar toby dauys beru künı sailau uchaskelerınde jūmys ısteitın täuelsız baqylauşylardy ırıkteuge jäne oqytuǧa kırısıp kettı.
NŪRBOLAT NYŞANBAEV, «HALYQ ÜNI» TÄUELSIZ BAQYLAUŞYLAR TOBYNYŊ JETEKŞISI, SAIаSATTANUŞY
Käsıbi saiasattanuşy retınde elımızde bolyp jatqan saiasi üderısterdı jıtı baqylap, ǧylymi ärı praktikalyq tūrǧydan zerdeleu men üşın ärqaşan öte maŋyzdy. Soŋǧy üş jylda pıkırles ärıptesterımızben bırge elımızdegı bırqatar maŋyzdy saiasi nauqandarǧa belsendı qatysyp kelemız.
Özım «Bolaşaq» halyqaralyq stipendiiasy aiasynda şeteldıŋ bırneşe jetekşı joǧary oqu ornynda bılım aldym. Oqu barysynda Batys elderındegı sailau mädenietımen, azamattyq qoǧam instituttarynyŋ qyzmetımen jäne demokratiialyq saiasi prosesterdıŋ ūiymdastyrylu täjıribesımen tanysuǧa mümkındık boldy. Būl täjıribe elımızdegı saiasi üderısterge käsıbi tūrǧydan qarauyma jäne qoǧamdyq baqylaudyŋ maŋyzyn tereŋırek tüsınuıme yqpal ettı.
2022 jylǧy 5 mausymda ötken respublikalyq konstitusiialyq referendum kezınde bız «Halyq ünı» täuelsız baqylauşylar tobyn qūrdyq. Sol nauqanda ūiymymyzdyŋ baqylauşylary Qazaqstannyŋ bırneşe qalasyndaǧy jüzdegen sailau uchaskesınde jūmys ıstep, dauys beru prosesınıŋ aşyqtyǧy men zaŋ talaptaryna sai ötuıne qoǧamdyq baqylau jürgızdı. Keiınnen Parlament Mäjılısı men mäslihattar sailauynda da baqylauşylyq qyzmet atqardyq. Soŋǧy retı, 2026 j 15 nauryzda konstitusiialyq referendum da baqylau jasadyq.
Jalpy, demokratiialyq instituttardyŋ ornyǧuy üşın täuelsız qoǧamdyq baqylau mädenietınıŋ qalyptasuy asa maŋyzdy dep esepteimın. Osy baǧytta käsıbi maman ärı azamat retınde öz ülesımızdı qosyp kelemız.
Ärine, mūndai auqymdy jūmysty bır adamnyŋ atqaruy mümkın emes. «Halyq ünı» täuelsız baqylauşylar tobynyŋ qūramynda qoǧam qairatkerı Dos Köşım, qoǧam belsendısı Beknūr Kisikov, belgılı jurnalist Nūrgeldı Äbdıǧani jäne azamattyq qoǧamnyŋ basqa da belsendı ökılderı bar. Barlyǧymyzdy bırıktıretın ortaq maqsat, elımızdegı sailau prosesterınıŋ aşyqtyǧy men ädıldıgıne qoǧamdyq baqylau jasau.
Endıgı kezekte, 23 tamyzda ötetın Qūryltai sailauyna da «Halyq ünı» täuelsız baqylauşylar toby belsendı qatysudy josparlap otyrmyz. Maqsatymyz, sailau prosesınıŋ demokratiialyq qaǧidattarǧa, zaŋ talaptaryna jäne halyqaralyq standarttarǧa sai ötuıne qoǧamdyq baqylau jasap, azamattyq jauapkerşılıgımız ben käsıbi täjıribemız arqyly elımızdegı demokratiialyq instituttardyŋ nyǧaiuyna öz ülesımızdı qosu.
BEKNUR KİSİKOV, POLİTOLOG
Predstoiaşie vybory v Nasionalnyi kurultai znamenuiut vajnuiu vehu v razvitii naşei strany. Vpervye vybory proidut v obnovlennyi predstavitelnyi organ s novym sostavom deputatov, chto pridaet nyneşnei izbiratelnoi kampanii osoboe znachenie.
