Üimen japsarlas tūrǧyzylǧan lapas astynda taŋerteŋnen berı noqta örıp otyr edı, bır kezde qaqpa esıgı sart ete tüstı de, bırınşı synypta oqyp jürgen kışkentai nemeresı Marat «Ma-ma! Ma-ma!» dep aŋyrai kırdı. Peşke nan jauyp jatqan anasy Mänsiä balasyna qarai tūra jügırdı.
– Ne? Ne boldy saǧan? – dep, balasyn qūşaqtai alyp, jasyn sürtıp jatyr.
– Analar... – dedı bala sūq sausaǧymen mektep jaqty nūsqap.
– Kımder?
– Telmūrattar.
– Telmūratyŋ kım?
– Ötegen atanyŋ.
– E – e! Sol ma? Ol ne ıstedı saǧan?
– Olar menı «şalaqazaq» dedı. «Taza qazaq emessıŋ» dedı.
– «Şalaqazaǧy» nesı?
– Bılmeimın, – dep öksıdı Marat, – Ana Telmūrat «ket!» dep, qūiryǧymnan bır teptı.
– Ol senımen bırge oquşy ma edı?
– Joq. Üşınşıde.
– Oi-büu! Dap-dardai bala eken ǧoi. Jä, jylama. Ataŋ onyŋ sazaiyn beredı. Jür üige! – dep balasyn jetelei jönelgen Mänsiänıŋ türı tütıgıp, öŋı talaurap ketıptı.
– «Şalaqazaǧy» nesı?! Senıŋ äkeŋ de – qazaq, şeşeŋ de – qazaq! – dep būrqyldap bara jatyr.
Is üstınde otyrǧan Zärıp melşidı de qaldy. Örıp otyrǧan noqtasy oŋ qolynda salbyrap tūr. Ekı közı bır nüktege qadalǧandai meŋıreie qaraidy. «Şalaqazaq! Şalaqazaq» dep jybyrlaidy erınderı.
Baiaǧy jas kezınde özıne «sen – şalaqazaqsyŋ» degen kım edı osy? Kım?.. E-e, Toqan marqūm eken ǧoi. Ol kısı auyldyŋ täp-täuır aqsaqaly siiaqty edı, sol sözdı būǧan qalai aitty eken? Bır sözdıŋ yŋǧaiyna qarai külıp aitty ma, äiteuır, būl da säl renjıgendei bolyp jürıp, artynan ūmytyp ketken. Sonda... Sonda osy bır janyna jaqpaityn jaman atau aldynan taǧy şyqqany ma?..
Zäkır jasap otyrǧan şaruasynyŋ toqtap qalǧanyn endı baiqan, qolyndaǧy noqtany öre bastady. Qamşy men noqta-jügen öru sonau jas kezınen berı äkesınen üirengen käsıbı edı. Sondyqtan bolar, örım örgende qoly qolyna jūqpai, sausaqtary köz ılıspes jyldamdyqpen lypyldap tūrǧany. Mūnyŋ ataqty örımşı ekenın bärı bılgen soŋ, osy töŋırektegıler bırınen keiın bırı kelıp tapsyrys berıp jatqandary.
Degenmen, sonou jetpısınşı jyldardyŋ mamyrajai uaqytynda osy jūrt attan da, atarbadan da alystap, şetınen tehnikaşyl bolyp kettı ǧoi. Sol kezderde būǧan jügen-noqta, ömıldırık, qūiysqan jasatatyndar da azaia bastady. Qamşy ördıretınder tıptı siredı. Oǧan opynǧan būl da joq, şopyrlyq jūmystan, bastyq tasudan onsyz da şarşap jürgende, bıreudıŋ şaruasyn ıstep otyruǧa zauǧy da joq edı. Eŋ aqyrynda qazaq ta täuelsızdıkke jetıp bır marqaiǧanymen, qaptaǧan tehnikadan aiyrylyp, qanatynan qaiyrylǧan qūstai boldy da qaldy. Malmen ǧana kün körıp otyrǧan elge ony baǧyp-qaǧu bırınşı orynda tūrady emes pe?! «Mal! Maldan soŋ, Qūdai, al!» deitın qazaq maldyŋ şöbı men jemı üşın jarǧaq qūlaǧy jastyqqa timei şapqylady-au, sonda! Al, şöp pen jemdı tasu üşın kölık kerek. Mıne, osy kezde at pen arbanyŋ künı qaita tudy. Jarlynyŋ jalǧyz taiyna deiın üiretıldı. Äldeqaşan qaŋsyp, künsıp qalǧan arsa-arsa arbalar qaita jöndeldı. Bır sözben aitqanda, kelmeske kettı dep jürgen eskı zaman qas pen közdıŋ arasynda qaita oraldy. El men jūrt ısterge jūmys, ışerge as tappai, tentırep ketudıŋ az-aq aldynda tūrǧanda, osy Zäkırdıŋ künı tuǧandai bolyp, tulaǧynyŋ üstınde taltaiyp otyryp, taspasyn tılıp, örımın öruge kırıstı. Tıptı, mūrnynan şanşyldy. Sıŋbıruge uaqyty joq. Öitkenı, osy maŋdaǧy jügen, noqta jasaityn jalǧyz özı bolǧan soŋ, eldıŋ bärınıŋ emınıp kelıp tūrǧany. Qūdaiǧa şükır, osy käsıbınıŋ arqasynda elden ozyp ketpese de, köşten qalǧan joq!
