Erekşe qajettılıgı bar adamdardy (mügedektıgı bar azamattardy) qoldau – äleumettık saiasattyŋ ǧana emes, adam qūqyqtaryn qamtamasyz etudıŋ maŋyzdy baǧyty. Qazırgı taŋda älemde 1 milliardtan astam adam mügedektıkpen ömır süredı. Būl turaly World Health Organization mälımetınde körsetılgen. Iаǧni, älem halqynyŋ şamamen 16 paiyzy belgılı bır deŋgeide densaulyq şekteuıne ie.
Qazaqstanda da būl mäsele özektı. Eŋbek jäne halyqty äleumettık qorǧau ministrlıgınıŋ 2024 jylǧy deregıne säikes, elde 700 myŋnan astam mügedektıgı bar adam tırkelgen. Būl – jalpy halyqtyŋ şamamen 3–4 paiyzy. Olardyŋ ışınde 100 myŋnan astamy – balalar. Mūndai statistika inkliuzivtı saiasattyŋ maŋyzyn aiqyn körsetedı.
Mügedektıgı bar adamdardyŋ qūqyqtaryn qorǧau halyqaralyq deŋgeide de bekıtılgen. 2006 jyly qabyldanǧan United Nations-nyŋ Mügedekterdıŋ qūqyqtary turaly konvensiiasy teŋ mümkındıkter qaǧidatyn alǧa qoiady. Qazaqstan būl qūjatty 2015 jyly ratifikasiialady. Soǧan säikes elde kedergısız orta qalyptastyru, inkliuzivtı bılım beru jüiesın damytu, jūmyspen qamtuǧa qoldau körsetu şaralary qolǧa alyndy.
Soŋǧy jyldary infraqūrylymdy beiımdeu jūmystary küşeidı. Resmi derek boiynşa, äleumettık jäne kölık infraqūrylymynyŋ myŋdaǧan nysany beiımdelgen. Degenmen sarapşylardyŋ aituynşa, barlyq ǧimarattardyŋ tolyq qoljetımdılıgı älı qamtamasyz etılmegen. Äsırese auyldyq jerlerde mäsele özektı küiınde qalyp otyr.
Bılım beru salasynda inkliuziia saiasaty keŋeiıp keledı. Qazırgı taŋda köptegen mektepterde erekşe bılım beru qajettılıgı bar balalar üşın jaǧdai jasalǧan. Arnaiy pedagogtar men assistentter instituty damyp keledı. Būl balalardyŋ qoǧamnan oqşaulanbauyna mümkındık beredı.
Jūmyspen qamtu da maŋyzdy mäsele. Zaŋnamaǧa säikes, ırı käsıporyndarda mügedektıgı bar azamattarǧa arnalǧan kvota qarastyrylǧan. Alaida ıs jüzınde olardyŋ tūraqty jūmysqa ornalasu deŋgeiı älı de tömen. Sondyqtan käsıbi daiarlau, onlain jūmys formalaryn damytu, äleumettık käsıpkerlıktı qoldau özektı bolyp otyr.
Erekşe qajettılıgı bar adamdardy qoldau – tek äleumettık kömek körsetu emes, teŋ qūqyq pen teŋ mümkındık beru. İnkliuzivtı orta qalyptastyru arqyly ǧana qoǧam şynaiy ädılettı ärı ornyqty bola alady.
