كاكىمبەك سالىقوۆ. ءۇش ارىس

1327

بۇگىن، ياعني، 26 اقپان كۇنى الاشتىڭ رۋحانياتى ويسىراي قىرعىنعا ۇشىراعان كۇن. 1938 جىلى ءىلياس جانسۇگىرۇلى، بەيىمبەت مايلين، جۇمات شانين، حامزا جۇسىپبەكوۆ باستاعان 37 ارىس، ادەبيەت پەن ونەردىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرى جازىقسىزدان وققا ۇشىپ، ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان كۇن.

وسى كۇنگە وراي، adyrna.kz ۇلتتىق پورتالى مارقۇم كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ ءۇش ارىس جايلى جازعان ماقالاسىن ۇسىنادى.

قازاق حالقىنىڭ اندەرى الىمساقتان كورگەن زەينەتى، كەشكەن بەينەتى ارپالىستى زاماننىڭ وزەك جارىپ وكىنتكەن دە، ازا تۇتتىرىپ وكسىتكەن دە كەزدەرىن سۇلۋ سازعا قوسىپ ەل جۇرەگىنە جەتكىزىپ كەلەدى. «كىرگەندە دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ»، – دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي شىر ەتىپ جارىق دۇنيەنى كورگەندە دە، ەس كىرىپ، ەلەڭ قاعىپ جان-جاققا تاڭدانا قاراي باستاعان شاقتا دا ءومىر ەسىگىن ولەڭمەن اشتىق. ءاننىڭ قازاق بالاسىنىڭ تىلىنە، دىنىنە، دىلىنە شاپاعاتىن تيگىزىپ، رۋحاني ازىق بولعانى دا ايان.

سىرىمبەتتىڭ ەتەگىندە تۋعاننان با، بالا كەزىمنەن اقان سەرىنىڭ «سىرىمبەت»، «قاراتورعاي»، «قۇلاگەر» اتتى ولەڭدەرى ءان-كۇيگە قۇشتار ەتتى. «كەلەدى قارا تورعاي قانات قاعىپ، استىنا قاناتىنىڭ مارجان تاعىپ»، – دەگەن ءسوز ساراسىن كەيىن تۇسىنسەك، سۇلۋ قىزدىڭ موينىنداعى اسەمدىكتىڭ مارجانى ەمەس، سەرىنىڭ «قاراتورعاي» اتتى العىر قىرانىن سوڭعى رەت قۇسقا سالعاندا اسپانعا قالىقتاپ شىقسا دا قارتايعان شاعى جەڭىپ، جەرگە قايتا قونا الماي شىبىن جانى قىسىلعاندا، قاناتىنىڭ استىنان تامعان تەردىڭ اق مونشاقتاي تامشىلارى ەكەن.  باتار كۇننىڭ اشىق ساۋلەسى قوس قاناتىنىڭ استىنان تۇسكەن اششى تەردىڭ  ۇزىمدەرىن اقان سەرى اقىندىقتىڭ اسىل ۇلگىسىندەي ەتىپ سيپاتتاپتى. ءبىز ول كەزدە مۇنى تەرەڭ «قۇلاگەرگە» ءۇيىر بولدىق.  «زاۋرەشتى» العاش ەستىگەندە دە ونىڭ اۆتورى مۇحيت ەكەنىن دە بىلمەدىك.  بىر ازالى اعايىننىڭ كوكىرەك جارعان قايعىسى عوي دەپ ويلايتىنبىز.

بىزدەر مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدە، «حالىق جاۋى» اتانىپ توتا­لي­­­تارلىق زاماننىڭ قۋعىن-ءسۇ­ر­گى­نى­نە ۇشىراپ، اتىلىپ كەتكەن ال­اش­تىڭ اسىل ۇلدارى احمەت، ءاليحان، ماعجان، مىرجاقىپ، ءجۇ­سىپ­بەك، وراز، حالەل، ءىلياس، بە­يىم­بەت سياق­تى ارىستار جايلى ەش ماع­لۇ­مات ەستي المادىق. ال تاپ سو­لارداي ازاپ شە­گىپ اتىلىپ كەتكەن ساكەن سەي­فۋل­ليننىڭ، ىبىراي سان­دىباەۆتىڭ كەي اندەرىن اتام ءۇي­رەتكەن جا­سى­رىن تۇردە بىلەتىن ەدىم. سى­رىم­بەتتىڭ تۇبىندەگى اي­ىر­تاۋ اۋدا­نى­نىڭ كازگورودوك قازاق ورتا مەك­تەبىندە وقىپ جۇرگەن كە­زى­مىز­دە مەك­تەپتىڭ جانىنداعى پان­سيون­دا جا­تا­تىن­بىز. جەتىنشى، سە­گى­زىن­شى، توعى­زىن­شى، ونىنشى سى­نىپ­تاردىڭ ەر ب­ا­لا­لا­رى ءبىر قا­بات­تاعى ەكى بولمەدە ەدىك. ون­ىنشى سىنىپتا تۇرسىنباي كاكىموۆ ءارى ءانشى، ءارى اقىن ونەرپاز اعاي بار، توعىزىنشى سىنىپتا حالىق اقىنى مولداقمەت تىر­بيەۆ­تىڭ ۇلى ءسۇنيات، جەتىنشى سىنىپتا ۇلان ايتىماقۇلى ەمەنتاەۆ بار، تاعى وسىنداي ونەرپاز بالالار با­سىمىز ءجيى قوسىلعىش، ءدام-تۇز اسى­مىز ورتاق بولاتىن.