Aitpaqşy, ana Biǧazynyŋ bäibışesı bır ülken otyrysta: «Bızdıŋ erkekter jatypışer, jalqau bolyp kettı. Şırkın, osylar ana Zäkırdei bolsa ǧoi! Örımın örıp otyr, qyzyǧyn körıp otyr» deptı. Sol söz qazır el ışınde mätelge ainalyp ketıptı. Eldıŋ mūnysy kündegenı me, älde, qoldaǧany ma? Kım bılsın? Kündese de, qoldasa da bärıbır ǧoi. Degenmen... älgı... «şalaqazaq» degenderı... osy qazır janyna batyp-aq tūr.
Zäkır qolyndaǧy noqtaǧa üŋıle qarap otyryp, oiyna äldene tüskendei myrs etıp külıp jıberdı. Basyn şaiqap-şaiqap qoiady.
Osy noqtany jügenımen bırge örıp ber dep tapsyrǧan – özınıŋ Esbol qūrdasy. Būlardyŋ arasynan suyrylyp şyqqan jüirıktei oza şapqan jıgıt sol edı. Zoovet institutyn bıtırgen soŋ mal därıgerlıgınen bastap köp ūzamai sovhoz direktory boldy. Odan atqaru komitetınde ıstep, tez arada-aq audannyŋ bırınşı hatşysynyŋ orynbasarlyǧyna köterıldı. Ekı-üş jyldan keiın bırınşınıŋ özı bolyp otyra qaldy da, oiyna kelgenın ıstep, jūrtty qyryp kete jazdady. Onyŋ janyna jaǧatyn, tılın tabatyn bır-aq adam bar siiaqty edı. Ol – ömırbaqi sonyŋ şopyry bolǧan osy Zäkır.
Bır künı jol üstınde kele jatqanda Esbol būǧan ajyraia qarap: «Äi, doraq, sen demalys künderı üiıŋde otyryp alyp, terı ilep, taspa tıledı ekensıŋ. Örım öredı ekensıŋ. Älde, jalaqyŋ az bolyp, künıŋdı köre almai jürmısıŋ? Raikomnyŋ şafery bolyp jürıp, mūnyŋ masqara emes pe?!» dep zyqynady. «Jasymnan ädettengen daǧdym ǧoi, Esbol Ertaevich» dep būltaryp körıp edı, «Endı mūnyŋdy doǧar!» dep būiiyrdy bırınşı hatşy.
Ol şopyrynyŋ jürıs-tūrysyna, kiım kiısıne öte saq qaraityn. Künnıŋ ystyǧynyŋ özınde kostium kiıp, galstuk taǧyp jürudı talap etetın. Aiaq kiımnıŋ jylan jalaǧandai jaltyrap tūrǧanyn, şaştyŋ aluly, mūrttyŋ basuly bolǧanyn qalaityn.
Bırde mynandai bır qyzyqtyŋ bolǧany bar. Oblystyq partiia komitetınıŋ jaŋadan taǧaiyndalǧan bırınşı hatşysy būlardyŋ audanyna kele qaldy. Kele salyp audandyq partiia komitetın tık tūrǧyzyp, ekı-üş mäşinege bükıl betkeşyǧaryn mıngızıp alyp, sovhozdardy aralauǧa şyqty. Būl köktem aiynyŋ qoi töldep jatqan kezı edı. Jer ezılıp jatyr. Jerdı bylai qoiǧanda, mal qoralardyŋ ışı töbeden aqqan sumen şylqyldaǧan boq-sıdık eken. Oblystyŋ bırınşı hatşysy öte bılgır adam bolsa kerek, osylai bolaryn sezgendei, özımen bırge rezeŋke etık ala şyǧypty. Eŋ alǧaş at basyn tıregen mal qorasyna kırmei tūryp älgı etıgın kiıp ala qoidy. Ol ata qazdai qoiqandap, nökerlerın ertıp, mi batpaq qoraǧa kırdı de kettı. Nökerlerı odan bır elı keiın qalmai, saptaǧy soldattardai ılesıp jür. Zäkır jyp-jyltyr etıgın aiap jäne būl ıske qatysy bolmaǧan soŋ, keiındep qalyp qoiǧan.
