“Maqpaldyŋ maqamdy jyrlary” — belgılı aqyn Maqpal Jūmabaidyŋ öleŋder jinaǧy. Aqyn öleŋderınıŋ erekşelıgı aqyn öz öleŋderın muzykalyq aspaptyŋ süiemeldeuımen özı oryndaidy. Maqpaldyŋ öleŋderı qazaq oqyrmandary, jalpy poeziiany süietın qauymnyŋ tarapynan joǧary baǧasyn alǧan. Alaida qazaqtyŋ aqyn qyzynyŋ jyrlary özge tılge, sonyŋ ışınde parsy tılıne audarylǧany turaly qalyŋ oqyrman bıle bermeuı mümkın.
“Maqpaldyŋ maqamdy jyrlary” atty öleŋder toptamasynyŋ audarmasy 2024 jyly Tegeranda jaryq kördı. Maqpaldy parsyşa söiletken – Gauhar Omarhanova. Ol – äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetı şyǧystanu fakultetı irantanu bölımınıŋ tülegı. Parsy tılın jaqsy meŋgergen Gauhar Omarhanovanyŋ poeziiaǧa degen süiıspenşılıgı Maqpal Jūmabaidyŋ öleŋderın parsy tılıne audaruǧa alyp keldı dep aituǧa bolady.
Poeziiany ädette aqyn adam audarady nemese aqyndyqqa qūmar adam audarady. Aqyndyqqa, iaǧni şyǧarmaşylyqqa qatysy joq adamnyŋ poeziiany özge tılde söiletuı qiyn jaǧdai. Gauhardyŋ audarmasynda buyn da, ūiqas ta maǧynany jetkızu jaǧy da tolyq saqtalyp otyrady. Maqpaldyŋ jyrlarynyŋ audarmasyn oqyp otyrǧanda, äsırese “Ana” men “Qara jäşık” öleŋderı parsyşa jatyq şyqqan. Parsylardyŋ ūǧymyna qona ketetın öleŋ joldary bırden oqyrmandy baurap alady. Ana taqyryby qai tılde de äserlı taqyryp bolǧandyqtan bolar dep oilaisyŋ. Maqpaldyŋ “Ana” turaly öleŋı oqyrmannyŋ köŋılıne qonymdy şyqqany audarmaşynyŋ eŋbegı ekenın atap ötken jön.
Maqpal öleŋderınıŋ ışındegı erekşe közge tüsetını – “Qara jäşık” öleŋı. Būl öleŋnıŋ tabiǧaty parsy tılındegı qūpiialyqty saqtau maqsatynda eşkım körmeitın bır jerge saqtap qoiu, eşkımgı syr şaşpau, bälkım qūpiia bolyp qaludy qalau mınezıne sai şyqqan deuge bolady. Maqpaldyŋ osy öleŋı parsy tılınde jatyq, erkın jäne parsy tılınıŋ tabiǧatyna sai audarylǧan. Sondyqtan bolar “Qara jäşık” öleŋın parsylar nemese parsy tılın bıletın adam oqysa, rahattanyp läzzat alary sözsız. Būl öleŋ basqa tılderde qalai söileitının bılmeimız, bıraq parsy tılınde mädeni nemese basqa da kedergılersız taza erkın söilegenı quantarlyq dünie. Qala berdı Maqpaldyŋ özı öz jinaqtaryn “Maqpal şer” dep ataǧany erekşe nazar audartady. “Şer” sözı parsy tılınde öleŋ degendı bıldıredı. Osyny eskere otyryp Maqpal aqynnyŋ özı de öleŋderı de parsy tılınde söileuge daiyn tūrǧandai äser qaldyrady. Mümkın būl bar bolǧany kezdeisoqtyq bolar.
“Maqpaldyŋ maqamdy jyrlary” atty jinaqqa 32 öleŋ engen. Audarmaşy 32 öleŋnıŋ barlyǧyn parsy tılıne audarǧan. Maqpaldyŋ öleŋderı qazaq tılınde oquǧa jeŋıl jäne sazdy aspappen süiemeldeuge yŋǧaily. Parsy tılındegı audarma öleŋ qalyby özgermei, joldar retı saqtalyp dälme-däl audarylyp otyrǧan. Audarmaşy oqyrmannyŋ qamyn oilap bır betke parsy tılındegı audarmasyn jazsa, ekınşı betke qazaq tılındegı nūsqasyn qatar bergen. Būl ädıs – bırneşe maqsatty közdegen ūtymdy ideia.
Būl Maqpaldyŋ jyrlaryn tek parsy jūrty emes, bälkım İrandaǧy qandastar men parsy tılın üirenetın adam oqyp, paidalansa da tiımdı. Bolaşaq audarmaşylar üşın de būl ädıstıŋ kömegı zor. Parsy tılındegı audarma men tüpnūsqa öleŋdı oqi otyryp, qai sözdıŋ qalai audarylǧanyn anyqtau men taldau üşın yŋǧaily.
Al audarmanyŋ özıne keletın bolsaq, aldymen būl turaly oqyrman talabyn tanu maŋyzdy.
