سان ءتۇرلى سالت بار

1813

اتامىز قازاق قاشاندا سالت-ءداستۇردى بەرىك ۇستانعان. ونى وسكەلەڭ ۇرپاعىنا ونەگەلى مۇرا ەتىپ قالدىرىپ وتىرعان. جالپى، ءداستۇرىن ساقتاعان ەل قور بولمايدى. سەبەبى ءداستۇر ادامدى تاربيەگە، اقىلعا باۋليدى. ءار مەملەكەتتىڭ ءوز سالتى، ادەت-عۇرپى بار.

قازاقتاردىڭ باسىن ءبىر شاڭىراققا بىرىكتىرگەن قازاقستاننىڭ ءار وبلىسىنىڭ داستۇرلەرى الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. مۇنى مويىنداۋ قاجەت. اتامىز ءبىر بولسا دا، سالتتى ءار ايماقتا ءتۇرلى ەتىپ ۇستانامىز. مىسالى، كەيبىرەۋلەرمەن تانىسقان كەزدە، «وڭتۇستىكتەنمىن» دەسەڭ، توبە شاشى تىك تۇرادى. «سىزدەردە كەلىندەر كوشەدە نە ۇيدە باسىنان ورامالىن تاستامايدى ەكەن عوي»، نە بولماسا «كەلىندەرىڭىز كۇندە بىرەۋگە سالەم بەرەدى ەكەن» دەپ ميىڭىزدى اشىتادى. ولاردىڭ ويىنشا، بۇل بۇرىنعى زاماندا قالىپ قويعان ەسكىرگەن ادەت. قاي زاماننان جەتسە دە، بۇل — ەجەلدەن بار ءداستۇر. باسىنا ورامال تارتىپ، ۇلكەنگە سالەم بەرۋدەن اپا-اجەلەرىمىز ەشقاشان جالىقپاعان. سەبەبى بۇل ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتىڭدى كورسەتەدى. بۇدان باسقا دا سالت-داستۇرلەرىمىز جەتكىلىكتى. جازا بەرسەڭ، تاۋسىلمايدى. ال وزگە ەلدەردىڭ وزىندىك ءداستۇرى جايلى بىلەتىندەرىمىز كوپ ەمەس. بۇگىنگى ماقالادا وقىرمان نازارىنا باسقا مەملەكەتتەردىڭ ادەت-عۇرپى، سالت-داستۇرلەرى جانە ىرىمدارى جونىندە بىرقاتار مالىمەت ۇسىنباقپىز. ەكى تەكتىڭ ەرەكشەلىگى يسپانيادا ءداستۇردى ۇستاناتىن ادامداردىڭ ەكى تەگى بولادى ەكەن. تۇر­مىسقا شىققالى جاتقان قىز جۇبايىنىڭ تەگىن المايدى. ال بالا تۋعان جاعدايدا سابيگە اكە­سىنىڭ دە، شەشەسىنىڭ دە تەگى بە­رى­لەدى. ول قالاي دەيسىز بە؟ مىسالى، پي­لار گومەس دياس دەگەن بوي­جەت­كەن فەليپە رودريگەس فەرناندەس دە­گەن جىگىتكە كۇيەۋگە شىعىپ، ولار­دان قىز تۋسا، نارەستەنىڭ ەسىمى مەر­سەدەس رودريگەس گومەس بولادى. بايقاپ وتىرعانىمىزداي، الدى­مەن ءوزىنىڭ، سوسىن اكەسىنىڭ اتى، كەيىن اناسىنىڭ ەسىمى جازىلادى. يسپاندىقتار دۇكەندەردى، كى­تاپحانالاردى، ءدارىحانالاردى بايىرعى ادەت-عۇرىپ بويىنشا ادام ەسىمىمەن نەمەسە عيمارات ور­نالاسقان كوشەنىڭ اتىمەن اتايدى. ماسەلەن، «فارماسيا پينتادا». بۇل پينتادا كوشەسىندە ورنالاس­قان ءدارىحانا دەگەن ماعىنانى ءبىل­دىرەدى. «ەرمانوس مورەنو» دەيتىن اتتى كورسەڭىز، ول اعايىندى مو­رەنولاردىڭ كومپانياسى دەگەن ءسوز. بۇل ەلدە تاعى ءبىر قىزىق سالت بار. ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر بويىن­شا يسپانيادا جۇكتى كەلىن­شەكتەر ۇيدە بوسانعاندى ءجون سانايدى. ءبىز اياعى اۋىر ايەلدى تول­عاق باستالىسىمەن، ءتىپتى ودان دا كوپ بۇرىن اۋرۋحاناعا جەتكىزىپ سالامىز. ال بۇل ەلدىڭ تۇرعىندارى كىشكەنە كۇتە تۇرعاندى قالايدى. ولاردىڭ ويىنشا، اۋرۋحانا احۋا­لى بوسانعالى جاتقان ايەلگە قور­قىنىش سەزىمىن تۋدىرادى. سون­دىقتان يسپانيا حالقىنىڭ با­­سىم بولىگى اۋرۋحاناعا بارار جول­دا، تاكسيدە، اۆتوبۋستاردا تۋ­عان. ەكى رەت تويلايتىن تۋعان كۇن ول — ول ما؟ يسپانيانىڭ ءاربىر ا­زاماتى تۋعان كۇنىن جىلىنا ەكى مارتە تويلايدى. ءبىرىنشىسى — ءوزىنىڭ ناعىز تۋعان كۇنى بولسا، ال ەكىنشىسى — اۋليە اتالارىنىڭ تۋعان كۇنىن وزىنىكى سەكىلدى اتاپ ءوتۋ. ەلدە كيەلى ۇعىمدار كوپ بولعاندىقتان، تۇر­عىنداردىڭ ءاربىر ەكىنشىسىنە ءاۋ­ليەنىڭ اتى بەرىلەدى. ەندى جەرلەۋ راسىمىنە توقتال­ساق. ادامنىڭ دەنەسىنەن جانى كەت­كەن سوڭ، ونى جەرلەيتىن جەر دايىن بولسا، بىردەن راسىمگە كىرى­سە­دى. ال ورىن بولماي قالعان جاع­دايدا ءمايىتتى 72 ساعاتقا دەيىن ۇس­تاي الادى. جەرلەگەندەرىنىڭ ءوزى قى­زىق. دايىن جەردى بۇل ەلدە جال­عا الادى ەكەن كوبىنەسە. اي سايىن اقشاڭىزدى تولەپ تۇراسىز. قا­راجات بولماي قالسا، مولا ور­نالاسقان جەردىڭ اكىمشىلىگى تو­پىراق استىنداعى دەنەنى قايتا قا­زىپ الىپ، ونى باسقا جەرگە اۋىس­تىرۋعا قۇقىلى. بەتى اۋلاق! گرەكيا حالقى دا ىرىمعا قاتتى سە­نەتىندەردىڭ قاتارىندا. قالا كوشەلەرىنە شىقساڭىز، ويناپ ءجۇر­گەن بالالاردىڭ مويىندارى­نان كوزدىڭ بەلگىسى بار القانى كو­رەسىز. ولاردىڭ ويىنشا، بۇل جو­لىڭ­دى اشىپ، باقىت اكەلەدى. سون­داي-اق بۇل حالىق بىرەۋدى ماق­تاماس بۇرىن الدىمەن ءۇش رەت ءتۇ­كىرىپ الادى. سەبەبى قۇ­داي­لار­دىڭ قىزىعۋشىلىعى تۋىپ قالۋى مۇمكىن. تۇكىرگەننەن كەيىن عانا الگى ادامعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرە باستايدى. قاراپ وتىرسا­ڭىز، كورشى ورىستاردىڭ ادەتىنە ۇق­سايدى. ورىستار مەن گرەكتەردىڭ بۇل نانىمىنا سەنەتىندەر ءبىزدىڭ ارا­مىزدا دا بارشىلىق. بىزدە دە «ءاي، كوزىڭ ءوتىپ كەتەر، تۇكىرشى»، — دەپ جاتاتىن ادەت بار عوي. سۋ سەپكەنىڭ — سىيلاعانىڭ سونىمەن قاتار گرەكتەر ءداس­تۇر بويىنشا ۇيگە كەلگەن قوناققا مىندەتتى تۇردە ىشىمدىك ءىشۋدى ۇسىنۋى كەرەك. ولاي جاسالماسا، ءۇي يەسى تاربيەسىز دەگەن جامان اتقا يە بولادى. ال كەلگەن مەي­مان­نىڭ بىرەۋدىڭ ۇيىندە وتىرىپ تا­رانۋىنا جانە تىرناعىن الۋىنا بول­مايدى. ساتسىزدىككە ۇشىراۋى­ڭىز مۇمكىن. دانياعا جولىڭىز تۇسسە، تۇر­عىن ءۇيدىڭ تەرەزەسىندە ءىلىنىپ تۇر­عان مەملەكەتتىك جالاۋدى كورەتىن بول­ساڭىز، تاڭعالماڭىز. بۇل ۇيدە ءبى­رەۋدىڭ تۋعان كۇنى تويلانىپ جاتقانىنىڭ بەلگىسى. تايلاندتاعى مىنا ءداستۇر ءبا­رىنەن دە قىزىق. ەلدە بۇرىننان كە­لە جاتقان «سونگ كران» دەگەن مەي­رام بار. وسى كۇنى تۇرعىندار كو­شەدە كەتىپ بارا جاتقان كەز-كەل­گەن ادامعا سۋ شاشادى. ولار­دىڭ بۇل ارەكەتى ءبىر-بىرىنە ساتتىلىك ءتى­لەگەندى بىلدىرەدى. تاي ەلىنىڭ حال­قىنىڭ جارتىسىنان استامى بۋد­ديزم ءدىنىن بەرىك ۇستانادى. سون­دىق­تان ولار ادامنىڭ باسىن ەڭ قاسيەتتى نارسە دەپ سانايدى. قان­داي ادام بولسىن، ونىڭ باسىنا ساۋ­ساعىڭ ءتيىپ كەتسە، سەن سول كى­سىنىڭ بەدەلىن اياق-استى ەتتىڭ دە­گەن ءسوز. مايمىلعا ارنالعان مەرەكە تايلاند — جالپى قاي جاعىنان الساڭ دا ەرەكشەلىككە تولى مەم­لە­كەت. ەلدىڭ لوپبۋري پروۆينتسيا­سىن­دا جىل سايىنعى ءداستۇر بويىن­شا مايمىلدارعا ارنالعان بانكەت ازىرلەنەدى. ادامدار شىركەۋگە ەكى مىڭ­نان استام مايمىلدى جيناپ، ولاردى ءتۇرلى جەمىس-جيدەكتەرمەن تاماقتاندىرادى. تايلاندىقتار مايمىلدى نەگە سونشاما باعا­لايدى دەيتىن بولارسىزدار؟ ايتا كەتەيىك… بۇل ەلدىڭ حالقى راما دە­گ­ەن قۇداي بار دەپ سەنەدى. اڭىزعا سۇيەن­سەك، ءبىر كەزدەردە ءبىر توپ ماي­مىل رامامەن بىرگە ونىڭ قار­سىلاستارىمەن شايقاسىپ، جەڭىسكە جەت­كەن ەكەن. ال كورەي حالقىنىڭ مىنا ادەت-عۇرپى ءتىپتى كۇلكىلى. بىرەۋدىڭ ازىرلەگەن تاعامىن جەپ وتىرساڭىز، تاماقتىڭ ءدامدى بولعانىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن ادام شىلپىلداتىپ شايناۋ كەرەك ەكەن. كەيىن اس دايىنداعان كىسى سىزگە ءوز العىسىن ايتادى. قى­زىق، ءيا؟ ءبىزدىڭ ەلدە ۇستەل ۇستىندە تا­ماقتى بىلش-بىلش شايناپ جەپ وتىر­ساڭ، ادەپسىزدىكتىڭ بەلگىسى بو­لىپ سانالادى ەمەس پە؟ كورشى رەسەي ەلىندە ءداستۇر بويىن­شا، عارىشكەرلەر كوككە كو­تە­رىلەر الدىندا «بەلوە سولنتسە ۆ پۋس­تىني» اتتى ءفيلمدى كورۋى ءتيىس. يرلانديادا ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن اقپان ايىنىڭ 29 جۇل­دى­زىن­دا قىز بالالار ەركەكتەرگە ءۇي­لەنۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساي الادى. بۇل ءداستۇر سوناۋ ءXى عاسىردان بەرى كەلە جاتىر. ءسوز سالىپ تۇرعان بوي­جەتكەن «جوق» دەگەن جاۋاپ السا، وندا باس تارتقان ەركەك قو­ماق­تى ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتى بو­لادى. سەكىرىپ كوڭىلىن كوتەرەدى جاڭا جىلعا نەبارى ەكى جارىم ايداي ۋاقىت قالدى. سوندىقتان وسى ۇلكەن مەرەكە ءار ەلدە قالاي تويلاناتىنىنا