Oblys hatşysy qoi qoradan qatty aşulanyp, aiqailap, zekırıp, ūrsyp şyqty. Esbol Ertaevichtyŋ arqasy aspanǧa şyǧyp, belı bükıreiıp ketıptı. Jaltyraǧan etıgı men qyry synbaityn şalbarynyŋ balaǧy da satal-satal.
Osy künnıŋ erteŋınde-aq Esbol Ertaevich özıne rezeŋke etık aldyryp, ony kölıktıŋ art jaǧyna saldyryp qoidy...
Oiǧa batyp ketken eken, «ata» degen kelınınıŋ qatqyl dauysynan selk ete tüstı.
– Ne, qaraǧym?
– Estımedıŋız be, Maratik jylap keldı ǧoi jaŋa?!
– Estıdım.
– Endeşe neǧyp otyrsyz? Şūqylanyp.
– Anau Ötegennıŋ nemeresı – Telmūrat Maratikty «şalaqazaq» deptı. «Ket!» dep qūiryǧynan teuıp jıberıptı. Būl ne sūmdyq! Būl ne qorlyq!
– E, kelın, bala balaǧa ne demeidı. Bügın töbelesedı, erteŋ tatulasady.
– Uf-f! Sız qandai atasyz?! Sız qandai namysy joq adamsyz?! «Şalaqazaq» degen jaqsy at pa?! Tıptı, kerek bolsa, bız orysşa da söilespeimız ǧoi. Qazaq tılın ūmytyp, orys tılınde söileitın qazaqtar tolyp jür ǧoi osy Qazaqstanda. Äne, «şalaqazaq» dese, solardy «şalaqazaq» desın.
– Sabyr et, kelın. Bärı ūmytylady.
– Ata! Sız otyryŋyz osylai! Men... Men özım baryp... Özım baryp, ana Telmūrat degen ūiatsyzdyŋ kökesın közıne körseteiın, şeşesınıŋ şaşyn jūlaiyn!
Qyp-qyzyl büirek betınıŋ taram-taram tamyrlary syrtyna şyǧyp ketken Mänsiia şalt būrylyp, ketuge ainalyp edı, Zäkırdıŋ jany şyǧyp kete jazdady. Ornynan atyp tūryp:
– Kelınjan! Kelınjan! Ainalaiyn! Būl dau-damaidyŋ bärın özım şeşemın! Säl sabyr et! Mıne, qazır! – dedı qatty abyrjyp. Ornynan atyp tūrǧanyn özı de bılmei qalypty.
Mänsiia myqynyn taianyp, erının tıstelep az tūrdy da, nan salyp jatqan peşıne qarai bettedı.
Keudesın kere tereŋ kürsıngen Zäkır qaitadan ısıne kırısuge yŋǧailana berdı de, kelınınıŋ aşuly jüzı köz aldyna elestei qalyp, otyrudan opa tappaitynyn tereŋ sezıngendei boldy. «Ötegen aǧaǧa baraiyn. Aqyryn-aqyryn aitaiyn» dep oilady.
Üstıne täuırleu kiımderın kiıp köşege şyqqan Zäkırdıŋ oiy – onǧa, sanasy sanǧa bölınıp keledı. Özı bara jatqan Ötegen degen kısı – bükıl auyldyŋ, auyldyŋ ǧana emes, bükıl audannyŋ syily adamy. Osy bır oily da parasatty adamnyŋ ornyqty mınezıne ǧana emes, köptegen tūrmysy naşarlarǧa jany qalmai qol ūşyn beretın jomarttyǧy men märttıgıne de el-jūrttyŋ bärı täntı.
