“ماقپالدىڭ ماقامدى جىرلارى” — بەلگىلى اقىن ماقپال جۇمابايدىڭ ولەڭدەر جيناعى. اقىن ولەڭدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى اقىن ءوز ولەڭدەرىن مۋزىكالىق اسپاپتىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءوزى ورىندايدى. ماقپالدىڭ ولەڭدەرى قازاق وقىرماندارى، جالپى پوەزيانى سۇيەتىن قاۋىمنىڭ تاراپىنان جوعارى باعاسىن العان. الايدا قازاقتىڭ اقىن قىزىنىڭ جىرلارى وزگە تىلگە، سونىڭ ىشىندە پارسى تىلىنە اۋدارىلعانى تۋرالى قالىڭ وقىرمان بىلە بەرمەۋى مۇمكىن.
“ماقپالدىڭ ماقامدى جىرلارى” اتتى ولەڭدەر توپتاماسىنىڭ اۋدارماسى 2024 جىلى تەگەراندا جارىق كوردى. ماقپالدى پارسىشا سويلەتكەن – گاۋحار ومارحانوۆا. ول – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتى يرانتانۋ ءبولىمىنىڭ تۇلەگى. پارسى ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن گاۋحار ومارحانوۆانىڭ پوەزياعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ماقپال جۇمابايدىڭ ولەڭدەرىن پارسى تىلىنە اۋدارۋعا الىپ كەلدى دەپ ايتۋعا بولادى.
پوەزيانى ادەتتە اقىن ادام اۋدارادى نەمەسە اقىندىققا قۇمار ادام اۋدارادى. اقىندىققا، ياعني شىعارماشىلىققا قاتىسى جوق ادامنىڭ پوەزيانى وزگە تىلدە سويلەتۋى قيىن جاعداي. گاۋحاردىڭ اۋدارماسىندا بۋىن دا، ۇيقاس تا ماعىنانى جەتكىزۋ جاعى دا تولىق ساقتالىپ وتىرادى. ماقپالدىڭ جىرلارىنىڭ اۋدارماسىن وقىپ وتىرعاندا، اسىرەسە “انا” مەن “قارا جاشىك” ولەڭدەرى پارسىشا جاتىق شىققان. پارسىلاردىڭ ۇعىمىنا قونا كەتەتىن ولەڭ جولدارى بىردەن وقىرماندى باۋراپ الادى. انا تاقىرىبى قاي تىلدە دە اسەرلى تاقىرىپ بولعاندىقتان بولار دەپ ويلايسىڭ. ماقپالدىڭ “انا” تۋرالى ولەڭى وقىرماننىڭ كوڭىلىنە قونىمدى شىققانى اۋدارماشىنىڭ ەڭبەگى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ماقپال ولەڭدەرىنىڭ ىشىندەگى ەرەكشە كوزگە تۇسەتىنى – “قارا جاشىك” ولەڭى. بۇل ولەڭنىڭ تابيعاتى پارسى تىلىندەگى قۇپيالىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ەشكىم كورمەيتىن ءبىر جەرگە ساقتاپ قويۋ، ەشكىمگى سىر شاشپاۋ، بالكىم قۇپيا بولىپ قالۋدى قالاۋ مىنەزىنە ساي شىققان دەۋگە بولادى. ماقپالدىڭ وسى ولەڭى پارسى تىلىندە جاتىق، ەركىن جانە پارسى ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا ساي اۋدارىلعان. سوندىقتان بولار “قارا جاشىك” ولەڭىن پارسىلار نەمەسە پارسى ءتىلىن بىلەتىن ادام وقىسا، راحاتتانىپ ءلاززات الارى ءسوزسىز. بۇل ولەڭ باسقا تىلدەردە قالاي سويلەيتىنىن بىلمەيمىز، بىراق پارسى تىلىندە مادەني نەمەسە باسقا دا كەدەرگىلەرسىز تازا ەركىن سويلەگەنى قۋانتارلىق دۇنيە. قالا بەردى ماقپالدىڭ ءوزى ءوز جيناقتارىن “ماقپال شەر” دەپ اتاعانى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. “شەر” ءسوزى پارسى تىلىندە ولەڭ دەگەندى بىلدىرەدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ ماقپال اقىننىڭ ءوزى دە ولەڭدەرى دە پارسى تىلىندە سويلەۋگە دايىن تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. مۇمكىن بۇل بار بولعانى كەزدەيسوقتىق بولار.
“ماقپالدىڭ ماقامدى جىرلارى” اتتى جيناققا 32 ولەڭ ەنگەن. اۋدارماشى 32 ولەڭنىڭ بارلىعىن پارسى تىلىنە اۋدارعان. ماقپالدىڭ ولەڭدەرى قازاق تىلىندە وقۋعا جەڭىل جانە سازدى اسپاپپەن سۇيەمەلدەۋگە ىڭعايلى. پارسى تىلىندەگى اۋدارما ولەڭ قالىبى وزگەرمەي، جولدار رەتى ساقتالىپ دالمە-ءدال اۋدارىلىپ وتىرعان. اۋدارماشى وقىرماننىڭ قامىن ويلاپ ءبىر بەتكە پارسى تىلىندەگى اۋدارماسىن جازسا، ەكىنشى بەتكە قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن قاتار بەرگەن. بۇل ءادىس – بىرنەشە ماقساتتى كوزدەگەن ۇتىمدى يدەيا.
بۇل ماقپالدىڭ جىرلارىن تەك پارسى جۇرتى ەمەس، بالكىم يرانداعى قانداستار مەن پارسى ءتىلىن ۇيرەنەتىن ادام وقىپ، پايدالانسا دا ءتيىمدى. بولاشاق اۋدارماشىلار ءۇشىن دە بۇل ءادىستىڭ كومەگى زور. پارسى تىلىندەگى اۋدارما مەن تۇپنۇسقا ولەڭدى وقي وتىرىپ، قاي ءسوزدىڭ قالاي اۋدارىلعانىن انىقتاۋ مەن تالداۋ ءۇشىن ىڭعايلى.
ال اۋدارمانىڭ وزىنە كەلەتىن بولساق، الدىمەن بۇل تۋرالى وقىرمان تالابىن تانۋ ماڭىزدى.
عالىم، اۋدارماشى مۇستافا راززاقي گاۋحار ومارحانوۆانىڭ اۋدارماسىن وقىپ ماقپالدىڭ پوەزيالىق شەبەرلىگى مەن اۋدارماشىنىڭ قازاق پوەزياسىن جەتكىزۋ شەبەرلىگى تۋرالى بىلاي تولىمدى پىكىر ءبىلدىرىپ ارنايى رەتسەنزيا جاريالاعان ەكەن. “ماقپالدىڭ ماقامدى جىرلارى” – ايەل زاتىنىڭ قاسيەتتەرىن تولىق كورسەتەتىن جيناق. بەتپەردەسىز سەزىمدەر ءسوز بولىپ بىتكەن. ال بالاعا دەگەن ماحاببات انالىق سەزىمدى جاقسى جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار، ولەڭدەردە انانى ماقتاۋعا تۇرارلىق اسقاق مىنەزىن كورەمىز، ول بيىك تاۋلار مەن تاۋ كۇزەتشىسى «ۇلار» قۇسى تۇرىندە كورىنىس تابادى».