قىستىڭ ۇزاق تۇنىندە بالالار قاراڭعىدا جا­تىپ الىپ ءتۇرلى-ءتۇرلى حيكايالاردى كەزەك-كەزەك ايت­ى­سىپ اقىرى انگە با­سا­تىن­بىز. ءتۇن ورتاسى اۋعان كەز­دەگى جا­سىرىن كا­سىبىمىز: ساكەن سەي­فۋل­لين­نىڭ «كوك­شە­تاۋىن» شىر­قاي­تىن­بىز. ۇزاق پوە­ما­نىڭ جالپى جە­لى­سى­مەن نەگىزىنەن ءبى­رىنشى تاراۋىن اي­تا­تىنبىز. ۇمىتىپ قال­عان جەر­لە­رىن جالعاستىرىپ ءجى­بەرىپ، قا­جىماي-تالماي قايتالاي بە­رە­تىنبىز، سونداعى بىلەتىنىمىز كوپ بولسا ون شۋماق-اۋ شاماسى. قايران ءان­نىڭ قۇدىرەتى-اي، ەگەر ساكەن اعا كوم­پوزيتور بولماسا ونى دا بىلمەس پە ەدىك. قالىڭ كورپەنى سىپىرىپ تاستاپ، توساعاشتىڭ ۇستىندە وتىرىپ اپ «كوك­شە­تاۋدىڭ» ءانىن عانا ەكى-ءۇش دوم­­بى­رانىڭ قوڭىر كۇمبىرىنە قوسۋشى ەدىك. وسىلاي، سوناۋ كەڭەستىك يدەو­لو­گيانىڭ سودىر كە­زىن­دە دە ءان ارقىلى ۇلتتىق نا­مى­سى­مىزدى قورعاپپىز. ساكەن دەگەندە پەرىشتەدەي كورىنىپ، اڭسارىم «كوكشەتاۋىنا» اۋا بەرەتىن.

ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ كىم ەكەنىن بىلمەۋشى ەدىم، 1950 جىلى ونجىل­دىق­تى ءبىتىرىپ، ماسكەۋدەگى ءتۇستى مەتالل جانە التىن ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىندە وقىپ ءجۇر­گەندە بىزدەن ءبىر جىل بۇرىن كەلگەن سايات ءىلياسۇلى جانسۇگىروۆپەن تا­نىس­تىم. مەن ماسكەۋگە دوم­بى­رام­دى الىپ بارعان­مىن. بىردە شەكىتىپ قاعىپ دومبىرا تارتىپ وتىر ەدىم جىلى ءجۇزدى، قىران مۇرىندى، ورتاشا بويلى جىگىت ەسىك قاعىپ كىرىپ كەلدى. سول جەردە تانىس­قان­دا ايت­قانى: «عافۋ ەت ىنىشەك، دوم­بى­راڭ­نىڭ كۇمبىرى كىرمەسكە شى­دات­پادى، كوريدوردا ءوتىپ بارا جاتىپ ءبىراز تۇردىم دا، ءوزىمىزدىڭ قازاق قوي دەپ كىرىپ كەلدىم»، – دەدى. دومبىرا قو­لىنا ءتيۋى مۇڭ ەكەن ەركىن تول­قىتىپ «بالبىراۋىنعا» بۇلكىلدەپ باسا جونەلدى، «سەرپەردى» دە جاقسى تارت­تى. مەن تاڭداندىم دا قۋان­دىم، سايات سودان كەيىن ءجيى-ءجيى كەلىپ تۇراتىن بولدى، ونى ما­گنيت­تەي تارتاتىن قۇدىرەت دومبىرا عوي. كەيىن جەزقازعانعا كەلىپ، كەنشىلىك قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە قايتادان ارا قاتىناسىمىزدى جالعاستىرا بەر­گەندە سايات وتباسىمەن الماتىعا كوشىپ كەتتى. «اكەسى جانسۇگىروۆ ءىلياس اقتالدى»، – دەپ ەستىدىك، كە­تە­رىندە جاپ-جاقسى دۋمانداتىپ جەزقازعان­مەن قوشتاستى.

انە، سو­دان بىلاي كىمنىڭ بالاسىمەن دوس بول­­عانىمدى بىلە باستادىم. دوم­بىراشى دوسىم التىننىڭ تۇياعى، تەپەرىش كورگەن تەكتىنىڭ تۇقىمى ەكەن. قولىما ساكەن اعانىڭ التى تومدىعى تۇسكەندە، التاۋىن تولىق الدىم دا، قازاقتىڭ تاريحى بار التىنشى تومنىڭ بەسەۋىن قوسا الىپ، دوستارىما تاراتتىم. ىلە­كەڭ­نىڭ «كۇيشى»، «دالا»، «قۇلاگەر» اتتى پوە­مالارى ەرەكشە تاڭ­دان­دىر­دى. جەزقازعاندا جۇرگەندە ساكەندى وقىماسام كەي ولەڭدەرىم تۋماس تا ەدى. ىلەكەڭنىڭ «قۇلاگەرى» اقان سەرىنىڭ باسىنان وتكەن تاريحي تراگەديانىڭ بار كورىنىسىن اشىپ بەردى، سىرتقى جاۋ ەمەس، ىشكى داۋدىڭ قۇربانى بولعان قۇلاگەردىڭ ءولىمىن ەل ءتۇسىندى. «دالا» دەگەن پوە­مام­نىڭ تۋعانىنا ىلەكەڭنىڭ اسەرى تولىق ءتيدى. ءتىل بايلىعىنا كەلسەك، اسىرەسە وسىمدىكتەر مەن تابيعات اتاۋلارىنىڭ بىلگىرى دەر ەدىم. جەزقازعاندا ون جىل كەنشىلىك، ون جىل پارتيا قىزمەتىن اتقاردىم.