Qarapaiym halyq tūrmaq Esbol siiaqty asyp-tasqandardyŋ özı aldynan kesıp ötken emes. Keŋes däuırınde qoi da baqqan, jylqy da baqqan mal şaruaşylyǧynyŋ bılgırı bop sanalatyn osy Ötekeŋ jas künınde oqu oqyp, bılım alsa, tym joǧarǧy qyzmetke qol jetkızetın-aq kısı ǧoi. Amal qanşa, jalǧyz äieldıŋ jalǧyz ūly bolǧan soŋ, bar küş-jügerın bılım aluǧa emes, erınbei-jalyqpai eŋbek etuge arnapty. Sırä, jetım-jesır men jarly-jaqybaiǧa jany aşyp, järdem bergısı kelıp tūratyny da özınıŋ jetım, jalǧyz öskendıgınen bolar. Taza peiılı men aq köŋılıne orai Ötekeŋnıŋ basyna Alla taǧala baqyt pen barşylyqty aiamai-aq berdı-au! Mal bailyǧyn aitpaǧanda, bas bailyǧyn aitsaŋşy! Qazır tört ūlynan on ekı nemere süiıp otyr deidı. Özı öspei qalǧan atanyŋ balasy eken, mıne, endıgı jerde Ötegen äuletı būtaǧyn keŋge jaiyp, ösıp, örkendep keteiın dep tūr. Qūdai köpsınbesın! Özınıŋ de, kempırınıŋ de densaulyqtary jaman emes körınedı. Baquat deidı. Zeinetke şyqqanyna da köp bolǧan joq-au. Öitkenı, ötegen osy Zäkırden tört-bes-aq jas ülken. Zäkır alpysqa jaŋa keldı.
Oi keşıp kele jatqan Zäkır Ötegennıŋ üiıne qalai jetıp qalǧanyn sezbei de qaldy. Esıkke endı basyn sūǧa bergende qarsy aldynan osy üidıŋ kışı kelını – Gülnūr şyǧa keldı. Qap-qara ülken közderı nūrǧa tolǧan kışkentai qaratory kelınşek:
– Armysyz, ata! – dep, bükken tızesınıŋ üstıne qos qolyn qoiyp, kürt iılıp sälem salǧanda, mūndai ıltipatqa üirenbegen Zäkır:
– Sälemetsıŋ be, qaraǧym?! Sälemet! – dep sasqalaqtap qaldy. Ekı qolyn bırdei keudesıne qoiyp, özı de iılıp tūr. Şaldyŋ būl qylyǧyna külkısı kelse de, onysyn bıldırmeuge tyrysqan Gülnūr:
– Kırıŋız, ata, kırıŋız! – dep, qalbalaqtap jatyr.
– Ataŋ üide me?
– Üide. Üide. – degen Gülnūr kenetten sūq sausaǧyn tanauyna aparyp, «tüş-ş!» dep jymiia küldı.
– İä, ne, kelın?
– Atam men apam salǧylasyp otyr.
– Ne deidı?
– Apam orden-medaldaryŋdy taq deidı, atam taqpaimyn deidı. Sız qazır taq dep aityŋyzşy.
– O, toba!.. – dep bır kürsıngen Zäkır ışke kırdı. Şal men kempır öz bölmelerınde eken. Tösektıŋ bas jaǧynda – Ötegen, aiaq jaǧynda – Baqyt bäibışe. Ekeuınıŋ ortasynda qazqatar tızılgen orden-medaldar.
– Assalaumaǧaleiküm, Ötaǧa! Esensız be, Baqyt jeŋgei?
– Uaǧaleikümässäläm! Ua, Zäken, senı de köretın kün bolady eken ǧoi! – dedı Ötegen ornynan oşaryla tūryp, – Aǧasyna sälem bere keletın ınıler de azaiyp qaldy-au bügın.
– Üi ışı men bala-şaǧa tegıs aman ba? – dep, Baqyt ta sälemdesıp jatyr.
– Äi, bäibışe! – dedı Ötegen kempırıne dauysyn kötere söilep, – Bögelme! Ait kelınge, qazan kötersın tezırek!
Kete bergen bäibışenıŋ aldyna kese köldeneŋ tūra qalǧan Zäkır: – Joq, joq, jeŋeşe. Men öte asyǧyspyn. Üidıŋ üstımen ötıp bara jatqan soŋ, kıre şyǧaiyn degenım ǧoi. Sälem bereiın, attap ketpeiın dep. – dedı de, tösek üstınde jairap jatqan orden-medaldardy iegımen nūsqap, – Mynalaryŋyz ne? – dedı.
– Oi, Zäken-au, mynau aǧaŋ qyrsyǧyp otyr. Orden-medaldaryn kostiumıne taǧyp bereiın desem, «keregı joq» dep şyr-pyr bolady.
– Ony nege taǧyp qoiaiyn dep otyrsyz?
Baqyt bäibışe jauap bereiın dep yŋǧailana berıp edı, Ötegen oŋ qolyn joǧary köterıp, söz sūraǧandai boldy.
– Mäsele bylai bop tūr, – dedı ol özınıŋ ornyna jaiǧasyp, – Sen, Zäken, otyrşy anau oryndyqqa. Kempır, sen de otyr.