سونىمەن قاتار م. راززاقي مىرزا اۋدارماشى گاۋحاردىڭ اۋدارماسىنا دا باعا بەرگەن. “ماقپالدىڭ ولەڭىن اۋدارعاندا گ. ومارحانوۆا ماعىنانىڭ بەرىلۋىنە باستى نازار اۋدارعان. كەيبىر ولەڭدەردە ماعىنانى بەرۋمەن قاتار، اۋدارماشىنىڭ ءوزى پوەزيا دەڭگەيىنە جەتكەن سياقتى جانە ءسوز تىركەستەرىن شەبەر قولدانۋ ارقىلى ۇيقاس نەمەسە الليتەراتسياعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. بۇل اۋدارمانىڭ ەرەكشەلىگى – ءوز تىلىندەگى ولەڭدى وزگە تىلگە ەركىن اۋدارا الۋىندا”. راسىندا، باسقا ءتىلدى ۇيرەنگەن ادامدار كەيىنىرەك سول تىلدەن ءوز انا تىلىنە اۋدارۋعا تىرىسادى جانە مۇنداي اۋدارمالار ءجيى كەزدەسەدى. گاۋحار ومارحانوۆا بولسا، ءوزىنىڭ انا تىلىنەن ۇيرەنگەن تىلىنە اۋدارىپ وتىر. بۇنداي اۋدارمانى جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مۇنداي ساپاعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن سوزدىك قور باستى ورىن الادى. تىلدىك قوردىڭ باي بولۋى ءبىر بولەك، اۋدارىپ وتىرعان تاقىرىبىنا دەگەن شەكسىز ماحاببات پەن شىعارماشىلىق شەشىم دە ماڭىزدى. گ. ومارحانوۆانىڭ بويىنان وسىنىڭ ەكەۋى بىردەي تابىلادى. ول ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن جاڭا شەشىمگە كەلەدى. قازاقتىڭ اقىن قىزى ماقپالدى ءوز قالاۋىمەن، ۇناتىپ پارسى تىلىنە اۋدارادى. سونداي-اق اۋدارىپ وتىرعان پوەزيانى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، ۇلكەن شەبەرلىكپەن پارسى تىلىندە سويلەتەدى. بۇنداي شەبەرلىك تەك شىعارماشىل ادامداردىڭ قولىنان كەلەتىن جۇمىس ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون.
ارينە، پوەزيانى اۋدارعاندا ماعىنانى جەتكىزۋدە ءارتۇرلى قيىندىق تۋىندايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. باسقا حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن تانىستىرۋ ءۇشىن اۋدارما جاساۋ ول ادامنىڭ كيگەن كيىمىن شەشىپ وعان باسقا كيىم كيگىزۋمەن بىردەي. كيىمنىڭ سىرتقى ءتۇرى، ولاردىڭ ءتۇسى جانە سوزدەردىڭ ءوزى دە باسقا مادەنيەتپەن تانىسقان كەزدە پايدا بولىپ، قابىلداۋى كەرەك ماعىنانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. دەسەك تە وزگە مادەنيەتپەن، ادەبيەتپەن جانە ەلمەن تانىسۋ ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدارما ارقىلى ورىن الاتىنىن ەسكەرگەندە بۇنداي باتىل قادامدار قاجەت.
ماقپالدىڭ پارسى تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭدەرىن وقي وتىرىپ قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىمەن، قازاق پوەزياسىمەن جاقىن تانىسا العانىنا ريزاشىلىق بىلدىرگەن يراندىق مامان م. راززاقيدىڭ گ. ومارحانوۆانىڭ اۋدارماسى سەكىلدى جۇمىستاردىڭ كوبىرەك بولعانىن قالايتىنىن جەتكىزەدى. يراندىق ماماننىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ قازاق پوەزياسىنىڭ تابيعاتىمەن يراندىق وقىرمانداردى تانىستىرۋعا ەرەكشە دەن قويعان گ. ومارحانوۆانىڭ بۇل ەڭبەگىن قازاقستان مەن يران اراسىنداعى مادەني كوپىردى نىعايتۋعا قوسقان وزىندىك ۇلەس دەپ باعالاۋعا بولادى.
اۋدارما ىسىندەگى ەڭ كۇردەلىسى – ءوز تىلىڭدەگى تۋىندىنى وزگە تىلگە اۋدارۋ. سول ۇددەدىن كورىنىپ، العاشقى قادامىن جاساعان گاۋحار ومارحانوۆا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندە اۋدارما ءىسى ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرادا وقيدى. الداعى ۋاقىتتا گ. ومارحانوۆا باسقا دا قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن پارسىشا سويلەتىپ ەكى ەلدىڭ اقىندارىنىڭ اراسىن جاقىنداتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
عاليا قامباربەكوۆا
يرانتانۋشى
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ وقىتۋشىسى
