ۆ پوسلەدنيە گودى ۋ ناس ستوروننيكي حيدجابا ۆ شكولە ستالي سسىلاتسيا نا سوسەدنيە سترانى: مول، ۆ ۋزبەكيستانە ي كىرگىزستانە پلاتكي شكولنيتسام رازرەشەنى. كاك يزۆەستنو، ليۋبوە سراۆنەنيە حروماەت. ودناكو وبششەستۆەننو زناچيمۋيۋ سيتۋاتسيۋ ۆ سترانە جەلاتەلنو سراۆنيۆات س سوسەديامي نە فراگمەنتارنو، ا پو منوگيم پوزيتسيام.
كاك ۆ ۋزبەكيستانە بوروليس س راديكاليزموم
دەلو ۆ توم، چتو س سەرەدينى 90-ح گگ. دو پوسلەدنەگو ۆرەمەني ۆ ۋزبەكيستانە جەستكو بوروليس س يسلامسكوي اتريبۋتيكوي، وپاساياس راسپروسترانەنيا راديكالنىح تەچەني. حيدجاب نەلزيا بىلو نوسيت ۆ وبششەستۆەننىح مەستاح – زا ەتو جەنششين موگلي زابرات ۆ پروفيلاكتيچەسكي ۋچاستوك. ۋ مۋجچين ناسيلنو سبريۆالي بورودى. ي ەتا پراكتيكا ۆ وتنوشەني نوشەنيا بورودى پو رەليگيوزنىم سووبراجەنيام وستالاس دو سيح پور.
″ …ۆ كونتسە 80-ح گگ.، ۆ پەريود دۋحوۆنوگو، يدەولوگيچەسكوگو ۆاكۋما بىسترو ستال راسپروسترانياتسيا راديكالنىي يسلام. نەپوسلەدنيۋيۋ رول سىگرالا ي بليزوست افگانيستانا ي ۆوينا، ۆ كوتوروي پرينيالي ۋچاستيە سوۆەتسكيە سولداتى. سرەدي مودجاحەدوۆ بىلو نەمالو ەتنيچەسكيح ۋزبەكوۆ س كورانوم، رەليگيوزنوي ليتەراتۋروي نا ۋزبەكسكوم يازىكە. سوۆەتسكيە سولداتى توجە زناكوميليس س راديكالنىم يسلاموم ۆ ەتوي سترانە، سرەدي نيح بىلي نەمالو تەح، كوتورىە ۆپوسلەدستۆي ستالي «ناستوياششيمي مۋسۋلمانامي»، كاك تاحير يۋلداشەۆ.
يۋلداشەۆ نە تولكو ستال «ناستوياششيم مۋسۋلمانينوم»، نو بىل ودنيم يز اكتيۆيستوۆ ي رۋكوۆوديتەلەي نەپراۆيتەلستۆەننىح يسلامسكيح ورگانيزاتسي. پروۆوزگلاسيۆ سەبيا ەميروم، ۆ 1991 گ. ورگانيزوۆال ي ۆوزگلاۆيل يسلاميستسكۋيۋ ورگانيزاتسيۋ «ادولات ۋيۋشماسي» («وبششەستۆو سپراۆەدليۆوستي»), ۆپوسلەدستۆي پرينيال اكتيۆنوە ۋچاستيە ۆ سوزداني ەكسترەميستسكوي ورگانيزاتسي «يسلامسكوە دۆيجەنيە ۋزبەكيستانا». ۆ پەريود بەزۆلاستيا، پوسلەدوۆاۆشەگو پوسلە راسپادا سسسر، سوزدال ۆ نامانگانە پاراللەلنىە ۆلاستنىە سترۋكتۋرى، ۆ سوستاۆە كوتورىح يسپولنيال فۋنكتسي شارياتسكوگو سۋدي.
ۆ سمي پيسالي، چتو ۆ كونتسە 80-ح گگ. ۆ فەرگانسكوي دولينە پوياۆيليس پەرۆىە رەليگيوزنىە شكولى – يح فينانسيروۆالي ساۋدوۆسكايا اراۆيا، سترانى پەرسيدسكوگو زاليۆا ي داجە رەليگيوزنىە ورگانيزاتسي يز تۋرتسي.