Obşestvennoe obedinenie «Halyq ünı» tradisionno prinimaet aktivnoe uchastie v obespechenii prozrachnosti i otkrytosti izbiratelnogo prosessa. V ramkah predstoiaşih vyborov naşi nabliudateli budut rabotat vo vseh regionah Kazahstana, a takje v gorodah Astana i Almaty.
V nastoiaşee vremia my zapuskaem masştabnuiu programmu podgotovki obşestvennyh nabliudatelei. Osoboe vnimanie budet udeleno privlecheniiu molodeji — aktivnyh, otvetstvennyh i neravnoduşnyh grajdan, kotorye stremiatsia vnesti svoi vklad v razvitie demokraticheskih prosessov i obespechenie chestnyh i prozrachnyh vyborov.
My ubejdeny, chto uchastie grajdanskogo obşestva i nezavisimoe obşestvennoe nabliudenie iavliaiutsia vajnymi elementami ukrepleniia doveriia k izbiratelnoi sisteme i razvitiiu demokraticheskih institutov naşei strany.
NŪRGELDI ÄBDIǦANİ, SAIаSATTANUŞY, JURNALİST:
Täuelsızdıktıŋ keşegısı men bügınınde bızdıŋ halyq sailau men saiasi nauqannyŋ san türın kördı. Osyǧan deiın elımızde ötken sailaular men referendumdar kezınde türlı qūityrqylyqtardy qoǧamnyŋ közı körıp, qūlaǧy estıdı. Ailakerlıkpen jasalǧan nebır zaŋbūzuşylyqtarǧa kuä boldy, ärkım hal-qadırınşe ondai öreskeldıkterdı äşkereleuge küş saldy. Dauysty köpekörneu būrmalau, baqylauşylarǧa hattamalardy bermei, uchaskelerden zaŋsyz şyǧaryp jıbergen sätter de boldy. Söite tūra, elımızdıŋ sergek sanaly azamattary özderınıŋ saiasi ūstanymdarynan bas tartqan joq, azamattyq pozisiialarynan ainyǧan joq.
Aǧylşyndar aitatyn: «Sailaudyŋ nätijesı – dauys beruşınıŋ sanyna emes, dauys sanauşynyŋ piǧylyna bailanysty», - degen söz bar. Är biulleten – bır dauys desek, är biulletendegı ärbır dauys – halyqtyŋ ünı. Qazaqta «qalypqa salma, halyqqa sal» degen jaqsy söz bar. Būl söz bügıngı Qūryltai sailauynyŋ maǧynasyn aşatyn söz desek qatelespeimız.
Nūrbolat Nyşanbai – myqty jıgıt. Öte bılımdı jıgıt. Tıl bıledı, şetelde bılım alǧan. Europanyŋ elektoraldy prosessın közben körgen jıgıt. Qazaqstannyŋ saiasi nauqandarynda da täjırbie jinaǧan jıgıt. Bır sözben aitqanda, sözı men ısı jarasyp tūr...
Ötken jyly bastama köterıp, «Halyq ünı» dep top qūryp, baqylauşylardy oqytyp, daiarlap, nauqanǧa kırgızdı. Öte dūrys. Osy joly da el tarihynda tūǧ,yş ret ötkelı otyrǧan Qūryltai sailauyna Nūrbolat bauyrymyz baqylauşylar tobyn jasaqtap jatyr eken. Qoldaimyn. Dos Köşım, Beknūr Qisyqov bastaǧan aǧalardyŋ qasynda jürıp, bız de täjırbie jinadyq, aqyldaryn tyŋdadyq. Sondyqtan, qoldap qana qoimai, qoldan kelse, kömegımızdı körsetuge ketärı emespız... Men osyǧan deiın de aityp kelgenmın, qazır de sol sözımdı qaitalaimyn: Elışılık saiasi prosessterge kelgende, äsırese sailau, referendum sekıldı halyqtyq auqymdaǧy prosessterde neitraldy qaluǧa bolmaidy. Osy joly da baqylauşylyq jasaityn toptar köp bolady jäne solai boluy tiıs. Qazırdıŋ özınde bırlı-jarym toptar mälımdemelerın jasap jatyr. Endeşe sızde taŋdau da köp. Senımdı degen bırın taŋdaŋyz. Sailaudaǧy baqylauşylyq — ädıldık pen aşyqtyqtyŋ maŋyzdy kepılı. Baqylauşylyq arqyly halyqtyŋ taŋdauy qorǧalyp, sailaudyŋ şynaiy ärı senımdı ötuıne jaǧdai jasalady.
DOS KÖŞIM, «HALYQ ÜNI» TÄUELSIZ BAQYLAUŞYLAR TOBYNYŊ MÜŞESI, SAIаSATTANUŞY
Menıŋ baqylauşy bolǧanyma biyl 29 jyl bolady. Bız 1997 jyldan bastadyq. Makaabrin degen deputat boldy, sol kısı ekeumız Qazaqstanda alǧaş ret baqylauşy boldyq. Qazır, oǧan qaraǧanda, baqylauşylardyŋ sany ösıp jatyr. Täuelsız baqylauşylar bar, partiialyq baqylauşylar bar. Köp jerde baqylauşylar daiyndalyp jatyr. Sebebı men üş-tört ūiymnyŋ baqylauşylaryn daiyndauǧa atsalysyp jatyrmyn.
Jalpy alǧanda, baqylauşylardy daiyndau baǧytynda şamamyz kelgenşe jūmystarymyzdy jasap jatyrmyz. Baqylauşylar tek öz jūmysynyŋ män-jaiyn bıluımen ǧana şektelmeidı. Sebebı baqylaudan keiın sailauǧa qatysty türlı ūsynystar boluy mümkın.
Men ötken sailauda, 15 nauryzda, baqylauşy boldym. Sol jerde körgen bır mäselemızdı aityp, ony ūsynys retınde berdık. Kelgen sailauşylardyŋ köbısı biulletenderın qoldaryna alyp, urnanyŋ janynda suretke tüse bastady. Körgen şyǧarsyzdar. Sūrasaq, olar: «Bız biudjettık ūiymdardyŋ jūmysşylarymyz, bızge basşylyq esep jıberıŋder dep aitty», – deidı. Būl jaǧdai sailau prosesın būzuǧa äkeluı mümkın.
Bıreudı äkelıp, mäjbürlep dauys bergızu boldy dep naqty aita almaimyn. Bıraq soǧan ūqsas jaǧdailar kezdestı. Endı jaŋa sailauda biulletendı suretke tüsıruge, eşkımge foto jıberıp, esep beruge bolmaidy. Bız biulletendı ūstap, urnanyŋ janynda fotoǧa tüsuge bolmaityny turaly ūsynys aitqan edık. Būl ūsynysymyzdy jartylai bolsa da tyŋdady dep oilaimyn.
Sailaudy baqylau arqyly bız sailau zaŋyn jaqsartuǧa, sailaudyŋ ädıl ötuıne mındettı türde äser ete alamyz. Osyny ūmytpauymyz kerek. Sonymen qatar bız jyl saiyn seminarlar ötkızıp, sailau zaŋdaryn, sailau kezınde boluy mümkın türlı zaŋ būzuşylyqtardy tüsındıremız. Praktikalyq mäselelerdı talqylaimyz.
Bızdıŋ tobymyz qazır ekı mäselenı qarastyryp otyr. Bırınşıden, barlyq baqylauşylarǧa arnaiy bloknot berıledı. Onda qalai baqylau kerek, dauys beru uaqytynda nenı eskeru qajet jäne eŋ bastysy, dauystardy sanau kezınde qalai baqylau jasau kerektıgı körsetıledı.
Qazır bärımızde telefon bar. Sondyqtan telefonǧa arnaiy nūsqaulyq daiyndadyq. Ärbır baqylauşy telefon arqyly özıne qajettı zaŋdarmen tanysyp, qalai jūmys ısteu kerektıgı jönındegı aqparatty ala alady. Qysqasy, bız jyl saiyn täjıribemızdı molaityp, jūmysymyzdy jetıldırıp kelemız.
Men ünemı aitamyn: Qazaqstandaǧy sailaudyŋ qalai ötetının, äsırese jastardyŋ saiasi proseske qalai qatysatynyn bılu maŋyzdy. Sebebı sailaudy öz közımen körgen adamnyŋ saiasatqa degen közqarasy özgeredı. Sailau ädıl öttı me, ädıletsız öttı me – sony öz közımen körıp, özı baǧa beredı. Mūnyŋ bärı adamnyŋ közın aşyp, oi-sanasynyŋ damuyna äser etedı.
ERMŪRAT BAPİ, «HALYQ ÜNI» TÄUELSIZ BAQYLAUŞYLAR TOBYNYŊ MÜŞESI, SAIаSATTANUŞY
Baqylauşylyq mäselesı öte maŋyzdy. Dos Köşım öz sözınde aitqandai, baqylauşylyq mektebınen ötken azamat erteŋgı künı qoǧamnyŋ sanaly, belsendı tobyna ainala alady.
Esterıŋızge salsam, 2019 jylǧy sailauda täuelsız baqylauşylar paida bolyp, aiaq astynan ülken qozǧalys qalyptasty. Oǧan deiın «täuelsız baqylauşy» degen atau bolǧanymen, qor retınde jūmys ıstegen ūiymdar bolǧan joq. Keiın būl bastama bükıl Qazaqstan boiynşa keŋınen taralyp, täuelsız baqylauşylar ūiymdary paida boldy. Būl azamattyq belsendılıktıŋ jaŋa bır kezeŋı boldy. Sol kezde täuelsız baqylauşylar bırneşe topqa bölınıp kettı. Bıraq qoǧamda ülken sılkınıs boldy.
Tarihqa köz jügırtsek, 2005 jylǧy prezidenttık sailauda qoǧamdaǧy oppozisiialyq küşter bırıgıp, bıryŋǧai kandidat ūsynǧan kezde ülken baqylauşylyq jūmys jürgızıldı. Qazaqstannyŋ 57 paiyzy baqylauşylarmen qamtyldy. Būl belgılı bır kandidattyŋ sailaudan ötken-ötpegenın anyqtau maqsatyndaǧy müddelı qozǧalys boldy.
Al qazırgı täuelsız baqylauşylardyŋ maqsaty – eşqandai jeke müdde emes. Mūndaǧy basty müdde – sailaudyŋ ädıldıgı men aşyqtyǧy. Ädılet partiiasy ma, «Respublika» ma, «Aq jol» ma – kımnıŋ jeŋıp jatqany maŋyzdy emes. Eŋ maŋyzdysy – urnaǧa tüsken biulletenderdıŋ ädıl ärı taza sanaluy.
Sondyqtan qoǧam būl mäseleden şet qalmauy kerek. Mümkındık bolǧan jaǧdaida azamattar sailau prosesıne aralasuy qajet. Onyŋ üstıne Qūryltai arqyly elge jaŋa baǧyt kelıp jatyr. Būl – saiasi jüienıŋ jaŋa kezeŋı dep aituǧa bolady.
BAQYTJAN BŪQARBAI, «HALYQ ÜNI» TÄUELSIZ BAQYLAUŞYLAR TOBYNYŊ MÜŞESI, SAIаSATTANUŞY
Bız qazır elımızde bolyp jatqan taǧdyrşeştı reformalardyŋ kuäsı bolyp jatyrmyz. Özderıŋız bılesızder, Konstitusiia qabyldandy. Jaŋa instituttar men jaŋa qūrylymdar qalyptasa bastaidy. Sol alǧaşqy instituttardyŋ bırı – Qūryltai sailauy.
Ärıptesterım aitqandai, sailaudyŋ aşyq ötuı jäne zaŋ talaptaryna sai ūiymdastyryluy maŋyzdy. Al aşyqtyq mäselesı bükıl qoǧamnyŋ moinynda dep aituǧa bolady. Būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ ökılderı de sailaudyŋ aşyq ötuıne tıkelei atsalysa alady. Būl saiasi prosess bolǧandyqtan, baqylauşylardyŋ rölı de maŋyzdy.
Qazır kelıp jatqan jas buyn üşın osyndai prosesterge aralasu – ülken mümkındık. Bız jastarǧa osyndai täjıribe berıp, olardyŋ saiasi sauatyn arttyruǧa üles qosa alamyz.
