29 قازان, دۋشانبە. قۇرىلتاي توراعاسى ايبەك دادەباي باستاعان دەلەگاتسيا دۋشانبەدە وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ IV پارلامەنتارالىق فورۋمىنا قاتىستى.
«ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە وركەندەۋجولىنداعى بىرلىك» تاقىرىبىنا ارنالعان جيىندا قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستانپارلامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرى باس قوستى.
سپيكەر جيىن قاتىسۋشىلارىنا ارناعان سوزىندە مەملەكەتباسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستانداجۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان اۋقىمدى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر تۋرالى باياندادى. ول جاڭا كونستيتۋتسيانىڭقابىلدانعانىنا نازار اۋدارىپ, «زاڭ جانە تءارتىپ» قاعيداتىنا, بىرلىكپەن كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن ءادىلەتتى, پروگرەسسيۆتى جانە قۋاتتىقازاقستاندى قۇرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تانىستىردى. سوڭعى جەتى جىلدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسى 30 پايىزعا ءوسىپ، جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم 15 مىڭ دوللاردان استى.
سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ كەشەگى قازاقستان حالقىنا ارناعانجولداۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تىلگە تيەك ەتتى. اتالعان قۇجاتتا ەلىمىزدىڭءتۇرلى سالالارىندا اۋقىمدى قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مىندەتىقويىلعان. بۇل باستامالار ەلدى جاڭعىرتىپ, قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاڭامۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا جولدار, اۋەجايلار, ۆوكزالدار مەن اۋرۋحانالار سالۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە سۋ پايدالانۋ سالالارىن تسيفرلاندىرۋ, ەنەرگەتيكا سەكتورىن تۇبەگەيلىجاڭعىرتۋ كوزدەلگەن.
قۇرىلتاي توراعاسى اتاپ وتكەندەي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇلباستامالارى قازاقستاننىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ قانا قويماي, بۇكىل ورتالىق ازيا وڭىرىندە ەكونوميكالىق وسىمگە جانەىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر اشادى.
كەزدەسۋدە ايبەك دادەباي بۇل فورۋم وڭىرلىك پارلامەنتتىكىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشاتىنىن ايتتى. ونىڭپايىمداۋىنشا, حالىقارالىق جيىن ايماقتىق تۇراقتىلىقتىنىعايتۋعا, ورتالىق ازيانى ورنىقتى بەيبىتشىلىك پەن ورتاق دامۋ كەڭىستىگىنە اينالدىرۋعا باعىتتالعان.
– بۇگىندە ءبىز وڭىرلىك, سۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپوتىرمىز. ايتىلعانداردىڭ بارلىعى ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭتۇراقتى دامۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە تەك پارلامەنتتەرىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنۇيلەستىرىپ, ورتاق ۇستانىمدار قالىپتاستىرۋ ارقىلى جاۋاپبەرۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ناقتىناتيجەگە باعىتتالۋعا ءتيىس, – دەدى قۇرىلتاي توراعاسى.
سونىمەن قاتار ول مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باستاماسىمەن XXI عاسىردا ورتالىق ازيانى دامىتۋعا باعىتتالعان دوستىق, تاتۋ كورشىلىكجانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ پروتسەسىباستالعانىن ايتتى. بۇدان بولەك, پارلامەنتارالىق فورۋم، ورتالىقازيا مەن ازەربايجان ەلدەرى ايەل كوشباسشىلارىنىڭ ديالوگى, ءوڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ديالوگى سياقتى الاڭدار ءساتتىجۇمىس ىستەپ جاتقانىن باياندادى.
تالقىلاۋ بارىسىندا قازاقستان دەلەگاتسياسى وڭىردەگى بەيبىتشىلىكپەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, تۇراقتى دامۋدى قولداۋعا باعىتتالعان پارلامەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ءرولىن ارتتىرۋ جونىندەبىرقاتار ۇسىنىس ءبىلدىردى.
اتاپ ايتقاندا, ورتالىق ازيانىڭ يادرولىق قارۋدان ازات ايماقمارتەبەسىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, سونداي-اق حالىقارالىقبيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگىن قۇرۋ باستاماسىنىڭ وزەكتىلىگى اتاپ ءوتىلدى.
بۇدان بولەك, كوشى-قوندى باقىلاۋ ماسەلەسى ءسوز بولىپ,قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى زاڭنامانى ۇنەمى جەتىلدىرىپ كەلە جاتقانىجانە ءوز تاجىريبەسىن وڭىردەگى باسقا ەلدەرمەن بولىسۋگە دايىن ەكەنىايتىلدى.
ەكونوميكالىق جانە تسيفرلىق ينتەگراتسيا اياسىندا ەلەكتروندىقساۋدا, كەدەن جۇمىسىن ەلەكتروندى تۇردە باسقارۋ, ينۆەستيتسيا، كولىكجانە ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا سالالارىندا زاڭنامالىق تاجىريبەالماسۋ ۇسىنىلدى. بۇل باعىتتاعى قۇقىقتىق كەدەرگىلەردى جويۋ ىسكەرلىكورتانى دامىتۋعا جول اشادى. قۇرىلتاي توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي بىرلەسكەن قادامدار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وڭىرىشىلىك ساۋداكولەمىن 20 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىن جۇزەگەاسىرۋعا قاجەتتى جاعداي قالىپتاستىرادى.
فورۋمنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى سۋ جانە كليمات قاۋىپسىزدىگىبولدى. قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى ارىپتەستەرىنىڭ نازارىن سۋ پايدالانۋجونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيانى قابىلداۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىنە اۋداردى.
سونداي-اق ارال ماسەلەءسىن شەشۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەنجۇمىستى كۇشەيتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستاندەلەگاتسياسى سۋ جانە كليمات ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپشىلار مەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ وكىلدەرىن ۇيىستىرا وتىرىپ, تۇراقتى پارلامەنتارالىق ديالوگ ورناتۋدى ۇسىندى.
ەكولوگيالىق تاقىرىپتى جالعاستىرعان ايبەك دادەباي وڭىرلىكمىندەتتەردى شەشۋگە قوعامنىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدىقۇرال رەتىندە ۆولونتەرلىك قوزعالىستى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپءوتتى. ول ۆولونتەرلىك باستامالاردى پارلامەنت دەڭگەيىندە قولداۋدىجانە جىل سايىن ورتالىق ازيانىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكاپتالىعىن وتكىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
سونىمەن قاتار قۇرىلتاي توراعاسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعىىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە ءوڭىر ەلدەرى اراسىنداعى جاڭاتەحنولوگيالار باعىتىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋپەرسپەكتيۆالارىنا توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ۇسىنعانجاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ورتالىق ازيا ارىپتەستىگىباعدارلاماسىن ازىرلەۋ باستاماسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قولداۋماسەلەسى ءسوز بولدى.
قۇرىلتاي توراعاسى يندۋستريا 4.0 سالاسىنداعى وڭىرلىكىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك دەرەكتەردى جيناۋباعىتىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى. بۇل رەتتەقازاقستاندا ازىرلەنىپ جاتقان Kazakhstan Physical AI Data Factory تۇجىرىمداماسىن نەگىزگە الۋ ۇسىنىلدى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇش بىرىكتىرۋءى Physical AI تەحنولوگيالارىنا ارنالعان وڭىرلىك دەرەكتەر حابىن قالىپتاستىرۋعاجانە جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فورۋمعاقاتىسۋشىلار پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋجونىندەگى ورتاق ۇستانىمداردى بەكىتكەن دۋشانبە دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
ساپار اياسىندا ايبەك دادەباي تاجىكستان رەسپۋبليكاسىمادجليسي ولي مادجليسي ءميلليىنىڭ توراعاسى رۋستامي ەموماليمەنجانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسىتانزيلا نارباەۆامەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كەلىسسوزدەردە زاڭشىعارۋ تاجىريبەسىمەن الماسۋ جولدارى تالقىلاندى.
فورۋم بارىسىندا قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك، پارلامەنتتىك ديپلوماتيا، ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرى قارالاتىن پانەلدىك سەسسيالارعا دا بەلسەنە قاتىستى. شارا سوڭىندا دەلەگاتسيا باسشىلارى تاجىكستاننىڭ ۇلتتىق باتىرى يسمويل ءسومونيدىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويدى.