كاك ي ۋ ناس، ۆ ۋزبەكيستانە ۆ ناچالە 90-ح گگ. مولودەج پوەحالا ۋچيتسيا ۆ مۋسۋلمانسكيە سترانى. نو ۆ وتليچيە وت ناس سوسەدي سرازۋ وبراتيلي ۆنيمانيە نا تو، چتو مولودىم ليۋديام پريۆيۆاليس يدەي، چۋجدىە تراديتسيوننوي دليا سرەدنەي ازي فورمە يسلاما، نەرەدكو ي راديكالنىە، ەكسترەميستسكيە يدەي، وبراز جيزني، وتليچنىي وت ۋزبەكسكوگو. ۋ نوۆىح ادەپتوۆ يزمەنيلسيا ستيل ودەجدى، ۆنەشنوست، يزمەنيلوس ي ميروۆوززرەنيە – زا گرانيتسەي مولودىە ۋزبەكي وسۆايۆالي دالەكو نە تولەرانتنوە ي ميروليۋبيۆوە ۋچەنيە.
″ ۆو منوگيح مۋسۋلمانسكيح ستراناح (ەگيپتە، ليۆي، پاكيستانە، ساۋدوۆسكوي اراۆي، وبەدينەننىح ارابسكيح ەميراتاح، كۋۆەيتە، پاكيستانە، تۋرتسي ي در.) ەست سۆوي رەليگيوزنىە پروتيۆورەچيا، راديكالنىە، ەكسترەميستسكيە، وپپوزيتسيوننىە تەچەنيا يسلاما. زاچەم وني نۋجنى بۋدۋششيم يمامام، كوتورىە تام پولۋچيلي وبرازوۆانيە؟!
ك تومۋ جە ۆىپۋسكنيكي رەليگيوزنىح ۋچەبنىح زاۆەدەني پەرەنيالي ي نەگاتيۆنوە وتنوشەنيە ك سۆەتسكومۋ ۋسترويستۆۋ گوسۋدارستۆا، تراديتسيوننوي كۋلتۋرە، كوتورىە يح ۋجە نە ۋسترايۆالي – پو يح منەنيۋ، سترانۋ نادو يسلاميزيروۆات پو ارابسكومۋ وبرازتسۋ.
″ ۆ ۋزبەكيستانە ۋچلي، چتو راديكاليزاتسيا يسلاما موجەت پرويزويتي بىسترو. پو ەتوي پريچينە بىلي ۆوزۆراششەنى ۆسە گراجدانە ۋزبەكيستانا، كوتورىە ۆ تو ۆرەميا ۋچيليس ۆ رەليگيوزنىح زاۆەدەنياح زا رۋبەجوم، ي بىلي پرينياتى رياد زاكونوۆ. ۆ ناچالە 1990-ح گگ. بىلا زاپرەششەنا دەياتەلنوست پوليتيچەسكيح پارتي نا وسنوۆە رەليگيوزنوگو فۋندامەنتاليزما.
پوسلە نەبولشوگو پوسلابلەنيا ۋجە ۆ 1998 گ. ۆ ادمينيستراتيۆنىي كودەكس رەسپۋبليكي بىلي ۆۆەدەنى نوۆىە ستاتي، ۆ ۋگولوۆنىي كودەكس بىلي ۆنەسەنى پوپراۆكي ي دوپولنەنيا، كوتورىە بىلي پريزۆانى بوروتسيا س رەليگيوزنىم فۋندامەنتاليزموم ي ەكسترەميزموم ۆ سترانە.
زا پروزەليتيزم، ميسسيونەرستۆو ي ت.د. موجنو پولۋچيت ناكازانيا، نە گوۆوريا و راسپروسترانەني ەكسترەميستكوي ليتەراتۋرى ي يدەي ەكسترەميزما ي تەرروريزما. چينوۆنيكي زا سۆويۋ پوكازنۋيۋ رەليگيوزنوست موگلي ليشيتسيا رابوتى.
پوسلە وچيششەنيا وت راديكاليزما – پوسلابلەنيا
پرەدەلنو جەستكو، ۆ كوروتكيە سروكي ۆلاستي پريوستانوۆيلي دەياتەلنوست ۆسەح رەليگيوزنىح ورگانيزاتسي، پارتي ي دۆيجەني، كوتورىە پريدەرجيۆاليس يدەولوگي پوليتيچەسكوگو يسلاما، پەرەكرىلي يستوچنيكي زارۋبەجنوگو فينانسيروۆانيا راديكالوۆ.
پوسلەدۋيۋششيە سوبىتيا ۆ ۋزبەكيستانە – تەراكتى 1999 ي 2004 گگ. – پوكازالي، چتو ۆ ەتوي سترانە سۆوەۆرەمەننو ي وپەراتيۆنو سرەاگيروۆالي نا ۋگروزۋ راديكاليزاتسي يسلاما.