Zäkır pen bäibışe jaiǧasyp bolǧan soŋ, Ötegen älde bır kelelı äŋgıme aitatyn kısıge ūqsap, tamaǧyn kenep, qabaǧyn tüiıp, säl-päl tūǧjiyp otyryp qaldy.
– Mäsele bylai bop tūr, – dedı sonsoŋ jaŋaǧy sözın qaitalap, – Baǧana maǧan oblystyq äkımdıkten bır qyz bala habarlasyty. Onyŋ aituynşa, bükıl oblysymyzdyŋ män-jaiyn, jer-suyn jäne ataqty adamdaryn paş etetın bır keramat kitap şyqqaly jatyr eken. Aty ne edı? Älgı... Ensaklapiia dei me?
– Ensiklopediia dep aitsaŋşy! – dep, Baqyt bäibışe şalyna jaqtyrmai qarady.
– İä, sol... Soǧan men de kıredı ekem. Kırgızetınderı jaqsy ǧoi. Raqmet. Bıraq onyŋ da bıraz şarualary bar eken. Älgı qyz balanyŋ aituynşa, men köptegen marapat iesı bolǧandyqtan, sony körsetu üşın, bükıl orden-medalderımdı tösıme qadap, suretke tüsuım kerek eken. Onyŋ üstıne bükıl jetken jetıstıkterım qamtylǧan qysqaşa ömırbaianymdy jazyp, ony da älgı suretımmen bırge jıberuım kerek. Suretke de tüsermın, ömırbaianymdy da älgı käzettegı balalardyŋ bırıne jazdyryp alarmyn. Bıraq, eŋ qiyn bop tūrǧany – mynau bır temır-tersekterdı kästömıme tızıp, suretke tüsu bolyp tūr. Osylardy alǧan kezımde özderı taǧyp bergende bolmasa, tıptı, ömırımde qadap körmeppın. Älgı qyz balaǧa aittym: «Osy men orden-medal taqpai-aq suretke tüsıp, sony jıbersem qaitedı?» dep. Al, ol aitady: «Ata, qyzyqsyz.Ökımet sızge sol orden-medaldardy tyǧyp qoiu üşın bergen joq, taǧyp jürsın dep berdı. Etken eŋbegınızdıŋ, tökken terıŋızdıŋ belgısı – sol» dep. Özı de bır söilegış bala eken. Anau bır joly özımızdıŋ audandyq äkımdıktegı ülken bır jiynǧa şaqyrǧanda da osy temır-tersekterdı taǧyp kel dedı. Taqpadym. «Nege taqpaisyz?» dep sūraidy bıreuler. «Sol. Taqpaimyn» dedım. Jūrttyŋ köbı estıdı. Endı bärın sausyldatyp taǧyp ap, älgı kitaptıŋ betıne şyǧyp tūrsam, jūrt aitpai ma – « Älgı taqpaityny qaida?!» dep. Özıŋ aitşy, Zäken, ūiat qoi, a?!
– Oi, Ötaǧa, sız şynynda qyzyqsyz ǧoi. Özıŋızge berılgen osynşa marapatty jūrtqa körsetuge nesıne ūialasyz? Mūndai syi-qūrmetke qanşa adamnyŋ qoly jetpei jür. Otyrmyz ǧoi, mıne, marapattyŋ bırıne de ie bola almai. Qūdai üşın, Ötaǧa, taǧyp alyŋyzşy! Suretke tüsıŋızşı bır, jarqyrap! Ötınıp otyrmyn, Ötaǧa! Ensiklopediianyŋ betınen keudesı orden-medalǧa tolyp otyrǧan sızdıŋ beineŋızdı körıp, bız de bır mäz bop qalaiyq. Söitıŋızşı, Ötaǧa!
Ötegen taqiiasyn qolyna alyp, jaltyrai bastaǧan basyn sipalap otyr. Kökşıldeu salqyn közderıne äldebır jylylyq ūialai bastaǧan siiaqty.
– Jä! – dedı bır kezde, – Qoimadyndar ǧoi. Zäken baurym, senıŋ sözıŋdı jerge tastap körmep edım.
– Bärekeldı! O, menıŋ ardager aǧam-au sol! – dep mäz bolǧan Zäkır ornynan atyp tūryp, Ötegennıŋ alpamsadai denesın qapsyra qūşaqtady. Sonsoŋ: – Al, men aiaŋdaiyn. Nan auyz tisem bolady. Jaqsylyqpen jolyǧysaiyq, – dep ketuge yŋǧailandy.