1975 جىلى سوكپ ورتالىق كومي­تە­تىنە ينس­پەكتورلىق قىزمەتكە ال­ىن­دىم. ال­عاشقى جىلدارى جاۋاپ­تى­لىعى بەي-جاي قالدىرمايتىن جۇمىستىڭ قىزۋى جەڭىپ كەتتى. بەس جىلدان اسا ءبىر ور­ىندا قىزمەت ىستەگەن سوڭ «تسك» بولسا دا ەلگە ساعىنىشىم ۇدەي بەردى. «قايت­قان قۇستار بارادى ەدىلدەتىپ ورالمەن، ەلگە جەتىپ قالار ما ەم، ەرە كەتىپ سولارمەن»، – دەگەن سوزدەرى بار «اڭ­ساۋ» جانە كوپتەگەن ساعىنىش جايلى ولەڭدەر دە سول كەزدە تۋىپ ەدى. ەلدەن كەل­گەن جىگىتتەر كەزدەسىپ تۇراتىن، قۇ­دايدىڭ ءبىر بەرگەنى شابىتىم سۋىعان جوق، ەلدەگى گازەت-جۋرنالداردا با­سى­لىپ تۇردى، كوپتەگەن اندەر دە تۋىپ جاتتى.

سول كەزدەگى ەرەكشە كوزگە كو­رىنىپ مەنىڭ سوزىمە جازىلعان «عاشىق كەز» دەگەن ءانى بار جاس كومپوزيتور مۇراتحان ەگىنباەۆ ماسكەۋگە ءبىر جۇ­مىس­پەن كەلەتىندىگىن ءبىلدىردى. كەل­گەننەن كەيىن قا­بىل­داسام ورتا بويلى، كۇلىمدەپ تۇرعان ءوڭى جىلى، كوزى وتكىر، قاراتورى جىگىت ەكەن. ول «عا­شىق كەز» دەگەن ءاننىڭ ءسو­زىن مەنىڭ «اققۋ مەن ارۋ» اتتى پوە­مامنان ال­ىپتى. بۇل جاڭالىقتى ءوزى­نەن بۇرىن ماعان يگىلىك وماروۆ دەگەن ءانشى، تاماشا دومب­ى­را­شى مۇ­رات­­حاننىڭ دوسى ىس­تىقكولدە دە­ما­لىستا جۇرگەندە اي­تىپ بەرىپ ەدى. ءان­نىڭ: «شىركىن-اي، دەيمىن ەسىمە ءتۇسىپ وتكەن كۇن، ادامدار نەگە اي­نىماس عاشىق بولمايدى؟» – دەگەن جەرلەرى جۇرەكتى جۇلىپ الارداي وتە اسەرلى دە، ادەمى شىعىپتى.

ما­حاببات مۇ­ڭىن شەككەن ءان تەز تاراپ كەت­تى. ونىڭ ەڭ ۇلكەن تاراتۋشىسى قا­زاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى، بۇل كۇن­دەگى ءاي­گىلى ءانشىمىز قايرات بايبوسىنوۆ بولدى. مىنە، سول ءوزىم ءبىر كورىپ، راحمەت ايتۋعا ىنتىعىپ جۇرگەن مۇراتحان دا كەزدەستى. ءىلياس جانسۇگىروۆ اعا­مىز­عا تال­دىقورعان وبلىسىنداعى اقسۋ اۋدا­­نى­نىڭ ورتالىعى، جان­سۇگىروۆ قالا­شى­عىن­دا قويىلاتىن ەسكەرتكىشتى قو­لادان جاساتۋ ءۇشىن وداقتىق كو­ميس­سيادان وتكىزىپ قايتۋعا كەلگەن ەكەن. ورتالىق كوميتەتتىڭ مادەنيەت ءبو­لىمىندە نۇس­قاۋ­شى تسۆەت­كوۆ اناتولي ۆاسيلەۆيچ دەگەن دو­سىم بار ەدى. ول قاتتى قولداپ، كو­ميسسيانىڭ جۇ­مى­سىنا قاتى­نا­سىپتى، كە­لەسى كۇنى قورىتىندى وتى­رى­ستارىنا مەن دە باردىم. ءىستىڭ ءساتى ءتۇستى، ايتەۋىر كوڭىلدى بولدىق، ەلدەن كەلگەن ءىنىمنىڭ جۇمىسىن ءوز جۇ­مى­سىم­داي كورىپ، ال­م­­­ات­ىداعى ساياتپەن قۋانىش ءبولىستىم.

وتىرىستان شىق­قان­نان كەيىن مۇراتحاننان: «ال­ما­تىدا نە جاڭالىق بار»، – دەپ ەدىم: «ساكەن، ءىلياس، بە­يىم­بەتتىڭ تۋ­عان­دارىنا 90 جىل تو­لۋىنا بايلانىستى تويعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر»، – دەدى. «قانشا بولاسىڭ؟» – دەگەنىمدە: ء“مۇسىندى قۇيدىراتىن مى­تي­ششەۆوداعى زاۋىتپەن كەلىسۋىم كەرەك ەكەن. ءبىر جۇماداي ۋاقىتسىز كەت­پەيتىن شىعارمىن»، – دەگەندى ايتتى.