Ǧalym, audarmaşy Mūstafa Razzaqi Gauhar Omarhanovanyŋ audarmasyn oqyp Maqpaldyŋ poeziialyq şeberlıgı men audarmaşynyŋ qazaq poeziiasyn jetkızu şeberlıgı turaly bylai tolymdy pıkır bıldırıp arnaiy resenziia jariialaǧan eken. “Maqpaldyŋ maqamdy jyrlary” – äiel zatynyŋ qasietterın tolyq körsetetın jinaq. Betperdesız sezımder söz bolyp bıtken. Al balaǧa degen mahabbat analyq sezımdı jaqsy jetkızedı. Sonymen qatar, öleŋderde anany maqtauǧa tūrarlyq asqaq mınezın köremız, ol biık taular men tau küzetşısı «Ūlar» qūsy türınde körınıs tabady».
Sonymen qatar M. Razzaqi myrza audarmaşy Gauhardyŋ audarmasyna da baǧa bergen. “Maqpaldyŋ öleŋın audarǧanda G. Omarhanova maǧynanyŋ berıluıne basty nazar audarǧan. Keibır öleŋderde maǧynany berumen qatar, audarmaşynyŋ özı poeziia deŋgeiıne jetken siiaqty jäne söz tırkesterın şeber qoldanu arqyly ūiqas nemese alliterasiiaǧa erekşe män bergen. Būl audarmanyŋ erekşelıgı – öz tılındegı öleŋdı özge tılge erkın audara aluynda”. Rasynda, basqa tıldı üirengen adamdar keiınırek sol tılden öz ana tılıne audaruǧa tyrysady jäne mūndai audarmalar jiı kezdesedı. Gauhar Omarhanova bolsa, özınıŋ ana tılınen üirengen tılıne audaryp otyr. Būndai audarmany jasau oŋai şarua emes. Mūndai sapaǧa qol jetkızu üşın sözdık qor basty oryn alady. Tıldık qordyŋ bai boluy bır bölek, audaryp otyrǧan taqyrybyna degen şeksız mahabbat pen şyǧarmaşylyq şeşım de maŋyzdy. G. Omarhanovanyŋ boiynan osynyŋ ekeuı bırdei tabylady. Ol eşkımnıŋ oiyna kelmegen jaŋa şeşımge keledı. Qazaqtyŋ aqyn qyzy Maqpaldy öz qalauymen, ūnatyp parsy tılıne audarady. Sondai-aq audaryp otyrǧan poeziiany tereŋ tüsınıp, ülken şeberlıkpen parsy tılınde söiletedı. Būndai şeberlık tek şyǧarmaşyl adamdardyŋ qolynan keletın jūmys ekenın atap körsetken jön.
Ärine, poeziiany audarǧanda maǧynany jetkızude ärtürlı qiyndyq tuyndaitynyn eskeru kerek. Basqa halyqtyŋ mädenietı men ädebietın tanystyru üşın audarma jasau ol adamnyŋ kigen kiımın şeşıp oǧan basqa kiım kigızumen bırdei. Kiımnıŋ syrtqy türı, olardyŋ tüsı jäne sözderdıŋ özı de basqa mädenietpen tanysqan kezde paida bolyp, qabyldauy kerek maǧynanyŋ bır bölıgı bolyp tabylady. Desek te özge mädenietpen, ädebietpen jäne elmen tanysu bırınşı kezekte audarma arqyly oryn alatynyn eskergende būndai batyl qadamdar qajet.
Maqpaldyŋ parsy tılıne audarylǧan öleŋderın oqi otyryp qazaq tılınıŋ tabiǧatymen, qazaq poeziiasymen jaqyn tanysa alǧanyna rizaşylyq bıldırgen irandyq maman M. Razzaqidyŋ G. Omarhanovanyŋ audarmasy sekıldı jūmystardyŋ köbırek bolǧanyn qalaitynyn jetkızedı. İrandyq mamannyŋ pıkırın eskere otyryp qazaq poeziiasynyŋ tabiǧatymen irandyq oqyrmandardy tanystyruǧa erekşe den qoiǧan G. Omarhanovanyŋ būl eŋbegın Qazaqstan men İran arasyndaǧy mädeni köpırdı nyǧaituǧa qosqan özındık üles dep baǧalauǧa bolady.
Audarma ısındegı eŋ kürdelısı – öz tılıŋdegı tuyndyny özge tılge audaru. Sol üddedın körınıp, alǧaşqy qadamyn jasaǧan Gauhar Omarhanova äl-Farabi atyndaǧy QazŪU-dyŋ şyǧystanu fakultetınde audarma ısı mamandyǧy boiynşa doktoranturada oqidy. Aldaǧy uaqytta G. Omarhanova basqa da qazaq aqyndarynyŋ öleŋderın parsyşa söiletıp ekı eldıŋ aqyndarynyŋ arasyn jaqyndatuǧa özındık üles qosady dep ümıttenemız.
Ǧaliia Qambarbekova
irantanuşy
Äl-Farabi atyndaǧy QazŪU oqytuşysy