***
Zäkır Ötegennıŋ qaqpasynan şyqqannan keiın qaida bararyn, ne ısterın bılmei qaradan karap qaŋqiyp, ūzaq tūryp qaldy. Mamyr aiynyŋ maujyraǧan künı bükıl tırşılık ielerın balbyraǧan bır küige bölep tastaǧandai. Köşe boiynan tylsym tynyştyq pen erekşe bır erkındıktıŋ belgılerı andaiǧailap tūrǧandai.Tıptı, ana bır kempır aidap bara jatqan ala siyr da aiaǧyn maŋǧaz basyp, jüre-müre küiıs qaiyruda. Anda-sanda basyn şaiqap-şaiqap qoiatynyn qaitersıŋ… Öi, siyr aidap bara jatqan myna kempır Beisenbaidyŋ şeşesı emes pe? Sol kısı ǧoi! Amandaspauǧa bolmaidy!
Zäkır qalpaǧyn tüzep kiıp, jyldam basyp, kempırge jetıp aldy.
– Apa, amansyz ba? Qalyŋyz qalai?
– Kötek… bū kım? – dedı kempır közın künnen kölegeilep, – Selk ete tüstım ǧoi.
– Men – Zäkırmın ǧoi, apa. Beisenbaidyŋ qūrdasy. Sızge amandasaiyn dep.
– E-e… Şükır… Amandyq. Mynau qarasankelgır üiden şyqpaidy. Tabynnan qalyp qoiypty.
– Sız seksennen astyŋyz, iä, apa?
– E-e… Üşeuıne keldık qoi.
– Menıŋ äkem Mälıktı äbden bıletın şyǧarsyz? Erte ketıp qaldy, jaryqtyq.
– E-e… bılmei… Estek Mälık qoi.
– Estek deisız be? Ol ne degen söz?
– Bılmeuşı me edıŋ? Qazaqtar başqūrt deitın bız siiaqty halyqty «estek» dep ataidy.
– Sonda ne? … Sonda menıŋ äkem başqūrt pa? Qoiyŋyz!
– Jo-oq! Senderdı eşkım başqūrt demeidı.Bızdıŋ şal aityp otyruşy edı – būlardyŋ atalary baiaǧyda batys jaqtan… Oral dei me… sol jaqtan kelgen dep. Sodan qazaqtyn ışınde… qyz alysyp, qyz berısıp, qazaq bop ketken dep. Bıraq…
– Ne «bıraq»?
– Bıraq senderdıŋ atalaryŋdy «qazaq» demegen.
– Sonda ne degen?
– E-e, ūmytylǧan söz ǧoi.
– Aitsaŋyzşy.
– Senıŋ köŋılıŋe kele me dep tūrmyn ǧoi, – dep, kärı keiuana auzyn opyraityp küldı, – Sen de sūramaityndy sūrap.
– Joq, apa. Myna balaŋyz da alpysqa kelıp otyr, biyl. Jas emespın ǧoi. Aityŋyz.
– E-e… Ol bylai endı. Orys patşasynyŋ zamanynda qaşqan-pysqandardyŋ köbı qazaq arasyna kelıp panalaidy eken. Orystardyn özı de. Mūsylmandar tıptı köp. Solar mūnda sıŋıp ketken soŋ, qazaq bolyp ketedı eken. Degenmen, kele-kele toptasyp, ūiysyp alǧan soŋ, olarǧa «şalaqazaq» degen at qoiylypty. Tıptı, baiaǧyda myna şyǧysta «Şalaqazaq auyly» degen auyl da bolǧan dep estıdım. Ondai auyldar qazaq jerınde köp bolǧan deidı…
Keiuana alqynyp toqtady. Jasauraǧan kärı közderımen Zäkırge barlai qaraidy. Al, Zäkır bolsa, äldeqaida tesıle qarap, melşiıp qalypty.
– Zäken?
– A, apa? Estıp tūrmyn.
– Aitqanymdy ūqtyŋ ba?
– Ūqtym, apa, ūqtym. Sau bolyŋyz! Beisenbaiǧa sälem aityŋyz, – degen Zäkır aiaǧyn jyldamdata basyp, üiıne qarai bettedı. « Estek. Başqūrt. Estek. Başqūrt. Şalaqazaq» dep, dauysyn şyǧara kübırlep keledı. «Ol qai atam eken? Neşınşı atam eken? Eger ol qazaq jerıne qaşyp kelmese… men… başqūrt bolady ekem ǧoi, a?! Qūdai saqtaǧan! Qūdai saqtaǧan! Qazaq bolmai qalu sūmdyq qoi!» degen siiaqty oilar sanasyn tynymsyz tılgılep keledı. Kenetten, «Osy auyldaǧy jalǧyz şalaqazaq menmın be?» degen bır oi sanasyna sap ete tüstı. Öitkenı, älgı Toqan marqūm mūny «sen – şalaqazaqsyŋ» degennen keiın äŋgımesın ärı qarai tarqatyp, taǧy bıreu turaly aitqan siiaqty. Kımdı aityp edı, qūdai-au?
