«Köşe şyǧarmaşylyǧyna» arqau bolǧan beineler men graffitiler ekıūdai küide qaldyrady. Būl öner me, älde vandalizm me? Zaŋda qalai qarastyrylǧan?
Soŋǧy jyldary Astana aitarlyqtai türlenıp, jaŋa kelbetke ie boldy. Qabyrǧalar men köpırasty keŋıstıkterdegı muraldar, türlı-tüstı beineler köz quantady. Bastapqyda būl jaŋaşyldyq qala men tūrǧyndar arasyndaǧy öner arqyly ornaǧan bailanys siiaqty edı. Bıraq bügınde sol ündestık bırtındep joǧalyp barady. Sebebı vandalizm degen jabaiylyq önerdıŋ būl salasynda ainalyp ötpedı.
Esıl özenın jaǧalai jürseŋız, nemese Euraziia ūlttyq universitetınıŋ maŋyndaǧy köpır astymen ötseŋız däl osyndai tūrpaiylyqtyŋ kuäsı bolasyz.
Al myna şimai-şatpaqty körgende erıksız köŋıl qūlazidy. Eldıŋ bas qalasynda emes, būzaqylar bas qosatyn iesız aumaqta jürgendei bolasyz.
Būryn mūnda maǧynasy bar graffitiler köp bolatyn. Jas suretşıler äkımdıkpen aqyldasyp, sūr betonǧa är beruge tyrysqan edı. Al qazır sol qabyrǧalar beibereket jazular men tüsınıksız taŋbalarǧa tolyp ketken. Üstı-üstıne jaǧylǧan şimailar qalanyŋ ruhyn, kelbetın joǧaltqandai äser qaldyrady.
Vandaldardyŋ betımen ketkenı sonşa Euraziia Ūlttyq universitetı aumaǧyndaǧy köpır maŋyna boiaudyŋ jaǧymsyz iısı sıŋıp qalǧan. Keibır jerlerde ǧana graffitilerdıŋ bastapqy mazmūny baiqalady. Ärı qarai retsız şimai men dörekı jazular közge tüsedı. Solardyŋ arasynda sportşy beinesı salynǧan qabyrǧa bar, ony da būzaqylar büldırıp ketken.
Būl “köşe şyǧarmaşylyǧy” men “jabaiy mädeniet” arasyndaǧy aiqas strit-art qauymdastyǧy ökılderınıŋ de janyna batady. SCAPE laqap atymen tanylǧan graffiti-suretşı būl turaly öz pıkırın bylai bıldırdı:
«Bızdıŋ qauymdastyqta özara tüsınıstık pen syilastyq basty orynda. Bız bır-bırımızdıŋ eŋbegın baǧalap, öz oiymyzdy jetkızgende özgenıŋ jūmysyna tiıspeuge tyrysamyz. Är suretşınıŋ özındık qoltaŋbasy bar, sol erkındıkke qūrmetpen qarau maŋyzdy dep esepteimın. Al tarihi nysandar men qoǧamdyq maŋyzy bar oryndarǧa suret salu şyǧarmaşylyq emes, mädeni sananyŋ tömendıgı dep sanaimyn»
SCAPE siiaqty suretşıler üşın özara qūrmet – basty qaǧida. Al daiyn surettı şimailap, qala kelbetınde özınıŋ jaǧymsyz ızın qaldyru mädeniet pen jauapkerşılıktıŋ joqtyǧyn bıldıredı.
Onda öner men vandalizmnıŋ aiyrmaşylyǧy nede? Aiyrmaşylyq adamnyŋ nietı men közqarasynda jatyr. Naǧyz graffiti oiy men mazmūny bar öner, al vandalizm sol önerdıŋ mänın joiatyn beibereket qimyl. Bırı qalamen bailanys ornatqysy kelse, ekınşısı ony özıne baǧyndyrǧysy keledı.
Graffiti resmi türde zaŋsyz äreket bolyp sanalsa da, soŋǧy jyldary oǧan degen közqaras özgere bastady. Qalanyŋ kei audandarynda arnaiy bölıngen qabyrǧalar men alaŋdar paida bolyp, onda suretşıler öz ideiasyn erkın jetkıze alady. Mūndai keŋıstıkterde şyǧarmaşylyq pen tärtıp üilesım tauyp, qala mädenietınıŋ jaŋa tynysy aşylǧandai bolady.
Alaida soŋǧy uaqytta būl tepe-teŋdık jiı būzyluda. Äkımdık kelısımımen salynǧan muraldar men graffitilerdıŋ üstın şimailaityndar sany ökınışke qarai artpasa, kemımei tūr. Urbanist Elnar Bazykennıŋ pıkırınşe, mäselenı şeşu üşın adamdarǧa öz oiyn erkın jetkızetın zaŋdy ärı aşyq keŋıstık ūsynu kerek.
«Kez kelgen strit-art tuyndysy mäŋgılık emes, ol belgılı bır uaqytqa ǧana arnalǧan. Eger bır suret bülınse, ony qaita boiap, jaŋasyn saluǧa bolady. Bızde bolaşaqta kez- kelgen adam, tıptı käsıbi suretşı bolmasa da, öz ideiasyn erkın jetkıze alatyn arnaiy zaŋdastyrylǧan alaŋ jasau jospary bar», - deidı ol.