توقتالساق، ارتىق بول­ماس. ماسەلەن، فرانتسيانىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە شاعىن ءبىر ەلدى مە­كەن بار. سول اۋىلداعى وتباسى­لار­دىڭ بارلىعى جاڭا جىل كەل­گەن سوڭ، تاڭ سارىدە تۇرىپ الىپ، بۇ­لاقتان ستاقانعا سۋ قۇيىپ، قا­سىنا ءبالىش قوسىپ قالاعان جەرىنە قال­دىرىپ كەتە بەرەدى. ونى كورگەن ادام ىشەرىن ءىشىپ، جەيتىنىن جەپ، ورنىنا قانداي بولسىن، ءبىر تاعام قال­دىرىپ كەتۋى مىندەتتى. ءداستۇر سون­داي سەبەبى. وسىلايشا فران­تسۋز­دار جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇ­نىنەن باستاپ ءبىر-ءبىرىنىڭ قارنىن توي­دىرا باستايدى. ال نەمىستەر بولسا، ساعات ون ەكى­نى كورسەتپەي تۇرىپ، كرەسلوعا شى­عادى. جاڭا جىل كەلگەن سوڭ، جاس-كارىسىنە قاراماستان سول جەر­دەن سەكىرەدى. وسىلايشا ولار كو­تەرىڭكى كوڭىل-كۇيمەن مەيرامدى توي­لاي باستايدى. گەرمانيا تۇر­عىن­دارىنىڭ ايتۋىنشا، جاڭا جىل­دى قانداي كۇيمەن قارسى ال­ساڭ، جىل سولاي وتەدى. 12 سەكۋندتا — 12 ءجۇزىم يتالياندىقتار جاڭا جىلدا ەسكى زاتتارىن تەرەزەدەن لاقتى­را­دى. زاتتى قانشالىقتى كوپ لاق­تىرساڭ، سونشالىقتى ىرىس مول بولادى. ارگەنتينا حالقى بولسا، زاتتاردىڭ ورنىنا ەسكى شوتتارىن نەمەسە قۇجاتتارىن تاستايدى. شوتلاندىقتار جاڭا جىل تۇنىندە قاراماي جاعىلعان بوشكەنى ورتەپ، ونى كوشە بويىمەن دومالاتادى. مۇنداعى كوزدەگەندەرى — ەسكى جىلدىڭ جاماندىقتارىنىڭ ءبارىن جاعىپ جىبەرىپ، جاڭا جىلدى لايىق­تى قارسى الۋ. كۋبا حالقى جاڭا جىلدى بى­لاي تويلايدى. مەيرامنىڭ باس­تالۋىنا بىرنەشە ساعات قالعاندا، ءۇي­دەگى ءاربىر ىدىس سۋعا تولىپ تۇ­رۋى ءتيىس. مۇنىمەن ولار ءبىر-ءبى­رى­نە جاڭا جىلدا سۋداي تازا ءومىر ءتى­لەيدى. بۇل ەلدە ەرەكشە تاعى ءبىر ىرىم بار. كەي ەلدى مەكەندەردىڭ تۇر­عىندارى ساعات ون ەكى بولا سا­لىسىمەن ون ەكى سەكۋندتىڭ ىشىندە ون ەكى ءجۇزىم جەۋى كەرەك. سول كەزدە عا­نا ءبىر جىل بويى ءسىزدىڭ جولىڭىز بو­لادى. مىنە، قاراپ وتىرساڭىزدار، ءار ەلدىڭ سالت-ءداستۇرى، ادەت-عۇرپى ءجا­نە ىرىمدارى ءار ءتۇرلى ەكەن. ءبى­رى قىزىق بولسا، ەكىنشىسى ويعا سىيار­لىق ەمەس. قاي جاعىنان قا­را­­ساق تا ءوزىمىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ءداس­تۇرى، سالتى وزگەلەرگە قاراعاندا ەرەك­شە كورىنەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز سوڭىنا ءتالىم-ءتار­بيەگە ۇندەيتىن ادەت-عۇرىپ قال­­دىرعان. كەرەمەت ەمەس پە؟! سون­­دىقتان قايدا جۇرسەك تە، ءداس­تۇرى­مىزدى ساقتاعانىمىز ءجون.


 باقىتجان باۋىرجانۇلى

 

پىكىرلەر