بۇل سوزىنە ءىشىم جىلىپ كەتتى. ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتكە ارناپ ولەڭ شىعارۋ ويعا ورالدى. ەندەشە ەرتەڭ جۇمىستان كەيىن جاتقان جەرىڭە سوعىپ ۇيگە الىپ كەتەمىن، ورنىڭدا بول دەپ كەلىستىم. سول كۇنى كەشكە باستالىپ ءتۇن ورتاسىندا اياق­تالعان ء“ۇش ارىس” دەگەن ولەڭ دۇنيەگە كەلدى. كەڭ دالانىڭ كەمەڭگەر پەر­زەنت­تەرى، اڭىز-داستان اتقارعان مىندەتتەرى. ءۇش سۇڭقارىن، ءۇش تۇلپار، ءۇش ارىسىن، عالامات قوي تۋعان ەل قۇرمەتتەۋى – دەپ باستالعاندا قازاقتىڭ ءۇش ارىسى، ءۇش الىبى، ءۇش ۇلى پەر­زەنت­تە­رىنىڭ ءبىر جىلدا تۋىپ، ەرەن ەڭبەك ەتىپ، ارتتارىنا وشپەس ءىز قالدىرعانى جانە ستاليندىك زومبىلىقتىڭ قا­سى­رەت­تى زاردابىن كەشىپ ءبىر كۇندەرى اتىلىپ كەتكەندەرى ەسىمە تۇسكەندە جان تولقۋى ەرەكشە ەدى. قايران اسىل اعالارىم-اي، دانالارىم-اي دەپ تەبىرەنگەن مەزەتتەر دە كوز الدىم­نان ءوتتى.

ۇلتتىڭ ۇزدىك قايرات­كەر­لەرىن تارلان تاريحتىڭ قايتارىپ بەرگەنى جان جىلىتىپ، ولەڭ توگىلە باستادى: اقسۇڭقارىن، داۋىلپاز بۇلان ەرىن، كۇيشى دالا قۇس قانات قۇلاگەرىن، ءۇش ارىسىن قايتارىپ قۇشاعىنا، ارداقتايدى سالتانات قۇرادى ەلىم، - دەگەن شۋماق تۋدى. ول كەزدە ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت ۇشەۋىنىڭ دە ەڭ­بەكتەرىنە قانىق بولعانمىن، ولاردىڭ ەل ومىرىندە، قازاق ادەبيەتىندە الاتىن ورىندارىن ايتاردا اللا اۋزىما ءسوز سالدى، ءدۇلدۇل اعالارىمنىڭ ارۋاقتارى جەبەدى-اۋ: تار كەزەڭدە بىرلەسىپ، بار قاتەردى ءبىر كەشىپ، ەڭىرەپ تۋعان ەلىم دەپ، قازاقتىڭ ىرىلەرى – ابايدىڭ ىنىلەرى ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت – دەگەن ءاننىڭ قايىرماسى تۋعاندا كوزىمنەن ءبىر تامشى ىستىق جاس ىر­شىپ ءتۇستى. اقىنعا بەرگەن تاع­دىر­دىڭ قۋا­نىشتى ءساتى دە وسى شىعار.

«قا­زاق­تىڭ ءىرى­لەرى، ابايدىڭ ىنىلەرى»، – دەگەنىم كە­يىن قاناتتى سوزگە اي­نال­دى. ول جايلى كەي­ىن­دە «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىندە دە ءسوز بولدى. ەرتەڭىنە ەلدەن كەلگەن جاس كوم­پو­زيتور مەيمانىمدى ۇيگە قوناققا الىپ كەلدىم. وزگەلەردەن اندەرىن تىڭ­داپ، ءوزىن كورۋگە اسىققانىم اق­تالدى. دومبىرانى وتە كەلىستىرىپ تارت­تى، جيناقى دا سىمباتتى ءتىرى جان­داي سويلەگىش قوڭىر كۇمبىردى قۇ­لاققا وتە جاعىمدى ەتىپ جەتكىزۋىندە ەش ءمىن جوق. جانە دە، ءوزى ءان سالعاندا جاندانىپ، قاناتتانىپ، ارقالانىپ كەتەدى ەكەن. ءاننىڭ ءار ءۇزىمىن، ءسوزدىڭ ءار بۋىنىنا دالمە-ءدال كەلتىرۋ، ءۇي­لەس­تىرۋ، باۋىر باستىرۋ جاعىنا ولە بەرىلىپ، جان-جۇرەگىمەن تەبىرەنەتىن شەبەر ەكەن. ساۋساقتارى دا دومبىرا ءۇشىن تۋعانداي جۇيرىك جەلىسكە ابدەن ماشىقتانىپ الىپتى. «عاشىق كەز مەزەت، مەزگىلى جەتىپ ءنار الدىق، سانالى پەندە عاشىق كەز جەبەپ جارالدىق»، دەپ باستاپ، ءوزىمدى دە باسقا قوناقتارىمدى دا ابدەن ءسۇيسىندىردى.

ءانشىل اۋەن، كۇيشىل كۇمبىر شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ، قۇم­ا­رىمىز تارقاعان كەزدە، جاڭا جازىلعان، كەشە عانا جا­زىل­عان «ءۇش ارىستى» وقىدىم. مۇ­رات­حان كوپ ويلان­­­باس­تان: «اعا، بۇل ولەڭدى باسقا بىرەۋگە بەرىپ قويماي، ماعان بەرىڭىز»، – دەپ ىنىلىك ءىلت­ي­پات­پەن قولقا سالدى. ولاي دەمەسە دە بە­رەمىن دەپ وتىر ەدىم. ماعان وجەتتىگى مەن جىلدامدىعى ۇنادى، ءبىر ءۇزىم وي تول­عانتتى ما دەپ قالدىم. كەش ءتا­مام­دالىپ، شىعارىپ سالاردا قوناق ۇيگە دومبىرامدى دا سۇراپ الا كەتتى. ءارى قاراي قالاي تولعانعانىن ءوزى ءبى­­لەدى، ەكى كۇننەن كەيىن: «اعا، جۇ­مى­سىمدى دا ءساتتى تىندىردىم، ىلە­كەڭ­نىڭ ءمۇسىنى شامالى ۋاقىتتا قۇ­يى­لا­دى، «ءۇش ارىسقا» ءان دە تۋدى، بۇگىن كەش­كە كەلىپ تىڭداپ كەتىڭىز»، – دەپ قات­تى قۋانتتى.