Mūndai bastamalar vandalizmnıŋ aldyn alyp qana qoimai, qala men tūrǧyndar arasyndaǧy mädeni bailanysty küşeitedı. Bıraq keibıreuler älı de ony elemei, ǧimarattar men daiyn jūmystardyŋ üstınen öz taŋbasyn qaldyrady.
Psihologtardyŋ pıkırınşe, mūndai qylyq köbıne özın körsetuge, nazar audartuǧa ūmtyludan, qoǧamnan bölektenu sezımınen tuyndaidy. Keide ış pysudan, keide qarsylyqtan boluy da mümkın. Bıraq tüptep kelgende būl ortaq keŋıstıkke degen nemqūrailylyqtyŋ, mädenietsızdıktıŋ körınısı. Mūndai erkındık ortaq keŋıstıktı menşıkteudıŋ, öz ambisiiasyn basqanyŋ eŋbegınen joǧary qoiudyŋ belgısı.
Mäsele tek elordamen şektelmeidı. Burabai öŋırınde de tabiǧi eskertkışterge qol sūǧu jiılegen. Köl jaǧasyndaǧy tastardyŋ betı turister men demaluşylardyŋ şimai-şatpaǧyna tolyp ketken. Su üstınde tūrǧan äigılı Jūmbaqtas ta vandaldardyŋ mazaq alaŋyna ainaldy. Köptegen jazulardyŋ qalyŋdyǧy bır santimetrge deiın jetken. Saldarynan olardy öşıru oŋai bolmai tūr. Mamandardyŋ aituynşa, tastaǧy taŋbalardy tolyq joiuǧa tıptı bırneşe jyl uaqyt ketedı eken.
Ūlttyq park qyzmetkerlerıne tastardaǧy taŋbalardy qolmen öşıruge tyiym salynǧan, sebebı būl tabiǧi qabatty zaqymdaidy. Himiialyq erıtındıler de ekojüiege ziian. Sol sebeptı park tabiǧatqa qauıpsız qūrǧaq vakuumdyq ädıs qoldanatyn arnaiy qūrylǧy satyp alǧan. Mūndai jūmystar qosymşa şyǧyndy qajet etedı. Vandaldardyŋ jazulary men ızderın joiu üşın bölınetın qarjy tabiǧatty qorǧau men infraqūrylymdy damytuǧa jūmsaluy tiıs edı, bıraq endı būl qarajat ziiandy äreketterdıŋ saldaryn joiuǧa ketıp jatyr.
Osyndai äreketter qoǧamda graffiti men vandalizm arasyndaǧy şekarany aiqyndap, zaŋdy jäne zaŋsyz şyǧarmaşylyqtyŋ arajıgın ajyratu qajettıgın körsettı.
Qylmystyq kodekstıŋ 294-babynda ǧimarattar men qūrylystardy, eskertkışter men özge de nysandardy jazularmen, surettermen nemese basqa da jolmen zaqymdau vandalizm dep körsetılgen. Mūndai qūqyq būzuşylyq üşın aiyppūl, tüzeu jūmystary nemese elu täulıkke deiın qamau qarastyrylǧan. Al eger äreket bırneşe adammen bırlesıp, ne jekköruşılık nietpen jasalsa, üş jylǧa deiın bas bostandyǧynan aiyru jazasy qoldanylady.
Vandalizm är elde ärtürlı jolmen şeşımın tabady. Mysaly, Singapurda būzaqylyq nemese kelısımsız jazular zaŋmen qataŋ retteledı. 1966 jyly qabyldanǧan “Vandalism Act” erejesı boiynşa, qoǧamdyq nemese jeke nysandarǧa rūqsatsyz suret salu qylmys bolyp sanalady. Būryn mūndai äreket üşın qamşymen soǧu jazasy qoldanylǧan, bügınde būl şara sirek bolsa da, zaŋda älı bar. Qazır köbıne aiyppūl men türme jazasy berıledı.
Kei elderde vandalizm zaŋ arqyly qataŋ rettelse, bızde būl mäsele mädeni közqaras pen ortaq jauapkerşılık arqyly şeşıluı kerek degen tüsınık qalyptasyp keledı.
Elımızdıŋ köptegen qalalarynda vandalizm körınısterı jiı baiqalady. Qabyrǧalar men ǧimarattardaǧy jazular öşırılıp jatsa da, ornyna jaŋalary paida boluda. Äkımdık tarapynan baqylau küşeitılıp, zaŋmen şekteu qoiylǧanymen, mäsele tübegeilı şeşılgen joq. Būl tek tärtıp pen erejenıŋ emes, adamdardyŋ mädeni közqarasynyŋ körsetkışı. Qala keŋıstıgıne degen jauapkerşılık är tūrǧynnyŋ özınen bastalady. Eger sol tüsınık qalyptaspasa, boiaular ketse de, beiqamdyqtyŋ ızı qala beredı.
Ämina Ädıljan