Zäkır köşe boiyna ösken alyp bäiterkke süienıp, tereŋ oidyn tübıne qarai şym batty. Özınıŋ şalaqazaq ekenın estıgen kezde on bes-on alty jastaǧy jetkınşek edı ǧoi. Jazǧy kanikul kezıŋde şöp mäşinege otyryp, pışen şauyp jürgen. Sonda, tüs kezınde, perme bastyq Toqan aǧa şöpauylǧa kelıp, şöpşılermen äŋgımelesken bolatyn. Sonda… Sonda şalaqazaqtar turaly aityp otyryp… osy Zäkırdı aitty… sodan keiın… sodan keiın… E, iä, iä, esıne tüstı. «Ana mehanik bolyp şırenıp jürgen Kökköz Mūsa da – şalaqazaq» dedı emes pe?! Söidedı! Anyq!
Zäkır auyr oidan jeŋıldegendei bolyp, keudesın kere bır kürsındı de, şaŋyn qaqandai alaqanyn bır-bırıne şapattap-şapattap aldy. Eŋdıgı bükıl oiy Kökköz Mūsaǧa qarai audy.
Kökköz Mūsa degen – osy auyl üşın eŋ kerektı adamdardyn bırı. Öitkenı, ol temır-tersektıŋ tılın bıletın adam. Tehnikasy būzylǧandardyn bärı salpaŋdap sonyŋ soŋynda jürgenı. Özıne künı tüsıp tūrǧan elge iılıp-bügıle qoiatyn da Mūsa joq. Kergıp, būldanyp bıtedı. Özı – bai. Ärine, qoly kimyldasa boldy, qaltasyna tiyn-teben sau ete tüsedı, ne bolmasa, qorasyna toqtyşaq kelıp kıredı. Tört-bes jyldan berı benzin men saliarka satumen ainalysyp, auyl ǧana emes, audannyŋ özıne därker bop alǧan soŋ, ol kımdı mensınsın! Jūrtşylyq ony qanşa qajetsınse, sonşa jek köredı. Ol da «ışterıŋ küie tüssın!» degendei, özıne būl maŋda joq zäulım sarai salyp aldy. Qūdai-au, ekı qabatty ma, üş qabatty ma?! Işı de kırse şyqqysyz deidı. Qos mäşine qatar kırıp ketetındei biık darbazaly at şaptyrym aumaqty alyp jatqan anau dualdyŋ ışınde ne bolyp jatqanyn eşkım bılmes. Äiteuır, sol darbazadan neşe türlı şeteldık kölıkter men janarmai tasityn mäşinelerdıŋ kırıp-şyǧyp jatqany. Anau özınıŋ auzynan tüskendei İsa deitın ūly da tym pysyq jıgıt bolyp ösıptı. Janarmai biznesın döŋgeletıp otyrǧan sol körınedı. Äitpese, qazır jetpısten asyp ketken Mūsada ne küi bar deisıŋ?! Äi, bıraq, älı myqty şyǧar. Alpamsadai ǧoi özı! Üiı osy aradan onşa alys emes. Amandasqan bolyp kırıp şyqsa qaitedı? Ne äbestıgı bar? Mūsa degen – ülken aqsaqal! Būl odan köp kışı! Inılık jol degen bar! Tıptı… tuystyǧy da bolyp tūr ǧoi. Ekeuı de – şalaqazaq. Äne, Beisenbaidyŋ şeşesı de aitty emes pe – «şalaqazaq auyldary da bar» dep. Eger dūrys qabyldasa, äŋgımelese otyryp, qandai şalaqazaq ekenın de sūrap, bılıp alar.
Osyndai oiǧa batqan Zäkırdın aiaǧy Mūsanyŋ üiıne qarai özınen-özı būrylyp ketkendei boldy.
Zäkır Kökköz Mūsanyŋ üiıne jetıp, darbazasyn iterıp körıp edı, jabyq eken. Bajailap qarasa, kısı kıretın esıgı qaqpamen qatar tūr. Ony da iterdı. Jabyq. Yza bolǧandai qūşyrlanyp, oŋ jūdyryǧymen esıktı ūryp-ūryp jıberdı. Iş jaqtan bır emes, ekı-üş it öre türegelıp, abalai jönelgende, Zäkırdıŋ de jüregı dürsıldep, alǧan betınen qaityp qalǧandai bolyp edı, sol kezde esıktıŋ arǧy jaǧynan bır eresekteu balanyŋ dauysy estıldı. Tyŋdai qalsa, orysşa söilep tūr eken.
– Ataŋ bar ma? Mūsa bar ma? – Iа po kazahskii ne ponimaiu.
Orys tılın azdap ūqsa da, söilei almaityn Zäkır säl abyrjyp qaldy. «Jaraidy» degen sözın kübırlep aityp, ekı qolyn artyna ūstap, üiıne qaitty. Ol baǧana nemeresınıŋ jylap kelgenın de, kelınınıŋ qatty aşulanǧanyn da, eŋ bastysy, üiden şyqandaǧy negızgı şaruasyn da ūmytyp ketken bolatyn. Tek qaqpadan kırgen uaqytta ǧana Mänsiianyŋ şaŋqyldaǧan dauysyn estıp, boiyn jinap ala qoidy. Kelınnıŋ dauysy aşyq tūrǧan jazǧy asüiden şyǧyp jatyr.
– ... Sen özıŋdı erkekpın dep oilaimysyn? Jūmysyŋ – jūmys emes, jürısıŋ – jürıs emes! Kım üi salsa, sonda jürgenıŋ balşyq-balşyq bolyp, qara jūmysyn ıstep. Kım egın salsa, sonda jürgenıŋ, suyn suǧaryp. Endı kelıp ana zalymnyŋ malyn baǧam deisıŋ. Al, baq! Jür söitıp ala jazdai malaiy bolyp.
– Äi, ol malailyq emes qoi.
– Ne? Malailyq emes qoi?! Pıştu! Äi, Qairat, sen onyŋ malyn baqsaŋ, jaldanyp baǧasyŋ. Jaldanǧan adamdy «jalşy» deidı qazaq! Al, jalşy men malaidyŋ aiyrmaşylyǧy bar ǧoi dep oilaimysyŋ?
– Äi, Mänsiia, qysqart! Men malai bolsam da, jalşy bolsam da, senderdı asyraimyn dep jantalasyp jürmın. Aitşy, qandai jūmys bar men ısteitın?
– A-a! Bızdı sen asyrap jür ekensıŋ ǧoi. Anda-sanda äkelgen bes-on myŋ teŋgeŋdı būldap otyrsyn ba? Eger ana şaldyŋ örımşıldıgı bolmaǧanda, bız baiaǧyda aştan qatyp qalar edık. Bıle bılseŋ, bızdı asyrap otyrǧan – sol!
– Äi, qoi dedım ǧoi saǧan! Aitqyş bolsaŋ, aitatynyŋdy ana ökmetıŋe ait, ana patşaŋa ait. Östıp jūmyssyz qaŋǧyp jürgen men ǧanamyn ba? Bükıl Qazaqstannyŋ auyldary jūtap jatyr. Bükıl Qazaqstannyŋ auyl jastary jūmyssyz jür. Sonyŋ kesırınen osy auyldan qanşa üidıŋ qalaǧa köşıp ketkenın körıp otyrsyŋ ǧoi.
– Bızdıŋ de qalaǧa köşuımız kerek! – degen Mänsiianyŋ şaŋq etken dauysy tym qatty estılıp, baǧanadan qūlaǧyn türıp tūrǧan Zäkırdı şoşytyp jıberdı. Kelını aiǧaiǧa basyp jatyr.
– Ana äkeŋ ömır boiy bastyq tasyp, mal da ösırmegen. Jür, äne, qaşan pensiiaǧa ılıgemın dep. Däl pensiiaǧa şyǧatyn uaqytynda şeşeŋ de ölıp qaldy. Ölmese, onyŋ pensiiasy bızge jaqsy bolar edı. Endı ne tabamyz būl auyldan?! Auyl! Auyl! Bılemısıŋ, būl auyl bızdı taza qazaq emes, şalaqazaq dep jür... Jalǧyz balamyzdyŋ qūiryǧynan tebe bastady...
Kelını men ūlynyŋ arasyndaǧy aşy sözderdı baǧanadan berı tyŋdap tūrǧan Zäkırdıŋ jüregı qatty şanşyp, buyn-buyny qūryp bara jatqandai bolyp sezıldı. Bır sätte qos qūlaǧy bırdei bıtıp qalǧandai. Ol tältırektei basyp, lapas astyndaǧy öz ornyna qarai bettedı. Mynau üi de, lapas ta, tıptı, jer men aspan da teŋselıp tūrǧan siiaqty.
Ol lapastyŋ astyna zorǧa jetıp, tulaq üstındegı özı otyryp jürgen köpşıgın basyna jastanyp, jantaia kettı.
Äbubäkır Qairan