ءوتىنىشىن ورىنداپ «روسسيا» قوناق ۇيىنە بارىپ تىڭداپ قايتتىم. ساعىنعان جاندار باۋىر باسقانداي جاڭا ءان ولەڭ سوزىنە ەتەنە ۇيلەسىمدىلىك پەن ۇندەستىك تاۋىپتى. ءوزىنىڭ جاڭاشا سارىنى دا، ىرعاعى دا، ءوز جەلىسى دە، ءوز بولمىسىنىڭ بولەكتىگى دە كوڭىل كونشىتتى. بوتەن اعىسى جوق جاڭا تابىسقا ءدان رازى بولدىم. «ءۇش ارىس» البەتتە، «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىندە باسىلدى جانە ءبىر زور با­عانىڭ بەلگىسى شىعار، لەزدەمەدە ولەڭگە جاقسى باعا بەرىلىپتى. كەلەسى جىلى، ياعني 1984 جىلى ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىن اتاعاندا جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى، اقيىق اقىنىمىز ولجاس سۇلەيمەنوۆ: «ماسكەۋدەگى اقىن اعامىز ايتقانداي قازاقتىڭ ىرىلەرى، ابايدىڭ ىنىلەرى ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتىڭ 90 جىلدىق سالتاناتتى تويى قۇتتى بولسىن!» – دەپ باستاپتى.

«ءۇش ارىس» ەلدىڭ اڭساپ كۇتكەن ءانىن­دەي تاراپ كەتتى، ساحنالاردى جايلاپ الدى، راديودان ءجيى ەستيتىن بولدىق، ءبىر دەرەكتى فيلمگە دە كىردى دەگەن قۋانىش كەلىپ جاتتى. 1994 جىلى مامىردا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى تالدىقورعان وبلىسىندا ەستەن كەتپەس ۇلان-عايىر توي ءوتتى. قايعىنى باسار، كوڭىل جايلاۋىن اشار بۇل تويدىڭ كەزىندە تۋعان تەبىرەنىس رەتىندە ىلەكەڭە ارنالعان “دۇلدۇلدەردىڭ ءدۇبىرى” اتتى پوەمام دۇنيەگە كەلدى. شارىقتاپ اقىن ءىلياس  جۇز جىلدىعى، اقسۋدىڭ ەتەك-جەڭى ءجۇز قۇبىلدى. قوقتىنىڭ جاسىل  استاۋ جازىعىندا، پاش ەتتىك قۇس قاناتتى جىر عۇ­مىر­دى، – دەپپىن. تاپ وسى جولى تۇڭ­عىش رەت مۇراتحان ەگىنباەۆتىڭ «ءۇش ارىس» اتتى ءانىنىڭ قۇدىرەتىنە سەندىم. بۇل ءاننىڭ ءساتى ءتۇسىپ، كەرەك كەزىندە بۇ­دان ون جىل بۇرىن تۋعانىنا دا قۋان­دىم، قايدا بارساق تا وسىناۋ ءاننىڭ اسەم ىرعاعى بىردە ويلى، بىردە تويلى اۋەندەرمەن الدىمىزدان ءجيى شىقتى. قوقتىنىڭ جاسىل استاۋ جازىعى دەگەنىم دە توي الاڭىنىڭ ءوزى ەدى.

كەڭ استاۋداي جاسىل القاپتىڭ باتىس جاعىندا رەسمي قوناقتار ءۇشىن ۇلكەن شاتىرلى تريبۋنا قۇرىلىپتى، ونىڭ الدىنا، جان-جاعىنا قوناقتار جايعاساتىن ورىندار ءساندى بىتىمىمەن كوز تارتادى. ول كەزدەگى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك اقىمبەكوۆ توي سالتاناتىن تەاترلان­دىرىلعان تاريحي كورىنىستەن باس­تادى. كەڭ جا­­زىقتىڭ بەرگى ءبو­­لىگىندە تا­ماشا ساحنا ور­نا­تىلىپتى، انە، سونىڭ ال­دىن­دا ءىلياس جان­­سۇگىروۆتىڭ ومىرىنە ارنالعان دالا سپەكتاكلى ءجۇرىپ جاتتى. ەڭ باسىندا ۇلان-عايىر وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ء“ۇش ارىس” ورىندالدى، سودان كەيىنگى كو­رىنىستەردىڭ بارىندە دە بۇل ءان لەيت­مو­تيۆ بولىپ، ءار ايشىقتى تۇستا ادام جانىن باۋراپ، ساحنالىق قويى­لىم­نىڭ ساتتىلىگىنە سەپ بەردى. ستسەناري بويىنشا ءىلياستىڭ تۋعان تويى، جاستىق شاعى، وقۋداعى شاعى، اقىن بولىپ اتى شىعىپ داڭقى اسقان كەز­دەرى بەينەلەندى. ودان كەيىن ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتىڭ كەر زا­مان­نىڭ الا­پات قىرسىعىنا ۇشىراپ اياۋ­سىز از­اپ شەككەندەرىن كورسەتتى.