″ ۆەد زا ەتيمي سوبىتيامي ستويالو «يسلامسكوە دۆيجەنيە ۋزبەكيستانا»، چلەنى كوتوروگو ۆ سۆوە ۆرەميا بەجالي زا گرانيتسۋ. موجنو پرەدستاۆيت، چتو بىلو بى، ەسلي ۆ سۆوە ۆرەميا نە پروۆەلي بى وپەراتيۆنۋيۋ رابوتۋ ي راديكالى وستاليس ۆ سترانە. ۆ ۋزبەكيستانە ي پوسلە تەراكتوۆ پرودولجيلي بوربۋ س رەليگيوزنىم راديكاليزموم.
چتو جە كاساەتسيا حيدجابا، تو ۆ مينيستەرستۆە نارودنوگو وبرازوۆانيا نەودنوكراتنو زاياۆليالي، چتو ۋزبەكيستان – ەتو سۆەتسكوە گوسۋدارستۆو، گدە رەليگيا وتدەلەنا وت گوسۋدارستۆا، ا حيدجابى ۆ شكولاح زاپرەششەنى.
ليش لەتوم 2021 گ. ۆلاستي ۋزبەكيستانا زاكونوداتەلنو زاكرەپيلي پوسلابلەنيا، پرينياۆ زاكون «و سۆوبودە سوۆەستي ي رەليگيوزنىح ورگانيزاتسياح» ۆ نوۆوي رەداكتسي. سوگلاسنو ەمۋ، زاپرەت نا نوشەنيە حيدجابوۆ ي درۋگيح كۋلتوۆىح ودەياني ۆ وبششەستۆەننىح مەستاح سنيماەتسيا (پو پوۆودۋ نوشەنيا بورودى نيچەگو نە سكازانو). ودناكو رەيدى پرودولجايۋتسيا: ليۋديام زاپرەششايۋت نوسيت بورودى ي حيدجابى.
ۆ ەتوم گودۋ دەپۋتاتى زاكونوداتەلنوي پالاتى ولي ماجليسا پرينيالي زاكونوپروەكت، سوگلاسنو كوتورومۋ ك ادمينيستراتيۆنوي وتۆەتستۆەننوستي بۋدۋت پريۆلەكات زا منوگوجيونستۆو ي نوشەنيە ودەجدى، نە پوزۆوليايۋششەي يدەنتيفيتسيروۆات ليچنوست.
ۆ وبششەوبرازوۆاتەلنىح شكولاح سيتۋاتسيا نە يزمەنيلاس – حوديت ۆ شكولۋ ۆ حيدجابە نەلزيا.
″ ۆ سەنتيابرە 2021 گ. بىۆشي مينيستر وبرازوۆانيا شەرزود شەرماتوۆ زاياۆيل، چتو ۆ سۆيازي س چاستىمي وبراششەنيامي روديتەلەي پو پوۆودۋ زاپرەتا نا نوشەنيە حيدجابا ۆ شكولە، ۆ پوريادكە يسكليۋچەنيا، مينوبرازوۆانيا رازرەشاەت نوسيت دەۆوچكام سۆەتلىە پلاتكي پري ۋسلوۆي، ەسلي وني بۋدۋت زاۆيازانى سزادي، ي تيۋبەتەيكي. ت.ە. نە حيدجابى، ا كوسىنكي ي تيۋبەتەيكي، ي تو ۆ ۆيدە يسكليۋچەنيا.
نەوبحوديمو وتمەتيت: پوسلە توگو، كاك سترانا وسۆوبوديلاس وت رەليگيوزنىح راديكالوۆ – ۋجە نەت وسنوۆى دليا فۋندامەنتاليزما ي ەكسترەميزما – كوسىنكي ي تيۋبەتەيكي ۆ شكولە نە نەسۋت توگو كونتەكستا، كوتورىە پريسۋششي حيدجابۋ، زا كوتورىم ستويالي راديكالى.
راديكاليزم ي ناتسيونالنايا دۋحوۆنايا كۋلتۋرا
ا ۆ كازاحستانە زا گودى نەزاۆيسيموستي يز-زا وچەن ليبەرالنوگو زاكونوداتەلستۆا و رەليگي ۆ رەسپۋبليكۋ حلىنۋلا ماسسا رەليگيوزنىح ورگانيزاتسي ي ۆسەۆوزموجنىح سەكت، ۆ توم چيسلە ي ەكسترەميستسكوگو ناپراۆلەنيا.
كاك سالافيزم زاشەل ۆ سنگ؟ ۆ كونتسە 80-ح – ناچالە 90-ح س وبياۆلەنيەم سۆوبودى ۆەرويسپوۆەدانيا ۆ رەسپۋبليكي ۋحودياششەگو سويۋزا پوتيانۋليس سپونسورى يز ساۋدوۆسكوي اراۆي ي در. ستران دليا سترويتەلستۆا مەچەتەي، مەدرەسە، رابوتى مۋسۋلمانسكوي وبششينى، پودگوتوۆكي يماموۆ ي ت.د.
″ مير ناسلىشان و جەستوكيح «پودۆيگاح» ۆاححابيزما، پريكرىتىح فلاگوم «چيستوگو» يسلاما. ي سەگودنياشنيە ۆاححابيتى ستالي حيترو نازىۆات سەبيا سالافيتامي – پوسلەدوۆاتەليامي پراۆەدنىح مۋسۋلمان تاك نازىۆاەموگو «زولوتوگو ۆەكا»، تو ەست تەمي، كتو جيل پەرۆىە تري ۆەكا پوسلە پروروكا مۋحاممەدا. ەتو پودمەنا پونياتي.
ۋ ناس وفيتسيالنو پريزنانو ۋچاستيە سالافيتوۆ ۆ كروۆاۆىح سوبىتياح ۆ اكتوبە ۆ 2016 گ.: تەراكتى ورگانيزوۆالي «پرەدستاۆيتەلي پسەۆدورەليگيوزنىح تەچەني» سو سپونسورامي يز-زا رۋبەجا، ۆ ناپادەني ۆينوۆاتى سالافيتى (ۆاححابيتى) – پوسلەدوۆاتەلي فۋندامەنتاليستسكوگو يسلاما.
نا نەكوتورىح ۆيدەو، سنياتىح ۆ الماتى ۆ يانۆارە 2022 گ.، موجنو راسسلىشات، كاك ۆىستۋپايۋششيە نا ميتينگە كريچات «اللاحۋ اكبار»، سرەدي دەمونسترانتوۆ ۆسترەچايۋتسيا «بوروداچي»، پەرەد شتۋرموم زدانيا نەكوتورىە سوۆەرشالي ناماز.
″ ۆ 2017 گ. بىلو زاياۆلەنو، چتو گلاۆنايا تەرروريستيچەسكايا ۋگروزا دليا رك يسحوديت، كاك ي رانەە، وت پوسلەدوۆاتەلەي نەتراديتسيوننوگو رەليگيوزنوگو تەچەنيا سالافيزم. يمەننو وني، پو سلوۆام توگداشنەگو زامەستيتەليا پرەدسەداتەليا كنب نۋرگالي بيليسبەكوۆا، پرەدستاۆليايۋت سوبوي وسنوۆۋ دليا فورميروۆانيا نوۆىح راديكالنىح گرۋپپيروۆوك ۆ كازاحستانە. بيليسبەكوۆ تاكجە ۋتوچنيل: «ۆ وتچەتنىي پەريود نا تەرريتوري سترانى نە دوپۋششەنو سوۆەرشەنيا 12 تەرروريستيچەسكيح ي ينىح ناسيلستۆەننىح ەكسترەميستسكيح اكتسي، ۆسەگو زا تەرروريستيچەسكي ي رەليگيوزنىي ەكسترەميزم وسۋجدەنى 123 راديكالا. ناريادۋ س ەتيم، سلەدۋەت پريزنات، چتو نە ۋدالوس پرەدوتۆراتيت دۆا اكتا تەرروريزما، سوۆەرشەننىە راديكالنىمي ليتسامي ۆ الماتى ي ۆ اكتوبە».
تەپەر سراۆنيم سالافيتسكۋيۋ تراديتسيۋ: پريزىۆ مۋسۋلمانسكوي وبششينى ك ۆوزۆراششەنيۋ ك ۆرەمەنام پراۆەدنىح حاليفوۆ ي پروروكا مۋحاممادا، ۆەرنۋتسيا ك يستوكام، ك پەرۆوناچالنوي يسلامسكوي وبششينە، ي چتو بىلو پريۆنەسەنو ۆ يسلام زا بولەە چەم تىسياچۋ لەت ەگو سۋششەستۆوۆانيا، وتنوسيتسيا ك تاك نازىۆاەمىم زاپرەششەننىم نوۆشەستۆام. پو ەتوي پريچينە سالافيتى نە پريەمليۋت تراديتسيوننىي يسلام، كازاحسكۋيۋ كۋلتۋرۋ ي تراديتسي، پوسكولكۋ ەتو نە پەرۆوناچالنايا يسلامسكايا (ارابسكايا) وبششينا.
