«Qaitalaǧan dert jaman, qaita būzǧan sert jaman», - araǧa ai salmai jatyp Batys Qazaqstanda 199I jylǧy Oral köterılısınen soŋ oblys halqyn eleŋ etkızgen bır oqiǧa taǧy qaitalandy.
1991 jyly qazannyŋ 18-künı Oral oblysy Jalpaqtal audany «Aqköl sovhozynda halyq ereuılge şyqty. Audannyŋ ortalyǧyna 4 myŋdai adam jinaldy.
Oqiǧa bylai bolǧan edı. Audan basşylary halyqtyŋ kelısımınsız tu syrtynan 4 myŋ ga jerın syrttan kelgen Saratov qalasynyŋ «Narat» aksionerlık qoǧamyna «sauyqtandyru ornyn salady» degen syltaumen 60 jylǧa satyp jıberedı. Audandyq “Qazaq tılı” qoǧamynyŋ ol kezdegı töraimy būqaraǧa belgılı aqyn qyzymyz Dariǧa Mūştanova edı.
«Qonaq kelse qūt, qaraqşy kelse jūt», älgı pysyqailar alǧan jerlerın sauyqtandyru emes, aŋ-qūsyn, qabanyn atyp, balyǧyn aulaityn jeke qoryqtaryna ainaldyryp, bır künde audan halqynyŋ eŋ şūraily jerlerı özenı men ainala toǧaiyna qoja bolyp şyǧa keledı. Basynǧandary sonşalyq, aŋ-qūsyn, balyǧyn Reseiıne tasyp qaryq bolyp jatady. Tıpten bara-bara kölge kelgen malyn ürkıtıp, audan halqyn da jolatpai, myltyqpen atyp qua bastaidy. Olardyŋ mūnysy bır kezderde otarşyldaryŋ aŋ ornyna jazyqsyz qazaqtardy myltyqpen atyp quǧandai basynu edı. Aitatyndary: «Būl jer - Reseidıkı, bızge satylǧan. Endıgı qojasy - bız» - degenge deiın barady. Kelımsekterdıŋ basynuy jergılıktı halyqtyŋ yza-kegın oiatyp, aşyndyrsa kerek. Mūnyŋ arty jergılıktı jastar men kelımsekter arasynda töbeleske ūlasyp, adamdar jaraqat alyp, auruhanaǧa tüsken qandy oqiǧalarǧa jalǧasady.
Ekologiialyq, demografiialyq jäne özge de zardaptarǧa aparyp soqtyruy mümkın kez-kelgen käsıporyndar qūru, onyŋ tabiǧi resurstaryn paidalanu tek jergılıktı halyqtyŋ kelısımımen ǧana şeşilui tiıstıgı, sondai-aq audan, auyl şeŋberındegı tabiǧi resurstar onyŋ suy, orman, januarlar düniesı jergılıktı halyqtyŋ tabys közı bolyp tabylatyny jäne ony igeru men ielenude audan halqy basym mümkındıkke ie ekendıgı jer turaly Kodekstıŋ 10-şy, 31-şı baptarynda anyq jazylǧan. Osyndai basym qūqyqtarǧa ie bola tūra, audan basşylarynyŋ zaŋdy belden basyp, halyqtyŋ tu syrtynan barmaq basty kelısım jasap, jerdı kelımsekterdıŋ qanjyǧasyna bailap, beru qylmyspen parapar edı. Qyrküiekten keiın oqiǧanyŋ būlai ekınşı ret qaitalanuy oblys, audan basşylaryna ärine, oŋai soqpady. Olar halyqtyŋ syn tezıne ūşyrap jatty.
«Azat» qozǧalysy būl mäselenı qyrküiek oqiǧalarynan bölıp qaramaityndyǧyn aityp, qoǧamdyq ahual odan ärı uşyǧyp ketpei tūrǧanda, «tekseru komissiiasyn» qūru qajettıgın sūrady.
Qoryta aitqanda, qaşan Qazaqstanda otarsyzdanu saiasaty tübegeilı jüzege asyp, ony jüzınde ǧana emes, ıs jüzınde de öz jerıne tolyqqandy ūlt retınde eş kümansyz jäne alaŋsyz ie bolmaiynşa, jer mäselesınde ekonomikalyq, äleumettık. ūlttyq, saiasi, aimaqtyq erekşelıkterı mūqiiat eskerılıp eşqandai dau-damai, qaqtyǧystarǧa jol bermeitın mehanizmı naqtylanbaiynşa, jerdı satu mäselesı kün tärtıbıne qoiyluǧa tiıs emes. Bır oqiǧadan keiın jer dauynyŋ ekınşı ret qaitalanuy «saiasi arandatuşylyq» dep tüsınemız. Jerdı satu eldı satumen bırdei. Ūltaraqtai jer satyp, ūlttyq ūiany būzuǧa baǧyttalǧan äreket zaŋmen jazalanuy tiıs edı.
Būl kezde audanda dau ülken halyq tolqularyna ūlasyp, sol köterılıstıŋ bastauyna D.Mūştanova jetekşılık etken audandyq Qazaq tılı qoǧamy belsendılerı jürdı.
Keşe ǧana kazaktardyŋ «jer bızdıkı» dep, avtonomiia jariialamaq bolǧan qoqan-loqqysynan äreŋ qūtylyp, endı aşuy tarqai bastaǧan halyqqa būl öktemdık jaidyŋ oǧyndai äser ettı. Mümkın būl jergılıktı äkımderdıŋ audandy ekonomikalyq daǧdarystan şyǧarudyŋ özderınşe oilap tapqan ūtymdy praktikalyq joly bolar, al kelımsekterdıŋ oiy kerısınşe bolyp, maqsaty jer satyp alyp, ony bazar pūlyna ainaldyru, paida tabu emes, tüp dämesın bürkemelep «kökeiımızdı köptıŋ közı şalyp qalmaǧai edı», - degen qauıpten tuyndaǧan ekınşı bır saiasi ärekettıŋ bastauy - bolyp şyqsa qaitpekpız? Audan basşylarynyŋ jerdı paidalanudaǧy jıbergen öreskel būl qatelıkterı qalai bolǧanda da jer dauyn tuǧyzǧan qareket boldy.
Jalpaqtal oqiǧasyn halqymyzdyŋ aitysker aqyny Dariǧa Mūştanova bylai dep eske alady: «...Halyq u-şu. Bastyqtar qamalyp ışte otyr. Bır kezde qazaqtyŋ qamyn oilaityn «Qazaq tılı» qoǧamy qaida? - dep, el maǧan şüiıldı. «Nege şaqyrmaisyŋ? Äkımderge elmen tıldes dep nege aitpaisyŋ?» - dep jatyr. Osy kezde Şalabaev ta maşinasymen kelıp toqtai qalyp edı, halyq ony ışke kırgızbei ortaǧa aldy. Jan-jaqtan aşuly sözder, sūraqtar borady.
«Aqköldegı» ereuıldegı jūrtşylyqtyŋ bırazy Jalpaqtalǧa da jetıp ülgergen eken. «Mūnda kelıp ne der eken dep, ädeiı keldık» dep olar jür. «Halaiyq, abyrjymaŋdar jerdı satqan eşkım joq. Men qazır sızderge tüsındıreiın, jana ǧana «Aqkölge» baryp, ondaǧylarǧa tüsındırıp, taratyp keldım. Azǧantai şoǧyr ǧana, olar da tarady», - dep äŋgıme bastai bergen äkımge qarai art jaqtan tas zu ete qaldy. Älı esımde, Şalabaevtyŋ qasynda tūrǧan ūzyn boily bır apaidyŋ maŋdaiyna baryp tas sart ettı. Şekesınen qan saulaǧan apai alaqanyna sürtıp aldy da, ony Şalabaevtyŋ üstı-basyna jaǧuǧa tap berdı. «Būl tas maǧan emes, saǧan közdelgen! Mä, saǧan jer satu, mä, saǧan el satu» dep, basqa-közge töpep jür. Oryndyǧynan sekırıp tüsken äkımımız «apalap» bas sauǧalap jatyr. Yzaǧa bulyqqan köpşılık Şalabaev kelgen soŋ, mysyq tabandap syrtqa şyqqan äkımder tobyna tap berdı. Sol sätte köpşılıktıŋ aiaǧynyŋ arasymen qaşyp bara jatqan Şalabaevty körıp qaldym.
İiu-kiiu aiǧai. Milisionerler de aralasyp jür. Äzer Alla dep, halyqty söz tyŋdauǧa köndırıp, «erteŋ mitingıge rūqsat alaiyq, sodan soŋ osy jerde jinalyp, söilesermız» dep mämılege keldık. Uşyǧyp alǧan jūrtşylyq «eşkımge senbeimız», "osy jerden taramaimyz Aldaidy būlar!» dep şulap jatyr. Aqyry «Jer iesı - halyq» dep ereuılge at qoiyp, özderı sengen toǧyz adamnan ştab-komitet qūrdy. «Qazaq tılınıŋ» qazaq tılı ekenı ras bolsa, qyzmetımızge jür!» degen ämırmen menı sol ştabtyŋ jetekşısı etıp bekıttı. El jailap-jailap tarady. Al bız, älgı toǧyzymyz, oblystyq keŋes jäne atqaru komitetınıŋ töraǧasy N.Esqalievke, oblystyq «Oral öŋırı» gazetıne, oblystyq televideniege män-jaidy baiandap, jedelhat joldap, erteŋ mitingıge katysuǧa şaqyrdyq.
Erteŋgı bastalǧan mitingte audan basşylary kezek-kezek söz alyp, öz qylyqtaryn tüsındırse, qarapaiym azamattar olardyŋ elge jasal otyrǧan älımjettıkterın, ädıletsızdıkterın betterıne soǧyp, soiyp jatty. «Kündelıktı tūrmystaǧy astamşylyqtaryn az bolǧandai, jerımızge nege qol saldyŋdar? «Alpys jylǧa jalǧa aldyq, būl jer bızdıkı, balyǧy da, qūsy da, şöbı de bızdıŋ bilıkte jolamandar!» - dep myltyq atyp, quyp jürgen Reseilıkter endı alpys jyldan keiın ūrpaǧymyzdy tügel būl jerden quyp şyqpai ma?..»
Sol künı erteŋnen qara keşke deiın sozylǧan mitingıde halyq ışten tynǧan aşu-yzasyn bır-aq aqtardy. «Jer dauy» degennıŋ jolyndaǧynyŋ bärın qoparatyn özektı jara ekenın men sol künı tüsındım. Söitıp, qapelımde qanşa qinalsa da, qozǧalmaityn halyqtyŋ «jer degende» jany küietınıne kuä boldym. Qazaqta «jerıŋ tarylmasyn» degen söz bar. Babalardan qalǧan darhan mūra - jazira jerge äbden bauyr basqan, keŋdıkke üirengen qazaq, üşın mäsele Jer-Ana eken. Söitıp, halyq mūny däleldep, jer-suyn, şabyndyǧy men emdık sorlaryn qorǧap qaldy. «Aqköl - ana, anasyn satqan bala elge pana bolmaidy» degen bolatyn sol joryqta jaulyqtaryn tu etıp alǧa şyqqan Analar» - dep jazdy D.Mūştanova özınıŋ estelıgınde.
Nätijesınde Jalpaqtal oqiǧasyn zertteitın komissiia qūryldy. Halyqtyŋ talabymen qūrylǧan Oblystyq keŋes janyn qūrylǧan tekseru komissiiasy audan basşylary Qazaq KCP jer kodeksınıŋ 3-şı jäne 48 babynyŋ 2-şı tarmaǧyn tıkelei būzǧan. Osy mäselege bailanysty alynǧan şeşımder halyqtyŋ kelısımınsız jürgızılgen degen qorytyndyǧa kelıp, audan basşylary ornynan bosatyldy. «Osy oqiǧalardyŋ taǧylymy qandai» degen sūraqqa: «...qazırgıdei kürdelı, kiyn kezde öte saq bolǧan dūrys. Halyqtyŋ pıkırın, oiyn, müddesın, äsırese zaŋ talaptaryn jaqsy bılu, osyǧan sai qimyl jasau kerek. Al, Jalpaqtaldaǧy jaida, osy eskerılmegen», - dep qorytyndylady oblystyq keŋes qūrǧan komissiia töraǧasy memlekettık-qūqyq bölımınıŋ meŋgeruşısı A.Jamanbaev («Oral öŋırı» 29.10.1991).
Jalpaqtaldaǧy būl köterılıs te 1991 jylǧy Oral köterılısınıŋ bır paraǧy bop tarihqa endı. (Qaraŋyz: 1991, qyrküiek - “Oral oqiǧasy” kıtaby, 2001 jyl. 216-217-218-219-220-221 bet).