قۇر ءسۇل­دە­لە­رى قالعان دۇلدۇلدەرىمىزدى اتىپ جاتتى. ءۇش وقتىڭ ۇرەيدى الدى جاڭعىرىعى، ءۇش مارتە قايتالاندى جان ءدىرىلى. ءۇزىلدى ءۇش عاجايىپ تازا عۇمىر، زار جىلاپ قايعى جۇتتى ازالى قىر، – دەپپىن. ءۇش ار­ىس­تىڭ الد­ىمىز­دا اياۋ­سىز اتىلعانىن كور­گەندە مىڭ-مىڭ ادام ءۇنسىز قالدى. الدىمەن ساكەن بەس ادىم ءىل­گەرى جەردە، سودان كەيىن ءىلياس پەن بەيىمبەت قاتارىنان ات­ىلدى. ونىڭ سەبەبى، ءسا­كەن شىندىعىندا دا ءبىر كۇن بۇرىن 1938 جىلى 25 اقپاندا اتى­لىپتى. «ءۇش ارىس» ءانىنىڭ اۋەزىن اۋىر تولعانىس، ويلى تولعاۋ، مۇڭلى سا­رىن­مەن وركەستر ورىنداپ جاتتى، ارتىستەر توبى ازالى ۇندەرىن سىڭسىپ قوسىپ تۇردى.

بۇل كەزدە «ءۇش ارىستىڭ» ىرعاقتارى دميتري شوستاكوۆيچتىڭ جەتىنشى سيمفونياسىنا ۇقساپ كەتتى. دۇنيە ءدۇر سىلكىندى، بىزدەن ەس كەتتى. ول اۋىر مەزەتتەر دە ءوتتى. ءبىر كەزدە مۋزىكا وزگەردى، ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت اقتالدى، ولارعا تاعىلار كىنا جوق دەپ تابىلدى دەگەن حاباردىڭ ءدۇبىرى بۇكىل ايماقتى تولعاندىرىپ، الاتاۋدىڭ اجارىن اشا تۇسكەندەي بولدى. قوقتىنىڭ ارعى جاق جارقاباعى ەتەگىندە ءۇش اقبوز ات كوز ۇشىندا كورىنىپ تۇرىپ ەدى، ەندى ول اقبوز ات مىنگەندەر بەرمەن قاراي بىزگە ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت بولىپ جىل­جىپ كەلە جاتتى. كوزدەن جاس سور­عالاپ، شىداي الماي بوساڭسىپ جان-جاعىما قاراسام، ەل ابىزى بايكەن ءاشىموۆ اقساقال دا، اكىم سەرىك، اكا­دەميك زەينوللا قابدولوۆ تا كوزدەرىن ءسۇرتىپ جاتىر ەكەن.

بۇل قۋانىشتا شىق­قان كوز جاسىنىڭ قوسىلۋىمەن اي­تىلعان «ءۇش ارىستى» بۇكىل قو­ناق­تار ارتىستەرمەن قوستاپ كەتتى. «ءۇش ارىس» ساعىنىشتى قۇشاعىنا بولە­گەن­دەي ادام جانىن ءبىر سەرپىلتىپ، كوڭىل كو­شىن كوكجيەكتەن اسىرعانداي تەبىرەنتتى. ەكى كوزدەن شاتتىق وتى تامشىلاپ، قۋانىشتان ارەڭ تۇردىق جان شىداپ. ءۇش اقبوز ات شاۋىپ جەتتى ورتاعا، ءۇش ارىسىم ءۇش تۇلپارىن قامشىلاپ. ءۇش اقبوز ات تىزگىندەرىن تارتىپ تۇر، ايتتى بىزگە جانارلارى سارقىپ سىر. ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتىڭ جارق ەتكەن، مارتەبەسى ەرەنعايىپ ارتىپ تۇر. «ءۇش ارىستى» بۇكىل دالا ايتىپ تۇر، – دەپ ولەڭدەتكەن ەكەنمىن.

مۇ­رات­حان ەگىنباەۆ 1939 جىلى الماتى وبلىسى، الاكول اۋدانى، تالدىبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول مەك­تەپ­تە وقىپ جۇرگەندە-اق مۇقاعالي ما­قا­تاەۆتىڭ «ساعىندىم» اتتى ولە­ڭىنە ءان شىعارىپتى. سول وقۋشى با­لا كە­زىندە ءبىر كۇي، ءتورت ءاننىڭ اۆ­تورى، ساح­ناعا ءبىر جەتكەن سوڭ قا­نات­تانىپ كە­تىپتى. سازگەرلىك ونەرى انا سۇتىمەن كەلسە، ومىردەگى قۇلاي بەرىلىپ قۇشتار بول­عان جان سەرىگى دومبىرامەن دە ەرتە دوستاسىپتى.

ال، ونىڭ نەگىزگى ما­مان­دىعى ساۋلەتشىلىك، قازىرگى ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى تسە­لي­نو­گراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تي­تۋ­تى­نىڭ ارحيتەكتۋرا فاكۋلتەتىن 1964 جىلى اياقتاپتى. مۇراتحان اقسۋ اۋدانىنىڭ باس ساۋلەتشىسى بولىپ تابانى كۇرەك­تەي 25 جىل قىزمەت اتقارىپ، تۋعان جە­رىنىڭ داۋلەتىنە ساۋلەتى ساي بولۋىن ار­ماندادى. ول جوعارىدا ايتىلعان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ءمۇسىنىن جاسا­عان­دا ونىڭ ساۋلەتشىسى بولىپتى.