ي حوتيا پوسلەدنەە سامو پو سەبە نەۆوزموجنو رەاليزوۆات ۆ ححI ۆ.، ناشي سالافيتى پرودولجايۋت اكتيۆنو پەرەنيمات سالافيتسكوە ۋچەنيە، ۆپلوت دو ۆنەشنيح پريزناكوۆ ي وبىچاەۆ. دەياتەلنوست وتدەلنىح اكتيۆيستوۆ سالافيزما موجەت وبوستريت رەليگيوزنۋيۋ سيتۋاتسيۋ ۆ سترانە ي ۋجە سەگودنيا پرەدستاۆلياەت وتنوسيتەلنۋيۋ وپاسنوست ۆنۋتريپوليتيچەسكوي ستابيلنوستي.
″ ۋجە ۆ تاكوم پودحودە ك تراديتسيوننوي كۋلتۋرە نازرەۆاەت كونفليكت مەجدۋ «وتتسامي» ي «دەتمي»، مەجدۋ رازنىمي پوكولەنيامي: ۆ دەيستۆيتەلنوستي پوسلەدوۆاتەلي سالافيزما ستاۆيات سۆوي يدەي ي تسەننوستي ۆىشە ناشيح ناتسيونالنىح تراديتسي، كۋلتۋرنو-دۋحوۆنىح تسەننوستەي.
ي ۋجە نەمالو مولودەجي نە پريۆەتستۆۋيۋت ناشي تراديتسي، داجە وبۆينيايۋت ناشيح پرەدكوۆ زابلۋدشيمي، ا كۋلتۋرۋ ي تراديتسيوننۋيۋ رەليگيۋ – نەدورازۋمەنيەم. ەست نەمالو سلۋچاەۆ، كوگدا دەتي پرينيمايۋت سۆويح روديتەلەي زا كافيروۆ، ەسلي وني نە سوۆەرشايۋت ناماز يلي «نەپراۆيلنو» سوۆەرشايۋت ناماز.
ۆ ارابسكيح ستراناح – نە تيۋركسكايا كۋلتۋرا ي تراديتسي، پو ەتوي پريچينە نەرەدكو ادەپتى «چيستوگو» يسلاما گوۆوريات، چتو ۆ يسلامە نەت دومبرى، ايتىسا، ەپوسا، بەت اشار ي ت.د.
″ ەست منەنيا و توم، چتو ۆو منوگيح رازۆيتىح ستراناح دەۆوچكي پوسەششايۋت شكولى ۆ حيدجاباح، ي نەت نيكاكيح پروبلەم. ۆوزموجنو. نو مى دولجنى ۋچيتىۆات، كاكوي يسلام ستويت زا حيدجابوم ۆ كازاحستانە. ەسلي ەتو پوليتيچەسكي، راديكالنىي يسلام، تو ەتو ۋگروزا سۆەتسكومۋ وبرازوۆانيۋ ي گوسۋدارستۆۋ. نەداروم ۆ زاپادنىح وبلاستياح سترانى پودنيمايۋت پروبلەمۋ حيدجابا، گدە نەمالو ستوروننيكوۆ سالافيزما.
ناشي سوسەدي ۆ ۋزبەكيستانە، تادجيكيستانە، تاتارستانە ي در. پوسلە منوگيح لەت يدەولوگيچەسكيح ديسكۋسسي ي بوربى ۆ يتوگە پريشلي ك يدەە زاششيتى ناتسيونالنوي دۋحوۆنوي كۋلتۋرى ي سۆوەگو تراديتسيوننوگو پونيمانيا يسلاما. ي نىنە پريشلو ۆرەميا گوتوۆيت يماموۆ ۆنۋتري سترانى، كوتورىە ۋچيتىۆالي بى وسوبەننوستي تراديتسيوننوگو يسلاما ي زاكونى سۆەتسكوگو گوسۋدارستۆا. ي پريشلو ۆرەميا وگرانيچەنيا يلي زاپرەتا سالافيتسكوي يدەولوگي ۆ كازاحستانە، پري نەوبحوديموستي، پو ۋزبەكسكومۋ وپىتۋ، ۆ ۆيدە يسكليۋچەنيا رازرەشيت ۆ شكولاح ناتسيونالنىي گولوۆنوي ۋبور – تاكيا.
داستان ەلدەسوۆ
ۇقساس جاڭالىقتار
"شەكتەن شىعىپ بارادى!" وزبەكستان ءمۇفتيى كيىم كيۋ مەن ساقال قويۋدا مۇسىلمانداردى ۇستامدى بولۋعا شاقىردى
«اركىم بەلگىسىز وقۋ ورىندارىنا بارىپ ءدىني ءبىلىم الا بەرەتىن بولسا، راديكاليزممەن كۇرەس توقتاماق ەمەس»