ال ءمۇ­سىندى جاساۋشى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەا­تى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ اعامىز ەكەن. مۇراتحان مەنىڭ سوزدەرىمە بار­لىعى 41 ءان شىعارىپتى، ولاردىڭ ءبارى دە وسال ەمەس دۇنيەلەر. «سا­عى­نىش سازى»، «دۇنيە»، «دوم­بىرا»، «ابايىم»، «جامبىل اتا»، «تۋعان ەلىم، تۋعان جەرىم»، «جەتىسۋ مەن كوكشەدەي»، «ءبىر كەزدەستىم» اتتى اندەرى قازاقتىڭ بارلىق جەر­لە­رىندە كەڭىنەن تارادى. ونىڭ بار­لىعى 200-دەن استام اندەرى بولسا، ونىڭ تەڭ جارىمى قازاق را­ديو­سى­نىڭ «التىن قورىنا» جازىلدى.

«ءۇش ارىس»، «ابايىم»، «جامبىل  اتا»، «جەتىسۋ» اتتى اندەرى زور جە­تىس­تىككە جەتكىزىپ ونەر سا­يىس­تا­رىن­داعى ەڭ جوعارى باعالارىن بۇ­يىرت­تى.

زامانبەك نۇرقادىلوۆ دەمەۋشى بولىپ، قازىلار القاسىن كسرو حالىق ءارتىسى، اتاقتى كوم­پو­زي­تو­رى­مىز ەركەعالي راحماديەۆ باسقارعان 2000 جىلعى الماتىدا وتكەن رەس­پۋبليكالىق «جاڭا عاسىرعا جاڭا ءان» بايقاۋىندا بەس ءانى ءارتۇرلى نوميناتسيالاردا جەڭىمپاز اتاندى. «ابىلاي» اتتى تەمىرحان مەدەت­بە­كوۆتىڭ ولەڭىنە جازىلعان ءانى وسى زور بايقاۋدىڭ «گران پري» ءباي­گە­سىن جەڭىپ الدى. قازاق ءتىلىن نا­سي­حات­تاۋ جانە ۇيرەنۋ ماقساتىندا شى­عارىلعان «قازاقشا كاراوكە» جي­ناعىنا م.ەگىنباەۆتىڭ 35-تەي ءانى ەنگىزىلدى. بۇل دا زور جەتىستىكتىڭ ايعاعى ەمەس پە؟

مۇراتحاننىڭ ءبىر تاماشا ءمى­نە­زى: قانداي ءانىن بولسىن ءورىسسىز تاس­تا­مايدى، باققان مالىنداي بارلاپ قيادان كوز سالىپ وتىرادى. قايرات بايبوسىنوۆ، جانىبەك كارمەنوۆ، دالەل ۋاشەۆ، رامازان ستامعازيەۆ، ماح­مۇت تويكەنوۆ، مايرا نۇر­كە­نو­ۆا، ايتكۇل مەن قانات قۇداي­بەر­گەنوۆتەر الاتاۋدى دۇبىرلەتىپ مۇ­راتحاننىڭ ءانىن تاراتۋعا ۇلكەن ۇلەستەرىن تيگىزسە، تالدىقورعاندا ءھام رەسپۋبليكامىزدىڭ قاي تۇك­پىرىنە بارساڭىز دا «ءۇش ارىستى» دا، مۇراتحاندى دا بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم، اسىرەسە، جاس انشىلەردىڭ دوسى بولىپ كەتتى. ەلىمىزدە الاش رۋحتى كۇش العان، ۇلتتىق بول­مىسىمىزدىڭ باعى جانعان تاۋەل­سىز­دىكتىڭ ورگە ۇمتىلعان ادۋىندى شاعى عوي.

ستاليندىك رەپرەسسيادان ادام سەنگىسىز زومبىلىققا ۇشىراپ جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن اعا­لا­رى­مىزدى، دانالارىمىزدى ۇلتتىڭ التىن شوقتىعىن ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت قانا ەمەس، وزگە دە تاپ سولارداي تاعدىردى باستان كەشكەن ارىستاردى ەل قايتا كوتەردى. مۇ­رات­حان بارلىق اندەرىن قۇراس­تى­رىپ، نوتاسىمەن جاقسىلاپ شى­عار­عان كىتابىنىڭ اتىن «ءانىم مەنىڭ الاشىم» دەپ اتاپتى. ء“ۇش ارىس” تۋعالى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى، ونىڭ جالعاسىن كوم­پو­زي­تور الاشتىڭ كوپتەگەن ارىس­تا­رىنا جەتكىزدى. كىتابىنداعى باستى باعىت، نەگىزگى ارقاۋى دا پاتريوت­تىق رۋح دەپ ۇقتىم. بۇل ۇلكەن سازگەر، ەلىم دەپ ەڭىرەپ تۋعان ونەر­پاز­دىڭ ءىسى، ويشىل كومپوزيتوردىڭ اقىلماندىعى. مۇراتحاننىڭ «ءۇش ارىس» اتتى ءبىر ءانىنىڭ تاريحىنىڭ قىرىن، سى­رىن ايتقاندا ونىڭ بۇكىل شى­عار­ماشىلىق جولىن تالداۋدان اۋلاق­پىن. تەك قانا ءاننىڭ دە، كوم­پو­زيتوردىڭ دا تۋما تاريحىن سي­پاي قامشىلاپ ايتا كەتىپ جات­قا­نىم عوي.

نەگىزىندە «ءۇش ارىس» مۇرات­حان­نىڭ عانا ەمەس، وتكەن عاسىر­داعى قازاق اندەرىنىڭ ايتۋلى اسىل­دا­رىنىڭ ءبىرى بولىپ، قازاق ءان تا­ري­حىنان ەلەۋلى ورنىن الدى، قا­جەت­تىلىگى، سۇرانىسى مول دۇنيە تۋدى. كەيىپكەرىمىز: «اققۋدىڭ كوركى كو­لىمەن، اقىننىڭ كوركى ەلىمەن»، دەگەندەي، ءىلياس جانسۇگىروۆ تاقى­رى­بىن جەرلەستىگىنىڭ ارقاسىندا، ءدۇلدۇلدىڭ بالاسىنداي بولىپ كەتكەن باۋىرمالدىعىمەن كەڭەيتتى. ءالى دە كەڭەيتە بەرەر دەپ سەنەمىن.

نۇرعيسا تىلەنديەۆ جايلى ءبىر ءاڭ­گىمە قوزعالىپ كەتكەندە وزبەك حال­قىنىڭ اسىل پەرزەنتى، ارداقتى كوسەمى شاراف راشيدوۆ اعا­مىز­دىڭ: «ادام مەن ادامدى قوسا ءبىل­گەن ادام جاقسى كىسى، ەل مەن ەلدى قوسا بىلگەن دانا كىسى»، – دەپ ەدى. ءىلياس اعامىزدىڭ «قۇلاگەرى» كوك­شەتاۋ مەن جەتىسۋدى ماڭگىلىككە جە­تەر­دەي قوسىپ كەتتى.

سول ويىمدى جەت­كىزەر «جەتىسۋ مەن كوكشەدەي» دەگەن ولەڭىمدە:

«تويلى اۋىل سىرىمبەتتىڭ سالاسىندا،

كوز سالساڭ وزا تارتقان قاراسىنعا.

قۇلاگەر شاۋىپ جۇرگەن سەكىلدەنەر،

كوكشە مەن جەتىسۋدىڭ ارا­سىن­دا( – دەگەن ەدىم. بۇل ولەڭدى دە مۇراتحان ء(ۇش ارىستىڭ( جال­عا­سىن­داي ەتىپ تاماشا انگە قوستى. ءبىر ەستىگەن جان ەسىنە ۇمىتپاستاي ساق­تاپ كەتەر ءان بولعان سوڭ كوك­شە­تاۋ­لىقتار دا، تالدىقورعاندىقتار دا، الماتىلىقتار دا بۇل ءاندى بابىنا كەلتىرە شىرقاپ، جاستارعا ءۇزىل­مەس ۇلگى كورسەتتى.

قازىرگى ەگە­مەن ەلىمىزدىڭ، دەربەس مەم­لە­كەتى­مىز­دىڭ باستى ماقساتى، ىشكى داۋدان، سىرتقى جاۋدان حالىقتاردىڭ دوستىعى، مىزعىماس بىرلىگى ارقىلى وركەنيەت جولىندا ورلەي بەرۋ بولسا، مۇراتحان اندەرىنىڭ دە بۇل ۇردىسكە قوسقان ەڭبەگى از ەمەس. تالانتتى كومپوزيتور بۇكىل ۇلت­­تىق ۇران بولعان ساحارانى ساق­تاپ قالعان دانالارىمىزدى، كوش­پەلى كۇننەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ايتۋلى ارىستارىمىزدى ۇلاعاتتاپ كەلەدى. «ابىلاي»، «قاراكەرەي قا­بان­باي»، «رايىمبەك بابا»، «ما­حام­بەت»، «الاشتىڭ اسىل ۇلدارى»، «جەلت­وقسان تاڭى» اندەرى سۇلۋ ساز­دان جاسالعان مۋزىكالىق ۇلتتىق سە­­ريال دەسەك تە ارتىقشىلىعى بولماس.

جوعارعى ايتقاندارىمىزعا تولە بي، قاز داۋىستى قازىبەك بي، ايتەكە بيلەرگە، ابايعا، شوقانعا ارناعان اندەرىن قوسساق، ارتىق ماقتاعانىم بولماس. ء“بىز قازاقپىز، ازاتپىز” اتتى ءانىنىڭ: تۇركى تەكتەس ءتىلىمىز، التى الاشتىڭ ءبىرىمىز. تايتالاسقان تاعدىرمەن، جەتتى الەمگە ءۇنىمىز، القيسسا، ءبىز قازاقپىز، ءبىز قازاقپىز، ازاتپىز! — دەگەن قايىرماسىن شىرقاعاندا ءوزى دە قۇل­شىنىپ كەتەدى، باسقا ايتۋ­شى­لار دا الامان بايگەدەگى سايگۇلىكشە جۇلقىنىپ ەرەن تەبىرەنىسپەن قۇل­شىنادى. «مىنا پالەكەت دوسىڭ تا­ۋىپ كەتكەن ەكەن»، – دەپ نۇر­عيسا اعامىز دا ماقتاعاندا: «سىزگە تارتقان عوي، شاپشاڭدىعى دا، كەرەكتى سارىندى تاۋىپ، تاڭ قال­دىرۋى دا ۇقساپ تۇر»، – دەگەنىم بار. ول كەزدە مۇراتحان شىن مانىندە دە قاي سايىسقا تۇسسە دە شاڭ جۇتپاي وزىپ شىعار دارەجەگە جەتكەن بولاتىن.

«ءۇش ارىستى» نۇراعاڭ دا قاتتى ۇناتاتىن. قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى، «باتىرلار جىرى» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتانعان، قازاق ءتىلىن دامىتۋدا انمەن قوسقان ۇلەسىمەن وزىق تورگە شىققان مۇراتحان ەگىنباەۆقا وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن تۋعان «ءۇش ارىس» ءانى شابىتىنا  شابىت قوستى. «قازاقتىڭ ىرىلەرى، ابايدىڭ ىنىلەرى: ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتىڭ» ارۋاقتارى جەبەدى دەپ بىلەمىن.

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى